فرارو مکث بوت، تحلیلگر ارشد مسائل بین الملل و ستون نویس روزنامه واشنگتن پست

به نقل از روزنامه واشنگتن پست، ایالات متحده در روزهای اخیر آرایشی کم سابقه از نیروهای نظامی خود را در خاورمیانه مستقر کرده است؛ آرایشی که شامل دو ناوگروه تهاجمی هواپیمابر و ده ها فروند هواپیمای اضافی می شود. این سطح از تمرکز نیرو، بنا بر ارزیابی ها، از زمان تهاجم سال 2003 به عراق بی سابقه بوده است.

همین تحرکات گسترده باعث شده این برداشت تقویت شود که اقدام نظامی علیه ایران ممکن است قریب الوقوع باشد. حجم نیروهای اعزام شده و نوع تجهیزات مستقرشده، گمانه زنی ها درباره احتمال یک رویارویی نظامی را افزایش داده است. با این حال، پرسش اصلی همچنان بی پاسخ مانده است: چرا دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، تاکنون توضیح روشنی درباره هدف و منطق چنین آرایشی ارائه نکرده است؟ در نتیجه، فضای بین المللی بیش از هر چیز درگیر تحلیل ها و حدس و گمان ها شده و روایت های متفاوتی درباره انگیزه های این اقدام مطرح می شود.

انگیزه اولیه ای که برای احتمال اقدام نظامی مطرح شد، واکنش نظام به اعتراضات در ایران بود. دونالد ترامپ، رییس جمهور وقت ایالات متحده، در 13 ژانویه در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: میهن پرستان ایرانی، به اعتراض ادامه دهید — نهادهای خود را در دست بگیرید!!! ... کمک در راه است .

ایالات متحده در آن مقطع حتی از نظر لجستیکی نیز برای ورود به جنگی با ایران آمادگی نداشت. از جمله اینکه ناوگروه جرالد آر. فورد برای عملیاتی علیه نیکلاس مادورو به حوزه کاراییب اعزام شده بود و تمرکز عملیاتی آمریکا در نقطه ای دیگر قرار داشت. اما ترامپ به جای کنار گذاشتن گزینه نظامی، استدلال خود را تغییر داد. او در 28 ژانویه بار دیگر در تروث سوشال نوشت: امیدوارم ایران به سرعت به میز مذاکره بیاید و درباره توافقی عادلانه و منصفانه مذاکره کند... زمان رو به پایان است.

از آن زمان، تهدید حمله نظامی به ابزاری برای وادار کردن ایران به پذیرش توافقی تازه بر سر پایان دادن به برنامه هسته ای اش تبدیل شد؛ برنامه ای که دونالد ترامپ پیش تر مدعی شده بود در حملات هوایی آمریکا در تابستان گذشته نابود شده است.

با وجود این ادعا، وب سایت کاخ سفید همچنان بیانیه ای را منتشر می کند که روایت های مغایر با این ادعا را اخبار جعلی می خواند. اما مواضع اخیر ترامپ، به طور ضمنی، حکایت از پذیرش تداوم برنامه هسته ای ایران دارد؛ چراکه او اکنون از تهران می خواهد تمامی فعالیت های غنی سازی را متوقف کند و از ذخایر باقی مانده مواد هسته ای چشم بپوشد.

رییس جمهور آمریکا در مقاطع مختلف، دامنه مطالبات خود را فراتر نیز برده است. او علاوه بر موضوع هسته ای، خواستار توقف برنامه موشک های بالستیک ایران و پایان حمایت تهران از نیروهای نیابتی در منطقه شده است؛ خواسته هایی که چارچوبی گسترده تر از یک توافق صرفاً هسته ای را ترسیم می کند. در کنار این مطالبات، ترامپ به تغییر نظام نیز اشاره کرده است.

در چنین فضایی، پرسش محوری برای مقام های ایرانی این است که برای جلوگیری از حملات هوایی آمریکا، دقیقاً چه باید بکنند. آیا باید برنامه هسته ای را کنار بگذارند؟ برنامه موشکی را منحل کنند؟ حمایت از نیروهای نیابتی منطقه ای را پایان دهند؟ یا حتی از قدرت کناره گیری کنند؟ ابهام در مطالبات واشنگتن، به یکی از گره های اصلی ماجرا تبدیل شده است.

اگر مذاکره کنندگان ایرانی نیز مانند بسیاری از ناظران بین المللی درباره خواسته های دقیق آمریکا سردرگم باشند، پیشرفت اندک یا کندی گفت وگوها چندان دور از انتظار نخواهد بود. در شرایطی که چارچوب روشنی از حداقل های مورد قبول یا خطوط قرمز طرف آمریکایی ارائه نشده، مسیر هرگونه توافق نیز مبهم باقی می ماند. در عین حال، آنچه تا این لحظه روشن به نظر می رسد، فقدان نشانه ای جدی از آمادگی حاکمان ایران برای ارائه امتیازهای گسترده است؛ امتیازهایی که شامل کنار گذاشتن برنامه هسته ای یا توقف برنامه موشکی می شود.

در چنین شرایطی، این احتمال مطرح می شود که دونالد ترامپ به جای پذیرش هزینه سیاسی عقب نشینی، گزینه حملات هوایی را انتخاب کند؛ اقدامی که می تواند خطر واکنش تلافی جویانه ایران علیه نیروها و متحدان آمریکا در منطقه را به طور قابل توجهی افزایش دهد. با این حال، هرچند ایالات متحده از توانایی نظامی لازم برخوردار است، اما این پرسش همچنان باقی است که بمباران چه دستاورد راهبردی مشخصی به همراه خواهد داشت. تجربه های پیشین نشان داده است که تغییر نظام از طریق حملات هوایی، تقریباً ناممکن است. علاوه بر این، چنین اقدامی می تواند اثر همبستگی حول پرچم ایجاد کند؛ وضعیتی که در آن جامعه در برابر تهدید خارجی متحد می شود و انسجام داخلی تقویت و تحکیم می شود.

سناریوی دیگر نیز می تواند فروپاشی و تجزیه کشور در امتداد شکاف های قومی یا فرقه ای باشد؛ وضعیتی مشابه آنچه لیبی یا سوریه در دهه 2010 تجربه کردند. چنین چشم اندازی نه تنها بی ثباتی گسترده منطقه ای را به دنبال خواهد داشت، بلکه می تواند پیامدهای غیرقابل پیش بینی برای امنیت بین المللی ایجاد کند.

حتی اگر کارزار بمباران به اهدافی محدودتر مانند تمرکز بر زیرساخت های هسته ای و موشکی ــ منحصر شود، گرچه می تواند این توانمندی ها را تضعیف کند، اما بعید است بتواند آن ها را به طور کامل از میان ببرد. ایران از ظرفیت علمی و صنعتی لازم برای ازسرگیری فعالیت ها برخوردار است و می تواند بلافاصله پس از پایان حملات هوایی، روند بازسازی و احیا را آغاز کند.

در همین چارچوب، دنی سیترینوویچ، رییس پیشین شاخه ایران در اطلاعات نظامی اسراییل، در 19 فوریه در یادداشتی نوشت: اقدام نظامی می تواند تأخیر ایجاد کند. اما نظارت مستمر، کاهش مواد و محدودیت های قابل اجرا هستند که ایران را به طور معنادار از دستیابی به بمب [هسته ای] دور می کنند. تعابیری مانند نظارت مستمر و محدودیت های قابل اجرا یادآور برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) است؛ توافقی که در سال 2015 توسط باراک اوباما امضا شد و دونالد ترامپ در سال 2018، با وجود پایبندی ایران به مفاد آن، از آن خارج شد.

تناقض آشکار در اینجاست که اگر آن گونه که برخی جریان های تندرو بیم دارند حاصل این آرایش گسترده نظامی در نهایت بازگشت به همان چارچوب نظارتی و محدودیتی باشد، نتیجه چیزی جز احیای توافقی نخواهد بود که پیش تر کنار گذاشته شد.

با این حال، تمامی این سناریوها همچنان در حد حدس و تحلیل باقی مانده اند؛ چراکه دونالد ترامپ تاکنون برنامه یا هدف مشخصی را به روشنی بیان نکرده است. او نه سخنرانی جامعی درباره راهبرد خود ایراد کرده، نه کنگره را به طور رسمی توجیه کرده و نه مجوزی برای اقدام نظامی درخواست کرده است. این وضعیت، نمونه ای دیگر از به کارگیری گسترده اختیارات اجرایی بدون نظارت و موازنه مؤثر تلقی می شود.

طنز تلخ ماجرا آن که این تحولات در آستانه دویست وپنجاهمین سالگرد تأسیس ایالات متحده رخ می دهد؛ کشوری که بنیان گذارانش در اعلامیه استقلال ایالات متحده تصریح کرده بودند احترام شایسته به افکار عمومی جهانیان ایجاب می کند که دلایل جدایی خود را اعلام کنند. اکنون به نظر می رسد رییس جمهور آمریکا چنین الزامی برای توضیح دلایل خود احساس نمی کند. او نه تلاش کرده افکار عمومی جهان را متقاعد کند و نه حتی منتقدان داخلی را. صرفاً اقدام می کند و انتظار دارد کنگره مانعی ایجاد نکند؛ انتظاری که تا اینجا محقق شده است.

در چنین فضایی، ایالات متحده گویی در حال خواب گردی به سوی جنگی با ایران است؛ جنگی با توجیهاتی مبهم و اهدافی نامشخص. آنچه می توان با قطعیت بیشتری پیش بینی کرد، نه نتیجه این مسیر، بلکه نحوه روایت آن است: هر دستاوردی که حاصل شود، احتمالاً از سوی ترامپ بزرگ ترین پیروزی تاریخ توصیف خواهد شد؛ چه بسا حتی اعلام کند که برنامه هسته ای ایران برای دومین بار در کمتر از یک سال نابود شده است.