از روز یکشنبه، دو خبر مهم، فضای سیاست خارجی ایران را وارد مرحله ای جدید کرده است. نخست، تعیین ضرب الاجل از سوی ایالات متحده برای دریافت بسته پیشنهادی یا طرح مدنظر تهران که نشانه ای از شتاب گیری روند تصمیم سازی در واشنگتن تلقی می شود. دوم، اعلام دیدار روز پنجشنبه میان عباس عراقچی و استیو ویتکاف در ژنو که می تواند به عنوان تلاشی دیپلماتیک برای سنجش امکان توافق یا مدیریت تنش ها ارزیابی شود.

به گزارش شرق، هم زمانی این دو تحول، حاکی از ورود پرونده ایران و آمریکا به فازی حساس است؛ فازی که در آن، هم گزینه توافق و هم احتمال تشدید فشارها به طور موازی روی میز قرار گرفته اند. براساس گزارشی که اکسیوس منتشر کرده، یک مقام ارشد آمریکایی روز یکشنبه اعلام کرده است که مذاکره کنندگان ایالات متحده آمادگی دارند در صورت دریافت یک پیشنهاد مکتوب، دقیق و قابل بررسی از سوی ایران طی 48 ساعت آینده، دور تازه ای از مذاکرات هسته ای را روز جمعه در ژنو برگزار کنند. به گفته این مقام، واشنگتن منتظر است تا تهران گام بعدی را بردارد و چارچوب پیشنهادی خود را به طور رسمی ارائه دهد.

اهمیت این خبر از آن نظر است که مقامات آمریکایی تأکید می کنند تلاش دیپلماتیک کنونی احتمالا آخرین فرصت مدنظر دونالد ترامپ برای حل وفصل پرونده هسته ای ایران از مسیر مذاکره است. به گفته آن ها، در صورت شکست این روند، گزینه اقدام نظامی گسترده و مشترک با اسراییل علیه ایران به طور جدی در دستور کار قرار خواهد گرفت.

در وضعیت کنونی، دولت ترامپ منتظر دریافت پیشنهاد رسمی ایران است. طبق این گزارش، فرستادگان ویژه ترامپ، استیو ویتکاف و جارد کوشنر که هر دو از حامیان دادن فرصت به دیپلماسی پیش از هر اقدام نظامی هستند، در صورت ارسال پیشنهاد ایران در اوایل هفته جاری، قصد دارند روز 27 فوریه در ژنو حاضر شوند. یک مقام ارشد آمریکایی دراین باره گفته است اگر ایران پیش نویس پیشنهادی ارائه دهد، ایالات متحده آماده است در ژنو دیدار کند تا مذاکرات دقیق آغاز شود و مشخص شود آیا امکان دستیابی به توافق هسته ای وجود دارد یا خیر . او همچنین تأیید کرده که دو طرف ممکن است درباره امکان یک توافق موقت، پیش از رسیدن به توافق جامع هسته ای، گفت وگو کنند .

در آخرین دور مذاکرات که سه شنبه گذشته در ژنو برگزار شد، ویتکاف و کوشنر از عباس عراقچی، خواسته اند که ظرف چند روز یک پیشنهاد مکتوب و شفاف ارائه کند. آن ها تصریح کرده اند که موضع رسمی ترامپ غنی سازی صفر در خاک ایران است، درعین حال اعلام کرده اند واشنگتن آماده بررسی پیشنهادی با سطح نمادین غنی سازی خواهد بود، مشروط بر آنکه ایران بتواند اثبات کند همه مسیرهای دستیابی به سلاح هسته ای مسدود می شود.

عراقچی نیز روز جمعه در گفت وگویی با شبکه MS Now اعلام کرد که پیش نویس این پیشنهاد را در آخر هفته آماده می کند و پس از تأیید مقامات عالی رتبه در تهران، آن را به طرف آمریکایی تحویل خواهد داد.

هم زمان با خبر اکسیوس، عباس عراقچی هم با تأکید بر اینکه مذاکرات هسته ای تنها از مسیر دیپلماسی به نتیجه می رسد، اعلام کرد ایران در حال کار بر روی ابعاد مختلف و پیش نویس یک توافق احتمالی است. وزیر امور خارجه کشورمان در گفت وگو با شبکه سی بی اس تصریح کرد که اگر ایالات متحده به دنبال رفع نگرانی های هسته ای خود است، هیچ راهی جز دیپلماسی وجود ندارد و استقرار یا آرایش نظامی نه تنها ضرورتی ندارد، بلکه تأثیری بر مواضع تهران نخواهد داشت .

به گفته سکاندار دیپلماسی ایران، احتمالا روز پنجشنبه با استیو ویتکاف در ژنو دیدار خواهد کرد و دستیابی به توافق با واشنگتن را در دسترس دانست ؛ توافقی که به تعبیر عراقچی، می تواند در برخی جنبه ها حتی بهتر از توافق سال 2015 باشد .

در همین راستا، وزیر امور خارجه ایران روز یکشنبه در تماس تلفنی با بدر البوسعیدی، همتای عمانی خود، درباره آخرین وضعیت مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا و ترتیبات دور بعدی گفت وگوها رایزنی کرد. همچنین بنا بر گزارش سی بی اس، مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی نیز در مذاکرات پیش رو در ژنو حضور خواهد داشت.

مسعود پزشکیان هم در حساب کاربری خود در شبکه اجتماعی ایکس طی توییتی به زبان انگلیسی نوشت که ایران به صلح و ثبات در منطقه متعهد است. مذاکرات اخیر شامل تبادل پیشنهادهای عملی و ارائه سیگنال های دلگرم کننده بود. با این حال، ما همچنان اقدامات ایالات متحده را از نزدیک زیر نظر داریم و تمام تمهیدات لازم را برای هر سناریوی احتمالی اندیشیده ایم .

در نشست خبری روز دوشنبه، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، به تفصیل به آخرین تحولات مرتبط با گفت وگوهای ایران و آمریکا پرداخت و کوشید تصویری روشن از مواضع رسمی تهران ارائه دهد. او در پاسخ به پرسش هایی درباره حرکت مذاکرات به سمت تدوین متن و احتمال برگزاری دور جدید گفت وگوها در هفته جاری، تأکید کرد که گمانه زنی های رسانه ای درباره روند، محتوا و جزییات مذاکرات طبیعی است، اما هیچ یک از این حدس و گمان ها از سوی وزارت امور خارجه تأیید نمی شود.

به گفته بقایی، بررسی و تصمیم گیری درباره جزییات هر فرایند مذاکراتی صرفا در چارچوب اتاق مذاکره انجام می گیرد.

سخنگوی دستگاه دیپلماسی همچنین ادعاها درباره احتمال دستیابی به یک توافق موقت میان ایران و آمریکا را صراحتا رد کرد و گفت چنین موضوعی اساسا در دستور کار مذاکرات قرار ندارد.

او با اشاره به ماهیت فرایندهای دیپلماتیک، تدوین متن را امری مشترک دانست و تأکید کرد که هیچ توافقی نمی تواند به صورت یک طرفه شکل بگیرد.

بقایی تصریح کرد جمهوری اسلامی ایران مواضع و دیدگاه های خود را به روشنی تدوین کرده است؛ چه در حوزه ضرورت لغو تحریم های ظالمانه و چه در زمینه موضوعات هسته ای، مواضع تهران شفاف، مشخص و مبتنی بر اصول اعلام شده است و درعین حال، ایران اشراف کاملی بر دیدگاه ها و مطالبات طرف آمریکایی دارد.

در پاسخ به پرسشی درباره زمان و نحوه ارائه بسته پیشنهادی ایران به طرف آمریکایی پیش از مذاکرات احتمالی روز پنجشنبه، بقایی توضیح داد که چگونگی، زمان بندی و سازوکار انتقال پیشنهادها از طریق میانجی مذاکرات، یعنی عمان، مورد هماهنگی قرار می گیرد.

او تأکید کرد شکل و قالب انتقال پیشنهاد اهمیت ثانویه دارد و آنچه اهمیت دارد، درحال حاضر فرایند تدوین و جمع بندی دیدگاه های ایران درباره همه ابعاد و مؤلفه های یک تفاهم احتمالی است.

به گفته او، هر روند مذاکراتی در صورت وجود حسن نیت و جدیت در هر دو طرف می تواند به نتیجه منجر شود و ایران اکنون در مرحله نهایی سازی دیدگاه های خود قرار دارد و امیدوار است ظرف دو، سه روز آینده، مطابق اعلام عباس عراقچی، دور دیگری از گفت وگوها برگزار شود.

بقایی در بخش دیگری از نشست، درباره احتمال حضور مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی در دور بعدی مذاکرات و نیز موضوع بازدید از تأسیسات آسیب دیده توضیح داد که بحث حضور مدیرکل مطرح شده، اما هنوز تصمیم قطعی در این زمینه اتخاذ نشده است؛ هرچند او در دور قبلی نیز نقش هایی ایفا کرده بود.

درباره بازدید از سایت های آسیب دیده، سخنگوی وزارت خارجه تأکید کرد که این موضوع نیازمند تفاهم بر سر یک شیوه نامه مشخص است که باید با در نظر گرفتن قانون مصوب مجلس و سازوکارهای پیش بینی شده در آن تدوین شود و درحال حاضر ایران در آن مرحله قرار ندارد، اگرچه تماس ها و تبادلات با آژانس به صورت مستمر ادامه دارد.

او همچنین ادعاهایی که ورود مذاکرات به جزییات فنی را به خرید زمان از سوی ایران تعبیر می کنند، کاملا مردود دانست و گفت ایران بارها اعلام کرده آماده است برای رسیدن به نتیجه، مذاکرات را بدون وقفه و حتی به صورت فشرده ادامه دهد.

بقایی تأکید کرد که تهران هیچ نفعی در طولانی شدن مذاکرات ندارد و هدف اصلی، دستیابی هرچه سریع تر به نتیجه ای است که به رفع تحریم ها و کاهش فشار بر مردم ایران منجر شود.

در پایان، او تصریح کرد همکاری ایران با آژانس در چارچوب تعهدات پادمانی، قانون مجلس و با نظر شورای عالی امنیت ملی ادامه دارد، اما بازدید از تأسیسات آسیب دیده، به دلیل فقدان پروتکل مشخص و بی سابقه بودن تعرض نظامی به تأسیسات هسته ای صلح آمیز، موضوعی جداگانه است که نیازمند تعریف سازوکار روشن خواهد بود.

نیویورک تایمز در گزارشی مفصل مدعی شد که سیاست ایران در دولت دونالد ترامپ وارد مرحله ای حساس و چندلایه شده است؛ مرحله ای که هم زمان دیپلماسی، تهدید نظامی و یک پیشنهاد فنیِ لحظه آخری را در کنار هم قرار داده است. به گفته منابع مطلع از مباحث داخلی کاخ سفید، ترامپ به مشاورانش اعلام کرده اگر دیپلماسی یا یک حمله محدود نتواند ایران را به کنارگذاشتن برنامه هسته ای وادار کند، احتمال یک حمله بسیار گسترده تر با هدف قراردادن حاکمیت ایران در ماه های آینده منتفی نخواهد بود. براساس این گزارش، مذاکرات ایران و آمریکا قرار است روز پنجشنبه در ژنو برگزار شود؛ مذاکراتی که از نگاه واشنگتن ممکن است آخرین فرصت برای جلوگیری از درگیری نظامی باشد.

با این حال، هم زمان ترامپ در حال بررسی گزینه های نظامی در صورت شکست گفت وگوهاست و حتی تمایل خود را به اجرای یک حمله اولیه در آینده نزدیک برای افزایش فشار روانی و سیاسی بر تهران ابراز کرده است. نیویورک تایمز می نویسد که هنوز تصمیم نهایی درباره اقدام نظامی اتخاذ نشده و در داخل دولت آمریکا نیز تردیدهای جدی وجود دارد؛ ازجمله اینکه آیا حملات هوایی به تنهایی قادر به تحقق اهداف واشنگتن هستند یا خیر.

در همین فضای پرتنش، یک پیشنهاد جدید در پشت صحنه در حال بررسی است که می تواند راهی برای خروج از بن بست نظامی باشد؛ این راه در قالب اجازه به ایران برای انجام غنی سازی بسیار محدود، صرفا در سطح پژوهش های علمی و تولید ایزوتوپ های پزشکی قابل طرح است. پیشنهاد مذکور که بنا بر گفته چند مقام آمریکایی از سوی رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی مطرح شده، به ایران اجازه می دهد مقادیر اندکی سوخت هسته ای برای مصارف درمانی تولید کند. در صورت اجرای چنین طرحی، تهران می تواند مدعی حفظ اصل غنی سازی شود و در مقابل، ترامپ این توافق را به عنوان پایان عملی ظرفیت تولید سلاح هسته ای ایران معرفی کند.

گزارش تأکید می کند که هنوز مشخص نیست آیا دو طرف حاضر به پذیرش این سازش هستند یا نه؛ چراکه ایران میلیاردها دلار در برنامه هسته ای صنعتی خود سرمایه گذاری کرده و از سوی دیگر، ترامپ بارها بر غنی سازی صفر به عنوان تنها نتیجه قابل قبول تأکید کرده است. این اختلاف موضع، سرنوشت پیشنهاد گروسی را در هاله ای از ابهام قرار داده است.

نیویورک تایمز همچنین به جلسه مهم اتاق وضعیت کاخ سفید اشاره می کند که در آن، ترامپ با حضور مقاماتی همچون جی دی ونس، مارکو روبیو، ژنرال دن کین و جان رتکلیف، گزینه های مختلف برخورد با ایران را بررسی کرده است. در این نشست، ونس با وجود مخالفت نکردن علنی با حمله، فشار زیادی بر فرماندهان نظامی و اطلاعاتی وارد کرده و خواستار توضیح دقیق درباره ریسک ها و پیامدهای عملیات علیه ایران شده است.

براساس گزارش، گزینه هایی مانند اعزام نیروهای ویژه برای تخریب تأسیسات هسته ای و موشکی ایران نیز بررسی شده، اما به دلیل خطرات بسیار بالا و پیچیدگی عملیاتی، فعلا کنار گذاشته شده اند. هم زمان، آمریکا بزرگ ترین آرایش نظامی خود در منطقه طی بیش از دو دهه گذشته را شکل داده است. در همین راستا، دو گروه ناو هواپیمابر، ده ها جنگنده، بمب افکن، هواپیمای سوخت رسان و سامانه های پدافندی در فاصله عملیاتی نزدیک ایران مستقر شده اند. در نهایت، نیویورک تایمز نتیجه می گیرد که تصمیم نهایی آمریکا به امکان دستیابی به یک سازش حفظ آبرو میان تهران و واشنگتن گره خورده است؛ سازشی که هر دو طرف بتوانند آن را پیروزی معرفی کنند.

بااین حال، گزارش هشدار می دهد که فشار نظامی لزوما ایران را به عقب نشینی وادار نخواهد کرد و حتی ممکن است واکنش ملی گرایانه ای در داخل ایران، ازجمله میان مخالفان حکومت، ایجاد کند؛ ارزیابی ای که به گفته این روزنامه، بسیاری از مقام های اروپایی نیز با آن هم نظر هستند.

دنیس سیترونوویچ، عضو اندیشکده آمریکایی شورای آتلانتیک، درباره دور سوم احتمالی گفت وگوهای عباس عراقچی و استیو ویتکاف در ژنو نوشت: این دیدار به قدری اهمیت دارد که تقریبا نمی توان آن را بدون توصیف سرنوشت ساز بیان کرد .

به باور او، هم زمانی این مذاکرات با تکمیل استقرار گسترده نیروهای آمریکایی در منطقه و فشار مستقیم دونالد ترامپ برای دستیابی سریع به توافق یا حرکت به سمت رویارویی، ژنو را به نقطه ای تعیین کننده میان توافق و تشدید تنش بدل کرده است.

به نوشته دنیس سیترونوویچ، انتظار می رود هیئت ایرانی با پیشنهادی هسته ای وارد مذاکرات شود که بازتاب دهنده خطوط قرمز نظام در تهران است؛ پیشنهادی که بر پذیرش محدودیت های مشخص و صرفا در حوزه هسته ای تمرکز دارد و در کنار آن، مشوق هایی اقتصادی برای جلب نظر ترامپ ارائه می کند. بااین حال، پرسش محوری آن است که آیا چنین بسته ای برای کاخ سفید کافی خواهد بود یا نه؟

عضو اندیشکده شورای آتلانتیک هشدار می دهد که در صورت ناامیدی ترامپ از این پیشنهاد و با توجه به آرایش نظامی آمریکا در منطقه، مسیر بازگشت از یک درگیری تازه می تواند به شدت محدود شود. بااین حال، حتی در صورت حرکت به سمت تقابل، این پرسش اساسی بی پاسخ می ماند که هدف چنین نبردی چه خواهد بود؛ آیا ترامپ به دنبال تقویت موضع چانه زنی و به تأخیر انداختن برنامه های هسته ای و موشکی ایران است یا این حمله در نهایت به تلاش برای تغییر بنیادین واقعیت راهبردی از طریق مقابله با ساختار حاکم منجر می شود؟ .

در عین حال، نویسنده تأکید می کند: شکاف میان حداقل انتظارات آمریکا و حداکثر امتیازاتی که ایران حاضر به ارائه آن است، فضای مصالحه را به شدت محدود کرده است .

با این وجود، او معتقد است هنوز پنجره ای کوچک برای توافق وجود دارد؛ مشروط بر آنکه واشنگتن دامنه مذاکرات را به موضوع هسته ای محدود کند و از گسترش آن به مسائل موشکی و نفوذ منطقه ای بپرهیزد .

به باور سیترونوویچ، تلاش برای حل همه چیز به شکل هم زمان، احتمال شکست را افزایش می دهد، درحالی که تمرکز محدودتر می تواند شانس عبور از این لحظه حساس را زنده نگه دارد .

پیرو نکات یادشده، محسن جلیلوند وضعیت فعلی تهران و واشنگتن را پیچیده و پر از ابهام می داند. استاد روابط بین الملل با اشاره به بسته پیشنهادی ایران که قرار است به طرف آمریکایی ارائه شود، می گوید: با توجه به فاصله زیاد مواضع دو طرف، احتمال قانع کردن ترامپ از طریق این بسته بسیار پایین است ؛ چراکه از منظر او، خواسته های حداکثری ترامپ عملا تکرار آنچه نتانیاهو می خواهد، است و ایران گزینه ای جز مقاومت ندارد .

مفسر حوزه سیاست خارجی تأکید می کند که این شرایط، جنگ را به شدت محتمل کرده است . جلیلوند در ادامه نگاه نه چندان خوشبینانه خود، درباره دیدار پنجشنبه در ژنو نیز توضیح می دهد: اگر طرف آمریکایی شروط حداکثری خود را دنبال کند و ایران نپذیرد، این نشست معنای دیپلماتیک خاصی نخواهد داشت .

لذا به زعم این مدرس دانشگاه، تهران هم زمان برای مذاکره و آماده سازی خود در قبال هرگونه تنش برنامه ریزی کرده است . جلیلوند با تأکید بر استراتژی ایران برای افزایش توان دفاعی و بازدارندگی می گوید: تهران با کمک چین، روسیه و کره شمالی ظرفیت خود را تقویت می کند تا در صورت رویارویی، حداکثر آسیب ممکن را وارد کند. این فرایند کوتاه مدت و محدود به چند هفته خواهد بود؛ حداکثر بین پنج تا هفت هفته شدت و گسترش خواهد داشت .

او در ادامه به اهمیت مدیریت داخلی و همبستگی ملت اشاره و تصریح می کند: قدرت ملت ها فقط در موشک و بمب نیست؛ هر مذاکره یا امتیازی که داده می شود باید با حمایت و فهم مردم همراه باشد. تجربه اعتراضات اخیر نشان داد که بدون کنترل وضعیت داخلی، امکان پیشبرد دیپلماسی مؤثر محدود خواهد بود . جلیلوند در بخش پایانی این گپ وگفت اعتقاد دارد: لحظه فعلی، تهران را در نقطه ای بحرانی قرار داده است؛ نقطه ای که تصمیمات دیپلماتیک و نظامی ایران و آمریکا می تواند مسیر منطقه را برای ماه ها یا سال ها تعیین کند .

عسگر قهرمانپور، به عنوان دیگر کارشناس نگاه خوشبینانه تری به بسته پیشنهادی ایران و دیدار پنجشنبه در ژنو دارد و تأکید می کند: پرسش اصلی این است آیا در ساعت صفر، دیپلماسی می تواند بر سایه تهدید و فشار نظامی غلبه کند یا خیر؟ .

در راستای همین پرسش، تحلیلگر حوزه بین الملل توضیح می دهد: تهران تلاش کرده با طراحی یک بسته سه لایه، میان امنیت هسته ای و منافع اقتصادی پیوند ایجاد کند که بسته مذکور شامل ادامه غنی سازی با سطح مدیریت شده و سازوکارهای اطمینان بخش، آمادگی برای بازگشت به بازرسی های گسترده تر و گره زدن این امتیازات به رفع تحریم ها و مشارکت اقتصادی آمریکا در حوزه هایی مانند فروش هواپیما و پروژه های نفتی است . به گفته او، این رویکرد یادآور منطق برجام است؛ با این تفاوت که ایران خواستار ضمانت های اقتصادی ملموس تری است .

بااین حال، قهرمانپور اذعان دارد که اختلافات بنیادی هنوز باقی است؛ چراکه واشنگتن بر محدودیت های موشکی تأکید دارد، اما ورود به این حوزه برای ایران عبور از خطوط قرمز دفاعی محسوب می شود. لذا بسته پیشنهادی شاید بتواند شکاف هسته ای و بخشی از بی اعتمادی اقتصادی را کاهش دهد، اما حل مسائل راهبردی عمیق تر نیازمند توافقی فراتر از یک بسته تاکتیکی است .

مفسر حوزه سیاست خارجی درباره اهمیت دیدار پنجشنبه در ژنو نیز می گوید: این جلسه می تواند نقطه عطف باشد؛ منوط به آنکه چارچوبی مکتوب برای ادامه مسیر ایجاد شود که در این صورت احتمال مدیریت بحران افزایش می یابد .

اما به زعم قهرمانپور نیز اگر دیدار پنجشنبه بدون نتیجه روشن پایان یابد، سناریوی فشار حداکثری همراه با اقدام محدود تقویت خواهد شد .

از دید این تحلیلگر، تحرکات نظامی اخیر آمریکا در منطقه و ضرب الاجل اعلام شده، مفهوم ساعت صفر را برجسته می کند؛ یعنی آمادگی برای اقدام در صورت شکست مذاکرات . از این حیث است که قهرمانپور هشدار می دهد: امکان یک حمله محدود، حتی سایبری یا ضربه ای کنترل شده، منتفی نیست که هدف از چنین اقدامی افزایش اهرم فشار و وادارکردن تهران به انعطاف بیشتر است، بدون آنکه منجر به جنگ تمام عیار شود .

او درباره خطرات احتمالی تأکید می کند: اگر پس از یک اقدام محدود، دو طرف نتوانند درباره پرونده موشکی و ترتیبات امنیتی منطقه ای به توافق برسند، چرخه اقدام و واکنش می تواند به سرعت از کنترل خارج شود و درگیری محدود به جنگ گسترده و فرسایشی تبدیل شود؛ سناریویی که نه کشورهای منطقه و نه اقتصاد جهانی تاب آن را ندارند .

در مجموع و به گفته قهرمانپور، بسته پیشنهادی ایران ابزار مدیریت شکاف ها و کاهش بی اعتمادی است، اما موفقیت آن وابسته به اراده دو طرف برای تمرکز بر دیپلماسی هسته ای و پرهیز از تعمیم مذاکرات به حوزه های فراتر است. ضمن آنکه دیدار پنجشنبه در ژنو هم آزمون واقعی دیپلماسی خواهد بود؛ ولی اگر این فرصت از دست برود، احتمال یک رویارویی محدود، اما پیچیده و پرریسک، بسیار بالا خواهد بود .