عارف دهقداندار، پژوهشگر امنیت بین الملل، در یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشت: تحلیل گران نظامی معتقدند که در صورت بروز یک تهدید موجودیتی، ساختار تصمیم گیر در تهران ممکن است با الگوبرداری از تئوری مرد دیوانه در روابط بین الملل، اقدام به مسدودسازی مسیرهای کشتیرانی نماید.

با تغییرات اخیر در آرایش نیروهای نظامی ایالات متحده در منطقه خاورمیانه و حضور ناوگان دریایی و هوایی این کشور، بررسی سناریوهای تقابل احتمالی میان واشنگتن و تهران به یکی از مباحث مهم این روزها تبدیل شده است. بررسی روندهای نظامی جمهوری اسلامی ایران نشان دهنده یک دگردیسی ساختاری در دکترین امنیتی کشور است. بر اساس ارزیابی اندیشکده های نظامی و تحلیل گران استراتژیک، دکترین نظامی ایران از یک رویکرد صرفا تدافعی مبتنی بر حفظ بقا، به یک استراتژی ترکیبی تحت عنوان بازدارندگی تهاجمی و مدیریت سطح تنش ارتقا یافته است. این تغییر پارادایم نشان می دهد که در صورت بروز یک درگیری نظامی، استراتژیست های ایرانی قصد ندارند درگیری را به یک دفاع نقطه ای محدود کنند، بلکه با اتکا به نبردهای نامتقارن و گسترش جغرافیای جنگ، به دنبال تحمیل هزینه های راهبردی و اقتصادی بر ساختار نظامی و هژمونی ایالات متحده و متحدان آن هستند.

توانمندی های آفندی؛ تحلیل زیرساخت های موشکی و شبکه سازی پهپادی- در ساختار عملیاتی نیروهای مسلح ایران، نیروی هوافضا و مشخصا زرادخانه موشک های بالستیک و کروز، به عنوان عامل اصلی توازن قوا در برابر برتری هوایی نیروهای فرامنطقه ای عمل می کند. سرمایه گذاری متمرکز بر تولید موشک های سوخت جامد با قابلیت آماده سازی سریع در پایگاه هایی نظیر تأسیسات شاهرود، زمان واکنش و آسیب پذیری پیش از پرتاب را به حداقل رسانده است. وجود پرتابه های میان برد نظیر موشک سجیل با برد2500 کیلومتر، امکان هدف گذاری دقیق زیرساخت های فرماندهی مرکزی امریکا در منطقه - اعم از پایگاه های بحرین، قطر و اردن - را فراهم می کند. علاوه بر این، ورود پرتابه های دارای قابلیت مانورپذیری در داخل و خارج از جو، نظیر موشک های فتاح یک و خیبرشکن، چالشی جدی برای سیستم های پدافند ضدبالستیک غربی مانند سامانه های پاتریوت و سامانه تاد ایجاد کرده است. منطق نظامی ایران در این حوزه بر اساس تاکتیک حملات اشباعی طراحی شده است؛ الگویی که در آن شلیک همزمان و متراکم پرتابه ها، ظرفیت پردازش و رهگیری لایه های پدافندی دشمن را دچار سرریز اطلاعاتی و فروپاشی عملیاتی می کند.

به موازات توسعه موشکی، طراحی و تولید انبوه پرنده های بدون سرنشین، قابلیت های تهاجمی ایران را وارد فاز جدیدی کرده است. استفاده از ناوگان پهپادی مقرون به صرفه، به ویژه سری پهپادهای شاهد، مزیت تاکتیکی قابل توجهی در نبردهای فرسایشی ایجاد می کند. اجرای عملیات بر مبنای تاکتیک حمله زنبوری، با هدف ایجاد اختلال در شبکه های راداری و سیستم های جنگ الکترونیک ناوهای جنگی امریکا مورد استفاده قرار می گیرد. در سطح استراتژیک تر، پلتفرم هایی نظیر پهپاد فطرس با شعاع عملیاتی دو هزار کیلومتر و مداومت پروازی بالا، که توانایی حمل موشک های کروز نظیر حیدر-1 را دارند، به عنوان ابزاری برای پایش و درگیری پیش از ورود ادوات دشمن به آب های سرزمینی عمل می کنند.

با این وجود، باید ارزیابی واقع بینانه ای را در مورد کارکرد آن ها داشت. در مواجهه با یک دژ پدافندی متراکم و چندلایه مانند اسراییل (مشابه تجربه جنگ 12روزه)، اکثریت قریب به اتفاق این پهپادها رهگیری شدند و منطق اصلی استفاده از آن ها نه اصابت قطعی، بلکه پیشبرد جنگ نامتقارن جهت اشباع پدافند، تحمیل هزینه اقتصادی سنگین به سیستم های دفاعی گرانقیمت حریف و سنجش میدانی تسلیحات بود. البته در مقابل، پایگاه های پراکنده امریکا در خاورمیانه آسیب پذیری بیشتری دارند. به دلیل اتکای این پایگاه ها به پوشش پدافند نقطه ای، مجاورت جغرافیایی با مبدأ شلیک، و قابلیت پهپادها در استفاده از عوارض زمین (پرواز در ارتفاع پست) و تاکتیک های فریب برای تاخیر در شناسایی راداری، شانس اصابت آن ها به اهداف امریکایی (مانند حمله مرگبار به پایگاه برج 22 در اردن) به مراتب بالاتر است و عبور حتی درصد کمی از این پرنده ها می تواند تلفات و خسارات قابل توجهی را به همراه داشته باشد.

اهرم های ژئواکونومیک و استراتژی جنگ شبکه ای؛ از تنگه هرمز تا محور مقاومت- در معادلات ژئوپلیتیک انرژی و جنگ های نامتقارن دریایی، تسلط فیزیکی و توان اعمال محدودیت بر تنگه هرمز، اصلی ترین ابزار ژئواکونومیک ایران ارزیابی می شود. با توجه به عبور بخش قابل توجهی از نفت خام جهان از این آبراه، هرگونه ناامنی در این منطقه مستقیما بر بازارهای جهانی انرژی تأثیر می گذارد. نیروی دریایی سپاه پاسداران با توسعه استراتژی منع دسترسی و انکار منطقه، ساختاری متشکل از مین های دریایی هوشمند، زیردریایی های کلاس غدیر و فاتح، و سایت های پنهان پرتاب موشک های کروز ضدکشتی نظیر نور و قادر در امتداد نوار ساحلی ایجاد کرده است.

تحلیل گران نظامی معتقدند که در صورت بروز یک تهدید موجودیتی، ساختار تصمیم گیر در تهران ممکن است با الگوبرداری از تئوری مرد دیوانه در روابط بین الملل، اقدام به مسدودسازی مسیرهای کشتیرانی نماید. هدف از این اقدام نه لزوما برتری در یک نبرد دریایی کلاسیک، بلکه ایجاد یک شوک اقتصادی شدید به منظور وادار کردن جامعه بین المللی به توقف ماشین جنگی متخاصم است. متغیر تعیین کننده دیگر در دکترین نظامی ایران، بهره گیری از عمق استراتژیک از طریق شبکه سازی نیروهای هم پیمان منطقه ای موسوم به محور مقاومت است؛ با این وجود، ارزیابی موازنه قوای میدانی نشان می دهد که نقطه ثقل عملیاتی این شبکه در ماه های اخیر دستخوش دگرگونی های ساختاری شده است.

در شرایط کنونی و مختصات جدید ژئوپلیتیک خاورمیانه، عمده توانِ موثر و تهاجمی ایران در میان متحدان منطقه ای، بر ظرفیت های نظامی جنبش انصارالله و نیروهای یمنی متمرکز است. این گروه با در اختیار داشتن زرادخانه ای قابل توجه از موشک های بالستیک ضدکشتی، کروز و پهپادهای دوربرد، و همچنین تسلط ژئواستراتژیک بر شریان حیاتی باب المندب، توانایی اثبات شده ای در اعمال استراتژی منع دسترسی در دریای سرخ داشته و در حال حاضر موثرترین بازوی نیابتی برای ضربه زدن به خطوط مواصلاتی و ناوگان متحدان غرب محسوب می شود. در نقطه مقابل، ساختار حزب الله لبنان که به طور سنتی ستون فقرات و قدرتمندترین حلقه این محور تلقی می شد، به دلیل تحمل ضربات متوالی، سنگین و هدفمند اطلاعاتی و نظامی طی ماه های اخیر، در مقطع کنونی بیشتر در فاز بازیابی زنجیره فرماندهی و تمرکز بر دفاع سرزمینی قرار دارد؛ از این رو، ظرفیت عملیاتی آن برای گشایش یک جبهه تهاجمی تمام عیار و جدید محدودتر ارزیابی می شود.

از سوی دیگر، ارزیابی تحرکات شبکه های شبه نظامی در عراق نشان می دهد که واکنش این گروه ها علیه پایگاه های امریکایی نظیر عین الاسد، با توجه به ملاحظات پیچیده سیاسی داخلی عراق و محدودیت های پشتیبانی، احتمالا در سطح حملات محدود، ایذایی و با کارکردی عمدتا نمادین باقی خواهد ماند و فاقد پتانسیل لازم برای وارد کردن ضربات استراتژیک است. با این حال، حتی با پذیرش این عدم تقارن آشکار در میزان آمادگی و توانمندی اجزای مختلف این شبکه، استراتژی منطقه ای کردن جنگ با تکیه حداکثری بر قابلیت های نامتقارن و موقعیت جغرافیایی یمن، همچنان اهرمی کارآمد در دکترین ایران است که می تواند ایالات متحده را وادار به توزیع اجباری منابع دریایی و پدافندی خود کرده و توان لجستیکی پنتاگون را در یک نبرد فرسایشی دچار چالش جدی نماید.

معماری دفاعی و پدافند غیرعامل؛ تضمین توانایی ضربه دوم و تاب آوری ساختاری-علی رغم تمرکز بر بازدارندگی تهاجمی، حفظ زیرساخت های حیاتی در برابر حملات هوایی از طریق توسعه معماری پدافند غیرعامل، همچنان در اولویت دکترین امنیتی ایران قرار دارد. با توجه به برتری تکنولوژیک نیروی هوایی ایالات متحده، نهادهای نظامی ایران اقدام به انتقال بخش عمده ای از تأسیسات هسته ای، خطوط تولید موشک و مراکز فرماندهی به تأسیسات زیرزمینی عمیق کرده اند. ایجاد شبکه ای از تونل ها در مناطق کوهستانی و استفاده از سازه های بتنی تقویت شده در سایت هایی نظیر فردو یا پارچین، با هدف مصون سازی این مراکز در برابر بمب های سنگرشکن طراحی شده است.

کارکرد اصلی این سایت های زیرزمینی، حفظ زرادخانه استراتژیک و تضمین توانایی ضربه دوم است؛ مفهومی کلیدی در بازدارندگی که تضمین می کند حتی پس از دریافت سنگین ترین حملات پیش دستانه، ماشین نظامی کشور همچنان قابلیت اجرای عملیات تلافی جویانه و موثر را دارا خواهد بود. علاوه بر محافظت از تجهیزات، تاب آوری ساختار فرماندهی و کنترل در برابر حملات سایبری و عملیات قطع ارتباطات - از جمله سناریوهای هدف قرار دادن مقامات ارشد - نیز مورد توجه ویژه قرار گرفته است. ایجاد ساختارهای موازی برای مدیریت بحران، پروتکل های تفویض اختیار در شرایط جنگی و قابلیت ترمیم و بازسازی سریع باندها و پایگاه های هوایی، شاخص هایی از تلاش برای حفظ انسجام سازمانی در طول یک جنگ تمام عیار است. ارزیابی های نهادهای اطلاعاتی غربی نیز موید این گزاره است که با اتکا صرف به حملات هوایی و بدون اجرای یک عملیات وسیع زمینی - که با توجه به شرایط ژئوپلیتیک و اقتصادی کنونی ایالات متحده بسیار غیرمحتمل ارزیابی می شود - انهدام کامل زیرساخت های نظامی و تغییر معادلات سیاسی در ایران، هدفی غیرقابل تحقق خواهد بود.

جمع بندی؛ ماهیت بازدارندگی نامتقارن و چشم انداز هزینه های استراتژیک- در یک تحلیل جامع از ساختار نظامی و دکترین عملیاتی ایران، می توان نتیجه گرفت که سناریوی تقابل نظامی با این کشور دارای مختصاتی کاملا متفاوت از جنگ های پیشین ایالات متحده در خاورمیانه است. هدف بنیادین استراتژیست های نظامی ایران در توسعه این ظرفیت های ترکیبی، پیروزی در یک نبرد کلاسیک و متقارن با یک ابرقدرت جهانی نیست، بلکه ایجاد یک توازن وحشت بر مبنای اصل تحمیل هزینه های غیرقابل قبول است. محدودیت های ژئوپلیتیک واشنگتن، از جمله بی میلی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس برای تخصیص پایگاه های خود جهت انجام عملیات نظامی - که ناشی از آسیب پذیری آن ها در برابر حملات تلافی جویانه است - شعاع عملیاتی و قدرت مانور نیروهای امریکایی را به طور قابل توجهی محدود می سازد.

منطق بازدارندگی ایران بر این پیش فرض استوار است که در صورت فروپاشی دیپلماسی و آغاز درگیری نظامی، دامنه پاسخ ها محدود به اقدامات نمادین نخواهد ماند. فعال سازی همزمان زیرساخت های موشکی، حملات سایبری، مسدودسازی شریان های انرژی و به کارگیری متحدین منطقه ای همچون انصارالله، سطحی از آسیب پذیری را برای پایگاه های نظامی سنتکام و اقتصاد جهانی ایجاد می کند که مدیریت آن فراتر از ظرفیت های کوتاه مدت واشنگتن خواهد بود. این معماری دفاعی و تهاجمی به گونه ای طراحی شده است که محاسبات هزینه-فایده هرگونه اقدام نظامی را برای سیاست گذاران امریکایی تغییر دهد و این واقعیت استراتژیک را تثبیت کند که اگرچه آغاز یک درگیری نظامی ممکن است با یک تصمیم سیاسی همراه باشد، اما مدیریت پیامدها و پایان دادن به آن، مستلزم پذیرش تبعات سنگین اقتصادی و امنیتی در سطح نظام بین الملل خواهد بود.