در سال های اخیر، اینترنت در ایران به یکی از اصلی ترین عرصه های چالش میان سیاست گذاری و مطالبات اجتماعی تبدیل شده است؛ جایی که تصمیم ها درباره فیلترینگ، اختلال و نوع دسترسی، مستقیماً بر زندگی روزمره و کسب وکارها اثر می گذارد و در عین حال تداوم آن در کنار گسترش اختلال ها و عواملی مانند اینترنت طبقاتی، بیش از پیش کاربران را از عرصه های جهانی دور کرده است.

در همین راستا، در گفت وگو با مرضیه ادهم، پژوهشگر حوزه سیاست گذاری رسانه و فضای مجازی، به بررسی ابعاد متفاوتی از این محدودیت ها پرداخته ایم.

ادهم معتقد است زمان طلایی برای اثرگذاری برخی تصمیمات گذشته است و اکنون با پدیده ای مواجهیم که نه تنها سرمایه اجتماعی را ترمیم نمی کند، بلکه به شکاف های جامعه دامن می زند.

این پژوهشگر در پاسخ به این پرسش که تدام فیلترینگ چه تاثیراتی بر جامعه دارد توضیح می دهد: سرمایه اجتماعی در زمینه رفع فیلترینگ و قول و قرارهایی که درباره اینترنت داده می شود، اکنون به نزدیک صفر رسیده و در ضعیف ترین حالت خود قرار دارد. نکته جالب و حائز اهمیت این است که برداشتن محدودیت ها یک دوره طلایی دارد. اگر محدودیت در زمان خودش برداشته نشود، اثرش برعکس می شود و دیگر برای متقاضیان ارزشی ندارد.

برای مثال، رفع فیلتر واتس اپ آن چیزی نبود که مردم انتظار داشتند یا اگر راه های دور زدن فیلترینگ برای پلتفرم هایی مثل اینستاگرام و تلگرام تا این حد رایج شود، برداشتن فیلتر دیگر اثرگذاری سابق را نخواهد داشت. باید یادمان باشد که ما امروز علاوه بر فیلترینگ، با مشکل اختلال هم مواجهیم که هر دو به شدت مشکل ساز شده اند.

او همچنین می گوید: این وضعیت به شدت به نارضایتی ها دامن می زند. همه انتظار داشتیم در دو مقطع گشایش هایی رخ دهد؛ یکی بعد از جنگ 12 روزه بود که انتظار می رفت پنجره هایی گشوده شود و رفتار بهتری با فضای اینترنت صورت بگیرد که نشد و حتی اختلالات بیشتر شد. بار دوم بعد از فروکش کردن شلوغی ها و دوران بحرانی بود که انتظار می رفت شرایط بهتر شود.

این پژوهشگر در ادامه در پاسخ به این پرسش که پدیده اینترنت طبقاتی و استفاده مدافعان فیلترینگ از پلتفرم های مسدود شده چه پیامی برای کاربران مخابره می کند، توضیح می دهد: ما از روز اولی که اختلالات و طرح صیانت مطرح شد، شاهد بودیم که مدافعان طرح صیانت و امضاکنندگان آن، خودشان در توییتر و اینستاگرام حضور دارند و حتی تیک آبی دارند. این اینترنت سفید یا دسترسی خاص، پیامی بسیار واضح و توهین آمیز مخابره می کند که من چون در طبقه خاصی هستم، لیاقت، فهم و شعور استفاده از اینترنت بین المللی را دارم و بقیه ندارند؛ من می توانم قیم بقیه باشم. من صلاح خودم را می دانم و بقیه نمی دانند.

او می گوید: این رفتار یک پارادوکس بزرگ دارد. وقتی در پلتفرم فیلتر شده فعالیت می کنید، دو حالت دارد: یا می دانید کارتان غیرقانونی است و مخاطب داخلی را نمی بینید و فقط برای خارج نشینان حرف می زنید، یا می دانید که همه توانسته اند فیلترینگ را دور بزنند و برای آن ها پیام می فرستید. یعنی همزمان دارید قدرت آن شبکه اجتماعی و شکست طرح فیلترینگ خودتان را تایید می کنید. جدا از حس برتری جویی، مسئله اینجاست که این گروهِ دارای اینترنت سفید، اساساً درکی از مشکلات و محرومیت های افرادی که با سختی وارد فضای مجازی می شوند ندارند. وقتی درکی از محرومیت نباشد، توضیح دادن فاصله طبقاتی و شکاف دیجیتالی برای آن ها بسیار پیچیده و دشوار می شود.

به گفته این پژوهشگر، طرح هایی که اخیراً در مجلس مطرح می شود، چه در قالب سیاست گذاری برای ساترا و نظارت بر صوت و تصویر فراگیر و چه جرم انگاری ها در بحث حکمرانی، به طرز عجیبی تکرار همان نسخه های اولیه و قدیمی است.

او در این باره می گوید: حتی با وجود اینکه شرایط فنی تغییر کرده است، باز هم همان مطالب تکرار می شوند و انگار کسی زحمت یک بار خواندن یا به روزرسانی آن ها را به خود نمی دهد؛ ما نمی توانیم کنشگری فعالانه نخبگان، دانشجویان علوم اجتماعی، سیاسی و متخصصان فنی را نادیده بگیریم. این طور نیست که دسترسی به مطالعات تطبیقی نباشد؛ حتی مرکز پژوهش های مجلس مطالعات بسیار خوبی منتشر کرده که مشخصاً می گوید برای محافظت از کودک یا مقابله با کلاهبرداری چه باید کرد. تمام قوانین اتحادیه اروپا و انواع مدل های حکمرانی در دسترس است و روی آن ها کار شده است، اما مسئله اینجاست که فقط دنبال کنترل شدید هستند.

مرضیه ادهم در ادامه این گفت وگو با اشاره ابهام در خصوص سیاست گذاری ها توضیح می دهد: اینترنت را به عنوان ابزاری برای شفافیت و ارتباط نمی بینند، بلکه نگاه این است که خود اینترنت را عاملی مشکل ساز و ایجادکننده اعتراضات می دانند. به همین دلیل به دنبال قانونی شفاف نیستند که شهروند بتواند ذیل آن از حق خود دفاع کند. قوانین را تفسیرپذیر می نویسند؛ مثلاً عباراتی مثل صوت و تصویر فراگیر را به کار می برند بدون اینکه مشخص کنند صوت چیست شاخص فراگیر بودن چیست یا چه میزان فعالیت، فرد را به تولیدکننده محتوای پرجمعیت تبدیل می کند. از سوی دیگر، با تعدد نهادها مواجهیم؛ شورای عالی فضای مجازی، وزارت ارتباطات، وزارت ارشاد، مرکز ملی فضای مجازی و کمیسیون مصادیق مجرمانه. این میزان ابهام، دست نهادها را برای کنترلگری باز می گذارد، اما شهروند هرگز مطمئن نیست که با طی کردن چه فرایند قانونی می تواند رفع فیلتر شود یا به دسترسی آزاد برسد.

او در پاسخ به این پرسش که تفاوت رویکرد ایران با رویکردهای جهانی در حوزه نظارت بر اینترنت چیست، می گوید: فیلترینگ به صورت محدود و برای مسائلی مثل حقوق کودکان در همه جای دنیا وجود دارد. در سطح جهان بحث های عمیقی درباره حریم خصوصی، هوش مصنوعی و نظارت در جریان است، اساساً در اینجا تنها مسئله فیلترینگ نیست؛ ما با انواع اختلالات در سرعت و دسترسی مواجه هستیم. از سوی دیگر، با چالش ایران اکسس از طرف سایت های خارجی نیز روبرو هستیم که محدودیت ها را دوچندان می کند.

او با بیان این موضوع که در جهانی که تمام ارکان آن با اینترنت گره خورده است، مباحث مربوط به نظارت، دخالت، حریم خصوصی و هوش مصنوعی صرفاً مختص به کشور ما نیست می گوید: در تمام دنیا گفتگوهای عمیقی پیرامون این موارد در جریان است. با این حال، ما در مرحله ای پیش از این مباحث متوقف شده ایم؛ به این معنا که هنوز سطحی از حقوق اولیه را نپذیرفته ایم تا بتوانیم درباره جزییات آن به بحث بپردازیم. به همین دلیل، رویکرد تنظیم گری در کشور ما در سطح متفاوتی تعریف شده است؛ سطحی که دسترسی به اینترنت بین الملل را تنها یک انتخاب تعریف می کند که می تواند باشد یا می تواند نباشد. در چنین بستری که طرح ها و پیام های مخابره شده بر این اساس استوارند، نمی توان به صورت تخصصی درباره انواع مدل های تنظیم گری سخن گفت.

به گفته ادهم حتی مفهوم سواد رسانه ای که قصد انتقال آن را داریم، محل پرسش است که آیا این سواد بر پایه تفکر انتقادی بنا شده یا مبتنی بر این رویکرد است که هر آنچه ما می گوییم درست است و هر آنچه مابقی می گویند اشتباه است ؟ و در پایان می گوید: در چنین شرایطی، واژه سواد رسانه دچار استحاله شده است. اگرچه این مسائل سال هاست در نهادهای بین المللی مورد بحث قرار می گیرند، اما به نظر می رسد ما از این گفتگوها عقب مانده ایم. چراکه موجودیت پلتفرم ها یا نوع خاصی از جامعه شبکه ای و اینترنت را به رسمیت نشناخته ایم که حال بخواهیم درباره دخالت یا شفافیت آن ها صحبتی داشته باشیم.