فرارو مذاکره کننده ارشد آمریکایی در پرونده هسته ای ایران، در آخرین مصاحبه خود با رسانه فاکس نیوز به گیج شدن ترامپ درباره رفتار ایرانی ها اشاره کرد. ویتکاف گفت: رییس جمهور امروز صبح این موضوع را از من پرسید. او ـ نمی خواهم بگویم ناامید است ـ بلکه بهتر است بگویم با توجه به اینکه گزینه های متعددی در اختیار دارد، این وضعیت برایش محل پرسش است. او کنجکاو است بداند چرا آن ها (ایران) تحت چنین فشاری تسلیم نشده اند.

به گزارش فرارو، قرار نگرفتن سیاست های ایران در چارچوب تحلیلی مقامات کشورهای غربی، موضوع بی سابقه ای نیست. در واقع، با توجه به این سوابق می توان گفت ترامپ جدیدترین فردی است که به این وضعیت دچار شده است؛ نه اولین نفر. در دوران مذاکرات هسته ای از دهه هشتاد، یک بار دیگر مجموع کشورهای پنج به علاوه یک که طرف مذاکره ایران بودند، به سؤالات بی جوابی رسیده بودند که موضوعات کوچکی محسوب نمی شد. علاوه بر کشورهای طرف مذاکره، مذاکره کنندگان ایرانی هم در دهه 90 با نوعی دیگر از این شرایط روبه رو شده بودند.

در جلد اول کتاب راز سر به مهر که پیشینه مذاکرات هسته ای از ابتدا تا توافق موقت ژنو (آذر 1392) را در برمی گیرد، به این موضوع اشاره شده است.

در صفحات 426 و 427 این کتاب، هدف گذاری برنامه هسته ای مورد توجه قرار می گیرد: دکتر جلیلی، دبیر سابق شورای عالی امنیت ملی، در گزارش به مجلس [در کمیسیون ویژه برجام، 10/6/1394] این هدف گذاری را چنین تشریح کرد که: تصمیم راهبردی نظام سه محور اساسی بود ... این که حقوق هسته ای ما باید به آن اذعان شود و تثبیت شود و برای این تثبیت باید پیشرفت های هسته ای مان ادامه پیدا کند و دستاوردهای هسته ای مان را حفظ کنیم و از همه این ها مهم تر این که ایران نباید به لحاظ حقوق و تکالیفی که دارد، یک استثنا باشد.

در ادامه این بخش آمده است: به رغم نظر دکتر جلیلی در تبیین اهداف، نکته مهم در اشاره ایشان آن است که پیشرفت های هسته ای ما باید ادامه پیدا کند. سؤال اساسی طرف های پنج به علاوه یک از ایشان در دوره قبل و از هیئت مذاکره کننده جدید هم دقیقاً معطوف به این نکته بود که مقصد پیشرفت های هسته ای جمهوری اسلامی ایران کدام ایستگاه است.

این سؤال وقتی جدی تر مطرح شد که از مذاکرات آلماتی به بعد، جمهوری اسلامی ایران بر مبنای فتوای حرمت تسلیحات هسته ای، چشم اندازی تازه مقابل آن ها قرار داد. از آن زمان به بعد مسئله تازه آن بود که اگر هدف، تسلیحات هسته ای نیست که به یقین نبود و مثلاً نیاز ایران به تولید سوخت برای نیروگاه هسته ای بوشهر که روسیه تأمین سوخت آن را تعهد کرده، یا رآکتور تحقیقاتی تهران است که پنج به علاوه یک به شرط تمکین از قطعنامه ها آن را تأمین می کند، جمهوری اسلامی ایران به چه جهت این میزان هزینه را برای صنعتی که امکان تأمین مواد اولیه آن برای ایران محدود و امکان صدور تولیداتش به دلیل همان قطعنامه ها ممنوع شده است، می پذیرد.

در ادامه این سؤال بزرگ 1+5 درباره اهداف برنامه هسته ای و تحمل تمام هزینه هایی که بر ایران تحمیل می شد، تیم مذاکره کننده جدید با این موضوع مواجه شده بود که باید بر روی چه مبنایی مذاکره کند. در صفحه 431 این کتاب آمده است: در آستانه ورود به مذاکره، نیاز بود مشخص شود برنامه کشور به کجا نظر دارد. چه تعداد سانتریفیوژ و کدام نمونه ها از هشت مدل سانتریفیوژ تولیدشده مطلوب است؟ سقف غنی سازی باید چند درصد باشد؟ تأسیسات باید محدود به همین تعدادی باشد که وجود دارد یا باید برای کمیت های تازه، اماکن جدید و سقف بالاتر مذاکره کرد؟ و اگر آری، اعداد و ارقام و توجیهات فنی که بتواند دست مذاکره کنندگان را برای دفاع از خواسته ها پر نگه دارد، کجاست؟

نویسندگان در ادامه آورده اند: بنابراین، باید صادقانه گفت مذاکره بر اساس آنچه وجود داشت ممکن بود، نه بر اساس خواسته ها و برنامه هایی که نگاشته نشده بودند یا آرمان هایی که محاسباتی را کنار خود نداشتند. دلیل هم واضح بود. برای خواسته های خود، همان گونه که دکتر [علی اکبر] صالحی [رییس وقت سازمان انرژی اتمی] در مجلس به کمیسیون برجام [در تاریخ 6/5/1394] گفت: برنامه وجود نداشت. اولین برنامه برای چشم انداز هسته ای که در چهار فاز عملیاتی و به تفکیک موضوعات توانسته بود با توجه به آنچه بر روی زمین قرار داشت نه آنچه کشور طی یک دوره 10 تا 20 ساله نیاز داشت و تنها در یک افق سه ساله چشم اندازی از آینده را ارائه دهد، تقریباً یک سال پس از شروع مذاکرات [1393] به همت دکتر صالحی تهیه شد و در اختیار مذاکره کنندگان قرار گرفت.

در صفحه 433، درباره مأموریت تیم مذاکره کننده آمده است: مأموریت اول مذاکره کنندگان، حفظ برنامه های هسته ای بود. در برداشت دکتر ظریف از دیدگاه مقام معظم رهبری، هدف اصلی اصرار بر برنامه هسته ای و مقاومت در برابر فشارهای قدرت های جهانی، حفظ عزت و اقتدار نظام و ایستادگی در برابر زیاده خواهی ها بوده است؛ چون تن دادن به خواست های دیگران پایانی ندارد. اگر قرار باشد روزی به تاریخ جواب داده شود که برای چه این مقدار هزینه شد و کشور این همه سال متحمل تحریم گشت، آیا می توان گفت برای اورانیوم؟ چون کشور می خواست اورانیوم تولید کند؟ مگر غنی سازی اورانیوم جزء اصول انقلاب و آرمان های انقلاب بود؟ آیا حتی می توان پاسخ داد برای انرژی؟ این دلایل به لحاظ اقتصادی جواب نمی داد. حتی به لحاظ فناوری نیز جواب نمی دهد. آیندگان خواهند گفت مگر تولید برق کشور وابسته به این نیروگاه هسته ای بود؟ مگر این نیروگاه نیازمند تولید سوخت داخلی بود؟ اصرار بر ادامه برنامه هسته ای به رغم همه فشارها هیچ توجیهی ندارد جز این که استدلال شود غربی ها می خواستند به ما تحمیل کنند که شما نباید انرژی هسته ای داشته باشید، نباید غنی سازی کنید و ما نمی خواستیم زیر حرف زور و سلطه آن ها برویم، چون دیگر پایانی برای زورگویی نبود.

در ادامه این بخش آمده است: بنابراین، در نگاه مذاکره کنندگان که باید از منافع کشور دفاع می کردند، هیچ توجیه دیگری وجود نداشت. همین سؤالات را طرف های دیگر مذاکره هم داشتند. آن ها ادعا می کردند از بابت برنامه هسته ای ایران نگرانی دارند، چون از دید آن ها هیچ هدف اقتصادی و فناوری جز ساختن بمب هسته ای، تحمل این همه فشار و تحریم از سوی ایران را توجیه نمی کرد. لذا مذاکره کنندگان به درستی و با صداقت کامل اصرار می کردند که دلیل اصلی تحمل این همه فشار، نپذیرفتن زورگویی بوده است؛ غیر از این، هیچ توجیهی برای برنامه هسته ای وجود نداشت.