فرارو- مثنی عبدالله، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در روزنامه القدس العربی

به نقل از روزنامه القدس العربی، جدل آمیخته به خوش بینی و تهدید میان تهران و واشنگتن همچنان ادامه دارد؛ آن هم در شرایطی که ایالات متحده دست به یک تجمع نظامی گسترده در آب ها و پایگاه های هوایی نزدیک به ایران زده است. ناو هواپیمابر لینکلن همراه با گروه رزمی تهاجمی خود در اقیانوس هند و در فاصله حدود 700 کیلومتری از سواحل ایران در حال حرکت است. ناو بزرگ تر جرالد فورد نیز با گروه رزمی خود از دو هفته پیش راهی خاورمیانه شده است. علاوه بر این، واشنگتن ده ها فروند جنگنده و بمب افکن را به پایگاه های هوایی خود در منطقه اعزام کرده و سطح آماده باش را به طور محسوسی افزایش داده است.

در سوی مقابل، ایران نیز بی واکنش نمانده است. تهران رزمایش های دریایی در آب های خلیج فارس برگزار کرده و برای چند ساعت تنگه هرمز را مسدود کرده است؛ گذرگاهی راهبردی که شریان اصلی انتقال انرژی جهان به شمار می رود. هم زمان، رزم ناو روسی ستویْکی برای شرکت در رزمایش مشترک دریایی با شناورهای ایرانی و چینی وارد بندرعباس شده است. بدین ترتیب، گفت وگوهای ایران و آمریکا در فضایی دنبال می شود که از یک سو با تهدید واشنگتن به استفاده از زور برای تحقق صلح همراه است و از سوی دیگر با هشدار متقابل تهران مبنی بر هدف قرار دادن هر ناو هواپیمابر آمریکایی که به ایران حمله کند؛ تهدیدی که آیت الله علی خامنه ای، رهبر ایران مطرح کرده است.

با وجود لحن نسبتاً مثبت برخی مقام های دو طرف از جمله عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران و جی.دی. ونس، معاون رییس جمهور آمریکا همچنان شکاف های اساسی پابرجاست. جی دی ونس به خطوط قرمزی اشاره کرده که تهران تاکنون حاضر به پذیرش آن ها نشده است. به نظر می رسد ایران در گفت وگوهای ژنو تلاش کرده است مذاکرات را صرفاً به پرونده هسته ای محدود نگه دارد. در همین چارچوب، پیشنهادهایی مشخص درباره سطح غنی سازی اورانیوم، میزان ذخایر آن، انتقال بخشی از این ذخایر به خارج از کشور و نیز تسهیل دسترسی و بازرسی های آژانس بین المللی انرژی اتمی ارائه کرده است.

با این حال، تهران هرگونه مذاکره درباره برنامه موشک های بالستیک و شبکه نیروهای مقاومت خود در منطقه را قاطعانه رد کرده است. به نظر می رسد ایالات متحده دقیقاً بر همین دو محور پافشاری می کند و آن ها را جزء جدایی ناپذیر هر توافق احتمالی می داند. در نتیجه، فضای کلی منطقه از شتاب گرفتن روند استقرارهای نظامی و افزایش تحرکات میدانی حکایت دارد. دولت ترامپ عملاً در حال اعمال فشاری حداکثری است؛ فشاری که به تعبیر ناظران، همچون قرار دادن سلاحی بر سر تهران است تا همه خواسته های واشنگتن را بپذیرد و امتیازهای موردنظر را اعطا کند. در غیر این صورت، گزینه ضربه نظامی بیش از هر زمان دیگری به واقعیت نزدیک خواهد شد.

افزایش سقف بازدارندگی نظامی که ایالات متحده در پیش گرفته است، آن گونه که برخی تصور می کنند صرفاً با هدف جلوگیری از جنگ انجام نمی شود؛ بلکه مجموعه ای از عوامل، دولت ترامپ را به طور جدی به سمت اجرای یک ضربه نظامی سوق می دهد. واشنگتن تنها چند روز به تهران فرصت داده است تا امتیازهای ملموسی ارائه کند. در صورت تحقق چنین امری، دونالد ترامپ تلاش خواهد کرد اعلام کند از مسیر دیپلماسی به دستاوردی رسیده است که هیچ دولت پیشین آمریکا بدان نرسیده بود؛ توافقی که تمامی اهداف او را تأمین می کند و حتی از توافق دوران باراک اوباما نیز فراتر می رود.

اما اگر ایران از اعطای امتیازهای موردنظر خودداری کند، مسیر اجرای ضربه نظامی به گزینه ای اجتناب ناپذیر تبدیل خواهد شد؛ به ویژه آنکه ترامپ پیش تر به معترضان ایرانی وعده حمایت داده است. در این چارچوب، سیاست آمریکا میان اعمال تحریم های تازه و تشدید فشارهای دیپلماتیک در نوسان است. وزارت خارجه آمریکا حدود 18 مقام ایرانی را تحریم کرده، روادید آنان را لغو کرده است. با این حال، ترامپ هم زمان بارها تأکید کرده است که دیپلماسی را ترجیح می دهد، هرچند گزینه های دیگری نیز در اختیار دارد.

افزایش هم زمان سطح بازدارندگی از سوی دو طرف، ریسک خطای محاسباتی را به طور قابل توجهی افزایش می دهد. سناریویی که دولت آمریکا خود را برای آن آماده می کند، دقیقاً همین وضعیت است؛ شرایطی که هر اشتباه در برآورد یا محاسبه می تواند همه بازیگران را وارد یک صفحه شطرنج آشکار کند، جایی که مهره ها و توان نظامی به صراحت از سوی دو طرف به حرکت درمی آیند. واشنگتن به خوبی از تبعات احتمالی اقدام ایران برای بستن تنگه هرمز، مین گذاری مسیرهای دریایی و تأثیر مستقیم آن بر بازارهای جهانی نفت آگاه است. پیامدهای چنین تحولی گسترده خواهد بود و نه تنها کشورهای منطقه، بلکه بازیگرانی چون ترکیه، روسیه و سایر اقتصادهای جهانی را نیز دربر خواهد گرفت.

در کنار این معادلات خارجی، چالش های داخلی آمریکا نیز مطرح است. اعتراض هایی در میان بخشی از حامیان ترامپ شکل گرفته و کنگره بر ارائه دلایل و مستندات قانع کننده برای هرگونه اقدام نظامی اصرار دارد. از همین رو، این پرسش اساسی مطرح می شود که آیا ترامپ از اختیار و تفویض سیاسی کافی برای اجرای چنین ضربه ای برخوردار است، آن هم در شرایطی که برخی گزارش ها حاکی از آن است که ایالات متحده ممکن است بیش از آنچه افکار عمومی تصور می کند به یک درگیری گسترده با ایران نزدیک شده باشد. همچنین این ابهام وجود دارد که او تا چه اندازه تأثیر چنین تصمیمی بر انتخابات میان دوره ای پیشِ رو را در محاسبات سیاسی خود لحاظ کرده است.

برای پاسخ به این پرسش باید میان ضربه ای که در ژوئن گذشته به تهران وارد شد و وضعیت نظامی کنونی مقایسه ای دقیق صورت گیرد. نتیجه چنین مقایسه ای نشان می دهد سطح آرایش و تجمع نیروهای آمریکایی امروز به مراتب گسترده تر از سال گذشته است. در عین حال، آگاهی روشنی نیز نسبت به مخاطرات این مسیر وجود دارد؛ چه در ارتباط با فضای سیاسی داخلی آمریکا و میزان محبوبیت دونالد ترامپ و چه در خصوص خطر لغزیدن به سوی جنگی طولانی در خاورمیانه.

با وجود این ملاحظات، آنچه دولت آمریکا در محاسبه این خطرات دنبال می کند اجرای ضرباتی بازدارنده و بزرگ است؛ ضرباتی که بنا بر برخی تحلیل ها حتی می تواند به فروپاشی نظام ایران بینجامد و گفته می شود با هماهنگی اسراییل در حال طراحی است. از این منظر، بحث دیگر صرفاً به حملات محدود، هماهنگ و کوتاه مدت خلاصه نمی شود، بلکه نگاه کنونی بر وارد آوردن ضرباتی قاطع، گسترده و حتی نسبتاً طولانی مدت متمرکز شده است. هدف نهایی آن است که ترامپ بتواند اعلام کند در سه مسیر کلیدی مرتبط با ایران به موفقیت رسیده است:

الف - پایان دادن به ایده دستیابی ایران به سلاح هسته ای؛

ب - نابودی زیرساخت های هسته ای؛

ج - برچیدن برنامه موشک های بالستیک.

اما در قبال رزمایش های مشترک ایران، روسیه و چین چه برداشتی وجود دارد؟ تردیدی نیست که این رزمایش ها در چارچوب نمایش قدرت و آمادگی تهران برای مقابله با هرگونه حمله احتمالی آمریکا انجام می شود. این تحرکات همچنین پیامی روشن درباره استفاده از اهرم راهبردی ایران یعنی تنگه هرمز و احتمال مین گذاری یا انسداد آن، مخابره می کند و سناریوهای پس از آن را در نظر می گیرد. واشنگتن به این پیام ها و چالش ها آگاه است و آن ها را در محاسبات خود لحاظ می کند.

در نتیجه، دولت ترامپ در فضایی میان منطقه خاکستری مبهم و گشودن مسیر برای ادامه مذاکرات حرکت می کند. فرصتی ثانویه تا پایان فوریه در نظر گرفته شده است؛ فرصتی که هم زمان با برگزاری همین رزمایش های نظامی اعطا شده است. بدین معنا که حتی اگر رزمایش های مشترک ایران، روسیه و چین تنها چند روز ادامه یابد، واشنگتن بازه ای طولانی تر برای دریافت پاسخ تهران و ارائه امتیازهای احتمالی در نظر گرفته است. اما اگر این مهلت بی نتیجه بماند، اعلام یک ضربه نظامی از سوی ترامپ دور از انتظار نخواهد بود؛ ضربه ای که با هماهنگی های لازم و در چارچوب اهداف تعیین شده طراحی می شود، به گونه ای که هم وجه تهاجمی داشته باشد و هم وجه دفاعی و آمادگی کامل برای مقابله با هر طرح ایرانی که منافع آمریکا را تهدید کند فراهم آورد.