فرارو- ساموئل چاراپ تحلیلگر ارشد مسائل اوراسیا در مؤسسهٔ رَند

به نقل از نشریه فارن افرز، در چهار سال گذشته، سیاست گذاران در واشنگتن و پایتخت های اروپایی با یک پرسش بنیادین روبه رو بوده اند: چگونه باید به حمله تمام عیار روسیه علیه اوکراین پاسخ داد؟ متحدان ناتو صدها میلیارد دلار کمک نظامی، اقتصادی و بشردوستانه به کی یف اختصاص داده اند تا از شکست و فروپاشی آن جلوگیری کنند. کشورهای اروپایی موج های گسترده پناهجویان را پذیرفته اند و همراه با ایالات متحده، تحریم های سنگینی علیه روسیه اعمال کرده اند. رهبران این ائتلاف نیز در شرایطی که تحت فشار دونالد ترامپ قرار داشتند مجموعه ای از نشست ها را برای یافتن راهی جهت پایان دادن به جنگ برگزار کرده اند.

اما حتی اگر این جنگ به پایان برسد؛ نیروهایی که این جنگ آزاد کرده اند از میان نخواهند رفت. چه بسا آتش بس، آغاز مرحله ای پرمخاطره تر باشد. با خاموش شدن سلاح ها، روسیه و اوکراین همچنان در وضعیت تقابلی و پرتنش باقی خواهند ماند. مسکو به بازسازی توان خود خواهد پرداخت و احتمالاً فعالیت های خود را در سراسر اروپا تشدید خواهد کرد.

در مقابل، اروپا هزینه های دفاعی خود را افزایش خواهد داد، از سطح ادغام پیشین با روسیه فاصله خواهد گرفت و رویکردی سخت گیرانه تر اتخاذ خواهد کرد. ایالات متحده ممکن است تلاش کند از این رویارویی فاصله بگیرد، اما پیوندهای اقتصادی و منافع سیاسی اش در اروپا، خروج کامل را عملاً ناممکن می سازد. نتیجه آن خواهد بود که رابطه ای با حداقل تعامل و حداکثر سوءظن میان ناتو و روسیه تداوم یابد.

چنین شرایطی نسخه ای برای صلح پایدار نیست؛ بلکه برعکس، بستر خطرناکی برای درگیری مستقیم میان روسیه و غرب فراهم می کند. بی اعتمادی عمیق، مسابقه تسلیحاتی مستمر، ضعف کانال های ارتباطی، فرسایش معماری امنیتی اروپا و اقدامات تحریک آمیز کرملین، همگی سناریوهایی را محتمل می سازد که در آن یک حادثه محدود به بحرانی فراگیر در سطح قاره تبدیل شود.

از این رو، سیاست گذاران در آمریکا و اروپا نباید اجازه دهند چنین آینده ای شکل گیرد. حتی در حالی که برای پایان دادن به جنگ جاری تلاش می کنند، باید هم زمان برای پیشگیری از جنگ بعدی برنامه ریزی کنند. ناتو ناگزیر است بپذیرد که بازگشت به وضعیت پیش از سال 2022 ممکن نیست و باید سازوکارهای تازه ای برای مدیریت رابطه با کرملین طراحی کند. در غیر این صورت، آمریکایی ها و اروپایی ها ممکن است خود را در آستانه جنگی دیگر بیابند؛ جنگی که بار دیگر اروپا صحنه اصلی آن خواهد بود.

در بخش قابل توجهی از دوران پس از جنگ سرد، روسیه و کشورهای غربی روابطی کارکردی و مبتنی بر تعامل داشتند. پس از پایان رویارویی ایدئولوژیک و نظامی شان، دو طرف تلاش کرده اند با ایجاد شبکه ای از نهادها، مجامع دیپلماتیک و برنامه های تبادل، درک متقابل را تقویت کنند و احتمال بروز درگیری را کاهش دهند.

آن ها سازمان امنیت و همکاری در اروپا را بنیان گذاشتند؛ نهادی فراگیر و مبتنی بر اجماع در سراسر قاره که بر پایه مجموعه ای از هنجارها و نهادهای مشترک شکل گرفته بود. سازوکارهای متعددی نیز برای تعامل و حتی همکاری میان ناتو و روسیه ایجاد شد. در کنار آن، مجموعه ای از توافق های کنترل تسلیحات و تدابیر اعتمادساز نظامی به اجرا درآمد تا ثبات راهبردی حفظ شود.

اقتصادهای اتحادیه اروپا و روسیه به تدریج در هم تنیده شدند: اروپا انرژی ارزان و سایر مواد خام را دریافت می کرد و روسیه از سرمایه گذاری مستقیم خارجی، دانش فنی غربی و دسترسی به کالاهای مصرفی پیشرفته بهره می برد. هر سال میلیون ها نفر از طریق قطارها، گذرگاه های زمینی و ده ها پرواز روزانه میان اروپا و روسیه رفت وآمد می کردند. روسیه در نظام استانداردسازی آموزشی اتحادیه اروپا مشارکت داشت، به گونه ای که مدارک دانشگاهی آن در سراسر قاره به رسمیت شناخته می شد. مسکو همچنین عضو شورای اروپا و کنوانسیون های وابسته به آن بود.

اما با حرکت ستون های زرهی روسیه به سوی کی یف در 24 فوریه 2022، این معماری فرو ریخت. شورای ناتو روسیه بی درنگ تعلیق و سپس منحل شد. مسکو از شورای اروپا خارج شد. سازمان امنیت و همکاری در اروپا همچنان به طور رسمی وجود دارد، اما اکنون بیش از آن که بستری برای همکاری باشد، به صحنه ای برای تبادل محکومیت ها و اتهام های تکراری میان روسیه و اعضای ناتو تبدیل شده است. روابط اقتصادی نیز سقوطی چشمگیر را تجربه کرد. در سال 2024، حجم کل تجارت کالایی میان اتحادیه اروپا و روسیه حدود 80 میلیارد دلار بود؛ رقمی که تنها سه سال پیش به حدود 300 میلیارد دلار می رسید.

از هم اکنون می توان با اطمینان گفت که محیط امنیتی اروپا پس از پایان جنگ اوکراین تفاوت بنیادینی با وضعیت پرتنش کنونی نخواهد داشت. ناتو و روسیه تا حد زیادی از یکدیگر جدا خواهند ماند، بی آن که سازوکاری کارآمد برای ارتباطات میان دولت ها یا جوامع شان وجود داشته باشد. آن ها در فهم تصمیم های یکدیگر با دشواری مواجه خواهند شد و نیت طرف مقابل را به طور پیش فرض خصمانه تفسیر خواهند کرد.

با تیره تر شدن مناسبات، سیاست گذاران در اروپا و روسیه به صراحت هشدار داده اند که مسیر کنونی می تواند به جنگ ختم شود. بازبینی راهبردی ملی فرانسه در ژوییه 2025 از خطر جنگی آشکار علیه قلب اروپا تا سال 2030 سخن گفت. وزیر دفاع آلمان نیز در نوامبر اعلام کرد روسیه ممکن است تا سال 2029 برای حمله آماده شود و تاکید کرد برخی مورخان نظامی بر این باورند که اروپا آخرین تابستان صلح آمیز خود را پشت سر گذاشته است.

در دسامبر، مارک روته، دبیرکل ناتو، هشدار داد مسکو می تواند ظرف پنج سال آینده به یکی از اعضای ناتو حمله کند و اعضا باید برای مقیاسی از جنگ آماده شوند که پدربزرگ ها یا نیاکان ما تجربه کردند . در سوی مقابل، کرملین نیز ناتو را بلوکی تهاجمی و توسعه طلب تصویر کشیده است؛ چنان که ولادیمیر پوتین در فوریه 2024 به شهروندان روسیه هشدار داد این ائتلاف در حال آماده سازی برای حمله به سرزمین ماست.

ایالات متحده احتمالاً دارایی های بیشتری از جمله سامانه های موشکی دوربرد هوابرد و زمین پایه به اروپا اعزام خواهد کرد. راهبردپردازان روس بر این باورند که واشنگتن در آغاز هر درگیری از چنین سامانه هایی برای هدف قرار دادن رهبری و اهداف حیاتی نظامی روسیه استفاده خواهد کرد؛ سناریویی که عمیقاً از آن هراس دارند. در جریان جنگ اوکراین، کی یف با بهره گیری از سامانه های پیشرفته آمریکایی به اهداف مهم نظامی در داخل خاک روسیه حمله کرد و آسیب پذیری های پدافندی این کشور را آشکار ساخت. از این منظر، مسکو ممکن است استقرار تسلیحات دوربرد آمریکا در اروپا را با یک حمله پیش دستانه علیه آن ها پاسخ دهد.

این تنها یکی از مسیرهای لغزش به سوی جنگ است. سناریویی دیگر می تواند از دل رزمایش های ناگهانی روسیه آغاز شود؛ تمرین هایی که از پیش اعلام نمی شوند و به راحتی می توانند از سوی دیگر کشورها به منزله مقدمه ای برای تهاجم تعبیر شوند. اعضای ناتو به ویژه بدگمان اند که چنین رزمایش هایی ممکن است پوششی برای عملیات نظامی تازه باشد. در شرایطی که ارتباطات میان دو طرف به حداقل رسیده، تنش های سیاسی بالا گرفته و نیروهای گسترده ای در مجاورت یکدیگر مستقر شده اند، برگزاری ناگهانی رزمایشی در نزدیکی کشورهای بالتیک می تواند رهبران ناتو را به این جمع بندی برساند که روسیه در حال آماده سازی حمله ای جدید است.

مسیر دیگر، گسترش جنگ از دل یک درگیری تمام عیار دوم در اوکراین است. خطر سرریز شدن این جنگ از همان آغاز تهاجم 2022 وجود داشته است. موارد نزدیک به بحران نیز رخ داده؛ از جمله در نوامبر 2022، زمانی که یک موشک پدافند هوایی به خاک لهستان اصابت کرد و دو نفر را کشت. اگر آتش بس احتمالی آینده فروبپاشد، احتمال تشدید درگیری و کشیده شدن یک یا چند متحد همسایه به میدان، حتی بیشتر خواهد شد. کشورهای اروپایی نیز اعلام کرده اند در صورت حمله مجدد روسیه، ممکن است مستقیماً به نفع اوکراین مداخله کنند.

ایالات متحده و متحدان اروپایی اش باید پیش از هر چیز روابط خود را بر بنیانی مستحکم تر بازسازی کنند. این مسیر ساده نخواهد بود. تنش ها میان دولت ترامپ و برخی دولت های اروپایی در مقاطع مختلف تا آستانه بحران پیش رفته است. شکاف کامل میان واشنگتن و متحدانش، اروپا را در برابر تجاوز احتمالی روسیه به مراتب آسیب پذیرتر خواهد کرد. مسکو تا حد زیادی به دلیل حضور نظامی آمریکا در اروپا و تعهد آشکار آن به دفاع از قاره، از درگیری مستقیم با ناتو پرهیز کرده است. در غیاب این عوامل، پوتین ممکن است با احتیاط کمتری عمل کند. بنابراین، جلوگیری از شکاف های علنی در اتحاد فراآتلانتیک ضرورتی حیاتی دارد.

ممکن است برخی در دولت ترامپ اهمیت چندانی برای آینده اروپا و ترمیم این شکاف قائل نباشند. اما تصور اینکه ایالات متحده می تواند از پیامدهای جنگی میان روسیه و اروپا مصون بماند، خطاست. آمریکا بدون اروپایی امن و باثبات، نمی تواند رفاه و امنیت پایدار خود را تضمین کند. پیوندهای دو سوی آتلانتیک در تار و پود اقتصاد آمریکا تنیده شده اند و فروپاشی ناتو به طور جدی از وزن ژئوپلیتیکی واشنگتن خواهد کاست. اگر بازدارندگی از کار بیفتد، ایالات متحده ناگزیر به درگیری با روسیه کشیده خواهد شد.

با این حال، زمینه ای برای امید وجود دارد که دو سوی آتلانتیک بتوانند به تعادلی تازه و مورد پذیرش متقابل دست یابند. اروپا به تدریج پذیرفته است که ایالات متحده به وضعیت پیشین که در آن بار اصلی دفاع از قاره را بر دوش داشت بازنخواهد گشت. اما تا زمانی که متحدان اروپایی به سطحی از توان دفاعی خوداتکا برسند، واشنگتن باید همچنان نقشی پررنگ در امنیت اروپا ایفا کند.

اعضای اروپایی ناتو منابع مالی و ظرفیت صنعتی لازم برای ساخت ارتش های قدرتمند را دارند و حرکت در این مسیر را آغاز کرده اند. بااین حال، این گذار زمان بر است و اگر آمریکا پیش از آماده شدن اروپا صحنه را ترک کند، روسیه ممکن است محاسبات پرریسک تری انجام دهد.