یک مقام عربی در کشورهای حوزه خلیج فارس در گفت وگو با خبرگزاری فرانس پرس اعلام کرده است که بحرین تلاش هایی را در راستای حل اختلافات میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی آغاز کرده است. به گفته این مقام، هدف اصلی این تلاش ها ترمیم شکاف و نزدیک سازی دیدگاه ها میان ریاض و ابوظبی است. او تأکید کرده است که این موضوع، مسئله ای درون شورای همکاری خلیج فارس است و باید در چارچوب منطقه حل وفصل شود و افزود که این اقدام، ابتکاری از سوی بحرین است و ارتباطی با شورای همکاری خلیج فارس ندارد. در همین چارچوب، هفته گذشته سلمان بن حمد آل خلیفه ولیعهد و نخست وزیر بحرین، در ریاض با محمد بن سلمان دیدار کرد و سپس در ابوظبی با محمد بن زاید رییس امارات متحده عربی به گفت وگو نشست. در کنار بحرین، مصر نیز وارد میدان شده و گزارش ها نشان می دهد قاهره در حال انتقال پیام هایی میان مقامات سعودی و اماراتی است.

اما در پشت پرده این تحرکات دیپلماتیک، واقعیتی ژرف تر نهفته است: آنچه در نگاه اول به عنوان یک تنش تاکتیکی بر سر خروج نیروهای اماراتی از یمن تعبیر می شد، اکنون به نقطه عطفی در روابط دو قدرت بزرگ شورای همکاری خلیج فارس تبدیل شده و پرده از عمق شکافی برمی دارد که ریشه های آن به فروپاشی تدریجی بلوک عربی واحد بازمی گردد. اظهارات شرط محور فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان، مبنی بر اینکه آینده روابط با امارات به خروج کامل نیروهای این کشور از یمن گره خورده است، تنها نوک کوه یخی است که نشان می دهد ائتلاف به ظاهر یکپارچه کشورهای عربی علیه محورهای رقیب، اکنون درون خود دچار واگرایی بنیادین شده است.

تحولات میدانی؛ از ائتلاف تا تقابل پروژه ها

تحولات میدانی پاییز گذشته در استان های المهره و حضرموت، جرقه ای بود که باروتِ انباشته شده از رقابت های ژئوپلیتیکی دو کشور را شعله ور کرد. زمانی که عناصر شورای انتقالی جنوب (مورد حمایت امارات) بخش های وسیعی از این استان های راهبردی در مجاورت مرز عربستان را به اشغال خود در آوردند، ریاض سکوت چندین ساله خود را شکست و به شکلی بی سابقه امارات را مورد مؤاخذه قرار داد. اوج این تنش به 30 دسامبر 2025 بازمی گردد، آن گاه که جنگنده های سعودی در اقدامی کم نظیر، تجهیزات نظامی اماراتی را در بندر المکلا نابود کردند. این رویداد، ماهیت بحران را از یک اختلاف نظر بر سر مدیریت جنگ یمن، به یک رویارویی مستقیم بر سر نفوذ منطقه ای و تعریف نظم امنیتی جدید در جنوب شبه جزیره عربستان تغییر داد؛ نظمی که در آن بلوک عربی دیگر تحت رهبری واحد عمل نمی کند.

برای درک عمق این شکاف، باید به بازآرایی ائتلاف ها در سطح منطقه نگاه کرد. تحلیل ها حاکی از آن است که خاورمیانه در آستانه یک دوقطبی نوین قرار گرفته است: از یک سو بلوک اسلامی به رهبری عربستان سعودی همراه با ترکیه، پاکستان و قطر، و از سوی دیگر بلوک ابراهیمی به محوریت امارات و اسراییل که بر پایه عادی سازی روابط و همکاری های اقتصادی- امنیتی بنا شده است. در قلب این تقابل، اختلاف بر سر آینده یمن تنها یک میدان نبرد است. عربستان که روزگاری سخت ترین دشمن جریان های اسلامگرا محسوب می شد، اکنون برای مهار نفوذ فزاینده اسراییل و امارات و تثبیت رهبری خود بر جهان سنی، به محور ترکیه- قطر نزدیک شده است. همگرایی نظامی ریاض با آنکارا و اسلام آباد در اواخر 2025، امضای توافقنامه دفاعی مشترک با قطر، و پروژه های اقتصادی مشترک مانند خط آهن سریع السیر ریاض- دوحه، همه نشانه هایی از این تغییر جهت راهبردی است.

در مقابل، امارات بر پیمان ابراهیم و دکترین مدارای دینی برای سرکوب جریان های اسلامگرا سرمایه گذاری کرده و با حمایت از نیروهای جدایی طلب در یمن، سودان، سومالی و لیبی، به دنبال ایجاد شبکه نفوذی است که با مدل سعودی- ترکی در تعارض قرار دارد. حمایت ابوظبی از شورای انتقالی جنوب در یمن و نیروهای پشتیبانی سریع در سودان، در راستای همین پروژه ژئوپلیتیکی قابل فهم است.

تلاش میانجی گران برای حفظ پوسته وحدت

در چنین شرایطی، ابتکار عمل بحرین و نقش آفرینی مصر برای میانجی گری، اگرچه تلاشی برای مهار بحران در چارچوب منطقه ای است، اما خود گواهی بر این واقعیت است که بلوک عربی دیگر انسجام پیشین را ندارد. تأکید مقام بحرینی بر اینکه این اقدام ارتباطی با شورای همکاری خلیج فارس ندارد ، نشان می دهد که نهادهای منطقه ای سنتی توانایی مدیریت شکاف میان دو عضو مؤسس خود را از دست داده اند و کشورهای کوچکتر نظیر منامه ناچارند به طور مستقل برای مهار پیامدهای این واگرایی وارد عمل شوند.

مصر نیز به عنوان وزنه تعادل سنتی در جهان عرب، با انتقال پیام ها میان ریاض و ابوظبی، تلاش می کند از تشدید بحرانی که می تواند کل منطقه را بی ثبات کند، جلوگیری نماید. اما نگرانی قاهره از فعالیت های امارات و اسراییل در شاخ آفریقا، آن را به سمت هماهنگی نزدیک تر با ریاض سوق داده است. دیدار فیصل بن فرحان با رییس جمهور و وزیر خارجه مصر و تماس تلفنی بلافاصله پس از آن میان وزیر خارجه مصر و همتای اماراتی، نشان دهنده نقش فعال قاهره در مدیریت این بحران است. در این باره، خوانش شروط ریاض برای ابوظبی فراتر از یمن، حاوی پیام های مهمی برای آینده بلوک عربی است:

نخست، عربستان به وضوح پیام داده است که هرگونه حمایت از ساختارهای موازی یا گروه های جدایی طلب در حوزه نفوذ سنتی خود (یمن، حضرموت، المهره) خط قرمز محسوب می شود. انحلال شورای انتقالی جنوب هرچند یک پیروزی تاکتیکی برای ریاض بود، اما اصرار منابع بر ادامه تحریکات از سوی امارات، نشان می دهد که ابوظبی هنوز ابزارهای نفوذ خود را کاملاً جمع نکرده است.

دوم، ریاض دیگر نقش آفرینی ابوظبی به عنوان یک شریک مستقل با اولویت های متفاوت را در منطقه ای که آن را حوزه نفوذ طبیعی خود می داند، برنمی تابد. شرط خروج از یمن، در واقع مطالبه ای برای شفاف سازی و پذیرش تبعیت از راهبرد کلان سعودی در پرونده های منطقه ای است.

سوم، رقابت های اقتصادی (جذب سرمایه گذاری، گردشگری، مرکزیت تجاری) و نیز رقابت بر سر تعریف سیاست های نفتی در اوپک پلاس، لایه های پنهان این شکاف را تشکیل می دهد. تنش سیاسی می تواند همکاری در این حوزه های حیاتی را نیز در آینده با چالش مواجه کند.

جمع بندی

در پسِ پرده میانجی گری های بحرین و مصر، واقعیتی تلخ اما انکارناپذیر نهفته است: آنچه روزگاری بلوک عربی نامیده می شد، اکنون به دو پروژه ژئوپلیتیک متعارض تبدیل شده است. جنگنده های سعودی که تجهیزات اماراتی را در المکلا هدف گرفتند، تنها یک انبار مهمات را نابود نکردند؛ بلکه پایان یک ائتلاف تاریخی را نیز اعلام کردند. شورای همکاری خلیج فارس امروز دیگر نه نهادی برای حل وفصل اختلافات، که خود به صحنه تقابل راهبردی میان ریاض و ابوظبی بدل شده است. ابتکارات میانجی گرانه منامه و قاهره، اگرچه تلاشی برای حفظ پوسته وحدت است، اما درمانی عمیقی نیست که ریشه در دوقطبی بلوک اسلامی به رهبری عربستان و بلوک ابراهیمی به محوریت امارات دارد. آینده جنوب خلیج فارس در نقطه عطفی ایستاده: یا بازتعریف ائتلاف ها بر اساس هژمونی یکی از دو قدرت، یا فروپاشی کامل آنچه از شورای همکاری باقی مانده است.