احسان هوشمند در شرق نوشت: روز دوم اسفندماه هم زمان با بازگشایی دانشگاه های کشور، برخی دانشگاه های تهران ازجمله دانشگاه های صنعتی شریف، امیرکبیر و دانشگاه تهران شاهد برگزاری مراسم چهلم کشته شدگان حوادث دی ماه بودند. اعتراض های دانشجویی اخیر از وجوه مختلفی حائز اهمیت است و باید از طرف تحلیلگران بررسی و مطالعه شود. خبرگزاری فارس در گزارشی درباره تجمع دانشگاه شریف نوشت: در محوطه این دانشگاه، شماری از دانشجویان معترض اقدام به دادن شعارهایی با مضمون سلطنت طلبانه کردند .

اینکه برای نخستین بار در دهه های گذشته فضای دانشگاهی کشور شاهد چنین شعارهایی بوده، نشان از یک دگردیسی تام و تمام در فضای سیاسی دانشگاه های کشور در 9 دهه گذشته است. از دهه 20 خورشیدی و با نفوذ افکار مارکسیستی به کشور، به ویژه پس از اشغال ایران در شهریور 20 و تأسیس و فعالیت حزب توده در کشور، مارکسیست های ایرانی در کنار حوزه های کارگری، توجه جدی و درخور توجهی به دانشجویان کشور داشتند و به تدریج دانشگاه های کشور به ویژه دانشگاه های تهران با فعالیت جریان های مارکسیستی در درون دانشگاه ها روبه رو شد.

در همین دوره و در تقابل و رقابت با جریان های مارکسیستی، گروهی از شخصیت های دانشگاهی که علایق مذهبی داشتند، با راه اندازی انجمن های اسلامی در دانشگاه های تهران و سپس دیگر نقاط کشور به مقابله با موج فعالیت های کمونیستی پرداختند.

هم زمان با آغاز نهضت ملی نفت، فعالیت سیاسی گروه های ملی گرا و مصدقی هم به داخل دانشگاه ها کشیده شد. از سال 1332 به بعد، در دانشگاه های کشور به صورت مشهودی سازمان های دانشجویی ملی گرا و مارکسیست فعالیت سیاسی و اعتراضی خود را پی گرفتند و در دهه 40 خورشیدی به تدریج فعالیت های مذهبی در دانشگاه ها وارد مرحله جدیدی شد. به این ترتیب، در دانشگاه های کشور فعالیت های سیاسی-اعتراضی حول سه جریان مذهبی، ملی و مارکسیستی سازمان دهی شد. البته هر یک از جریان های سیاسی مارکسیستی، اسلامی و ملی هم خود متشکل از گروه ها و سازمان هایی با علایق متفاوت بودند.

در میانه دهه 40 خورشیدی فعالیت سازمان های ملی گرا تحت تأثیر جریان های مارکسیستی یا اسلامی قرار گرفت و به سوی یکی از این دو طیف متمایل شد. به این ترتیب از نیمه دوم دهه 40 خورشیدی گروه ها و سازمان های سیاسی-مذهبی و نیز چپ مارکسیستی غلبه گفتمانی خود بر دانشگاه ها را تثبیت کرده بودند. در دهه 40 و هفت سال نخست دهه 50 یعنی تا 22 بهمن 1357 ده ها سازمان کوچک و بزرگ مبارزاتی علیه نظم موجود در کشور شکل گرفته بود که گروهی از این جریان ها به سوی مبارزه مسلحانه با حکومت وقت روی آورده بودند.

سازمان چریک های فدایی خلق و سازمان مجاهدین خلق ازجمله بزرگ ترین و اصلی ترین سازمان های چریکی بودند که بخش بزرگی از فعالیت های خود را در دانشگاه های کشور متمرکز کرده بودند. در نتیجه بخش بزرگی از نیروها و چریک های این دو سازمان یا به صورت مستقیم دانشجو و دانشگاهی بودند یا اینکه فعالیت دانشجویان وابسته به این دو سازمان موجب شده بود تا دوستان و خویشاوندان شان نیز به چریک های این دو سازمان متمایل شوند.

با بررسی ‎‎های راقم این سطور از میان 240 نفر از کسانی که نام شان در منابع مختلف منتشرشده، به ‎‎عنوان کشته‎‎ شدگان سازمان چریک های فدایی خلق در زمان محمدرضا شاه پهلوی ثبت شده است، حدود 164 نفر یعنی بیش از 68.3 درصد، دانشجو یا دارای تحصیلات دانشگاهی بوده ‎‎اند. در دوره کمتر از 15 سال مبارزه مسلحانه علیه محمدرضا شاه بنا بر گزارش یکی از منابع تاریخ معاصر حدود 340 نفر از چریک ‎های وابسته به احزاب مسلح کشته و ده ها نفر نیز زخمی شدند.

بنا بر این گزارش، 139 نفر از این چریک های کشته‎ شده دانشجو بودند و اگر فارغ التحصیلان دانشگاهی را هم به این رقم بیفزاییم، این رقم بالغ بر 280 نفر یا 92 درصد از کشته‎ شدگان جنگ چریکی می شود. براساس این، 45 دانشجوی دانشگاه صنعتی شریف (آریامهر) در دوره جنگ مسلحانه سازمان های سیاسی در دوره پهلوی به ‎‎واسطه اعدام یا درگیری کشته شدند.

بی دلیل نبود که سازمان چریک های فدایی خلق و سازمان مجاهدین خلق بیشترین تلاش خود را بر جذب نیرو و چریک در میان دانشجویان کشور متمرکز کرده بودند. رهنمود سازمان چریک های فدایی خلق به دانشجویان مبارز ایران و مطالب دیگری از این دست ازجمله منابعی است که در این دوره به ترغیب، تشویق و تبلیغ میان دانشجویان اثرگذاری داشت.

حتی در مهم ترین سازمان دانشجویی ایرانیان خارج از ایران یعنی کنفدراسیون هم با رویکرد همدلانه با سازمان های مسلح مارکسیستی در ایران اقدام به انتشار متون تبلیغی مانند جنبش دانشجویی و وظایف آن در قبال جنبش انقلابی مسلحانه خلق می کرد تا هرچه بیشتر بر تقویت این جریان های چپ و مارکسیستی در داخل کشور اثرگذار باشد.

سازمان های دانشجویی چه از نوع مذهبی یا ملی یا مارکسیستی در این دوره حدود چهار دهه ای سهم مهمی در تزریق رادیکالیسم به جامعه و مبارزه با نظام حاکم با رویکردی عموما چپ (چپ مارکسیستی و چپ دینی) ایفا کردند. سازمان های دانشجویی و دانشگاهیان سهم مهمی در سقوط نظام سیاسی و تغییر رژیم در ایران برعهده داشت.

پس از 22 بهمن 1357 و به ویژه سال های بعد، دانشگاه های کشور همچنان محل فعالیت و رقابت سازمان هایی مانند چریک های فدایی و مجاهدین خلق بود و با انقلاب فرهنگی این دو سازمان و دیگر سازمان های چپ و مارکسیستی از فعالیت علنی در دانشگاه ها حذف شدند اما این سازمان ها با همان ساختاری که بخش زیادی از آن را دانشجویان و فارغ التحصیلان دانشگاهی کشور تشکیل می داد، وارد مبارزه و سپس جنگ مسلحانه با جمهوری اسلامی شدند.

در درون دانشگاه های کشور هم با تأسیس دفتر تحکیم وحدت و فعالیت انجمن های اسلامی دانشجویی، این نهاد به یکی از معدود نهادهای دانشجویی در دانشگاه ها مبدل شدند. در سال های بعد و به ویژه در دوره رییس جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی، با کش وقوس های زیاد به تدریج انجمن های اسلامی و تحکیم وحدت هم به پایگاه اصلاح طلبان مبدل شده و در انتخابات مجلس ششم در سال 1378 از میان فهرست 30نفره اصلاح طلبان سه نفر به فهرست تحکیم وحدت اختصاص یافت تا به این ترتیب این نهاد دانشجویی هم در درون سیستم سیاسی اثرگذاری بیشتری داشته باشد.

با بن بست و ناکامی اصلاح طلبی در ایران به تدریج تحولات تازه ای بر فضاهای دانشجویی و دانشگاهی حاکم شد. به جز حمله به کوی دانشگاه در تیرماه 1378 و اعتراضات 1388 که دو باره دانشگاه ها را به کانون توجه افکار عمومی برد، به تدریج انسدادی بر فعالیت های دانشجویی حاکم شد.

با وقوع اعتراضات مرتبط با درگذشت خانم مهسا امینی در سال 1401 موج تازه ای از اعتراضات دانشجویی در دانشگاه های کشور به ویژه در دانشگاه شریف پدیدار شد. در تازه ترین اعتراض های سیاسی پس از وقایع خونین دی ماه که با تلفات و کشته شدن هزاران نفر همراه بود، اعتراض اخیر دانشجویی در دانشگاه های تهران پدیده مهمی است که نیازمند بررسی و تحلیل و ارزیابی ها واقع بینانه و چندوجهی است.

اما اینکه در سال های اخیر فاصله گرفتن فعالیت های دانشجویی از رویکردهای چپ و حتی اصلاح طلبانه و مذهبی به پدیده مشهودی مبدل شده، کمتر کسی تردید دارد اما پرسش اصلی اینجاست که چرا دانشگاه و جریان های دانشجویی به این نقطه رسید؟ چه میزان سیاست های رسمی کشور و به ویژه نوع مواجهه سیستم با دانشگاه ها در این دگردیسی مؤثر بوده است؟ همچنین باید تأمل کرد که بن بست فکری حاکم بر اصلاح طلبی چه نقشی در این تحول داشته است؟ آیا رویدادهای اخیر دانشگاه های کشور یک استثناست یا یک تحول فراگیر جدید؟