قادر باستانی تبریزی در اعتماد نوشت: اتفاقاتی که در چند روز گذشته در برخی دانشگاه ها رخ داد و نوع شعارها و رویکردهای بروز یافته، باعث شگفتی و تعجب بسیار است. شعارهای پهلوی خواهانه را نمی توان مطالبه ای برای بازگشت به گذشته استبدادی تلقی کرد.

شواهد میدانی و گفت وگو با برخی دانشجویان نشان می دهد که بسیاری از آنان اصولا شناخت دقیق و منسجمی از تاریخ آن دوره ندارند و دفاع شان بیش از آنکه واقعیتی تاریخی باشد، ابزاری نمادین برای نقد اکنون و بیان تمنای تغییر است. برای بخش قابل توجهی از کسانی که این شعارها را سر می دهند، ارجاع به پهلوی نه یک حسرت ورزی تاریخی، بلکه نوعی زبان استعاری برای بیان نارضایتی از اکنون است.

این گذشته احضار می شود تا کارکردی در زمان حال ایفا کند. در این چارچوب، گذشته مقصد بازگشت نیست، بلکه افقی بدیل تصور می شود که لابد در ذهن آن ها حامل ثبات، پیش بینی پذیری، اعتبار بین المللی و امکان یک زندگی عادی است. از این رو، برای فهم این شعارها باید به زمینه ظهورشان توجه کردکه در تقابل با چه واقعیت ها و نشانه هایی طرح می شوند.

این شعارها عمدتا در نسبت با وضع موجود و در واکنش به دشواری های ملموس اقتصادی و اجتماعی، احساس بی افقی سیاسی و تجربه انسداد نهادی معنا پیدا می کند. دلالت آن ها نه در محتوای تاریخی شان، بلکه در کارکرد اعتراضی شان نهفته است. چنان که در دهه های گذشته نیز برخی شعارهای رادیکال در دانشگاه ها بیش از آنکه برنامه ای ایجابی ارایه دهند، حامل کارکردی سلبی و طردکننده بودند.

نسل جدید هیچ تجربه زیسته ای از دوره پهلوی ندارد و آن را عمدتا در قالب روایتی رسانه ای می شناسد که در شبکه های ماهواره ای و فضای مجازی بازسازی و بازتولید شده است. در غیاب رسانه ملی فراگیر و مورد اعتماد - رسانه ای که بتواند با زبان نسل جدید سخن بگوید و او را به رسمیت بشناسد - میدان روایت سازی عملا به بازیگرانی واگذار شده که دستورکار و چارچوب معنایی خود را دارند.

هنگامی که رسانه رسمی عملا تنها برای اقلیت هوادار خود برنامه تولید می کند و از ایفای نقش یک رسانه ملی فراگیر بازمی ماند، به تدریج مرجعیت ارتباطی اش را از دست می دهد. در چنین وضعیتی، طبیعی است که نسل جوان برای فهم گذشته و تفسیر اکنون به منابع بدیل روی آورد؛ منابعی که اگرچه ممکن است حرفه ای و جذاب باشند، اما الزاما متعهد به روایت جامع، متوازن و مسوولانه از تاریخ و واقعیت اجتماعی ایران نیستند.

همچنین پس از نزدیک به پنج دهه، با جامعه ای مواجهیم که الفبای تاریخ معاصر خود را به درستی نمی شناسد. نظام های سیاسی معمولا می کوشند آموزش تاریخ را مطابق ایدئولوژی خود سامان دهند، با این امید که نسل های آینده حامل همان روایت باشند. اما تجربه های تطبیقی نشان می دهد که این مهندسی ایدئولوژیک اغلب شکست می خورد و نسل جدید روایت رسمی را پس می زند. نتیجه آن هم گسترش نوعی بی سوادی تاریخی است که توان تحلیل و تفسیر پیچیدگی های تاریخی و اجتماعی را در جامعه کاهش می دهد.

در این خلأ دانشی، رسانه ها به طور فعال وارد میدان می شوند. از یک سو تولیدات رسمی و از سوی دیگر شبکه های برون مرزی و پلتفرم های مجازی هر کدام روایت خاص خود را بازسازی و ترویج می کنند. این جنگ روایت ها بر بستری از آگاهی کاذب تاریخی شکل می گیرد و هر طرف می کوشد آگاهی کاذب دیگری را با اهداف سیاسی به کار گیرد و تقویت کند. در چنین فضایی، گذشته به ابزاری برای بسیج سیاسی و شکل دهی به گفتمان اجتماعی تبدیل می شود.

از زاویه ای دیگر، باید به خود دانشگاه نیز نگریست که در سال های اخیر از جهات مختلف با نوعی تنزل مواجه شده است. از تغییر شیوه های پذیرش دانشجو و اُفت کیفیت آموزشی گرفته تا محدود شدن حیات تشکل های دانشجویی و فرسایش زندگی جمعی در پردیس ها. سیل کلاس های مجازی، تضعیف گفت وگوی آزاد علمی و کاهش سرمایه اجتماعی دانشگاه، آن را از نقش تاریخی اش به عنوان کانون تولید معنا و نقد اجتماعی دور کرده است.

در چنین فضایی، طبیعی است که اعتراض ها به جای شکل گیری در قالب صورت بندی نظری پیچیده، در قالب شعارهای نمادین و ساده بروز کنند و توجه به سطح نمادین آن ها، بازتاب وضعیت واقعی دانشگاه است، بنابراین آنچه در دانشگاه ها رخ داد را نمی توان به عنوان نوستالژی پهلوی فهم کرد، بلکه باید آن را نشانه ای از وضعیت پیچیده اجتماعی، سیاسی و رسانه ای امروز ایران دانست. نتیجه آنکه هرگونه تحلیل یا مواجهه با این تحولات، اگر صرفا به سطح شعارها یا معنای ظاهری آن ها اکتفا کند، به خطا می انجامد. آینده ای که از دل این بحران برمی خیزد، بیش از هر چیز به نحوه مدیریت ارتباطات اجتماعی، آموزش تاریخ و بازسازی گفت وگوی ملی بستگی دارد.

اگر نظام سیاسی، رسانه ها و دانشگاه ها نتوانند خلأهای شناختی و ارتباطی موجود را پر کنند، نسل های بعدی همچنان در فضای سردرگمی تاریخی و نمادین باقی خواهند ماند. گذشته را نمی توان خاموش کرد و آینده را نمی توان با تأخیر ساخت، اما همین واقعیت، فرصتی برای اقدام آگاهانه و هدفمند فراهم می آورد. آغاز گفت وگوی ملی و ترمیم فضای آموزش، رسانه و دانشگاه می تواند بحران ها و اعتراض های جوانان را به کانال های سازنده و مدنی هدایت کرده و انرژی اجتماعی را به نیرویی برای بازسازی اعتماد، تولید معنا و تقویت سرمایه اجتماعی بدل کند.