جنگنده F-4 Phantom II ساخت مک دانل داگلاس یکی از تأثیرگذارترین هواپیماهای رزمی ایالات متحده در دوران جنگ سرد به شمار می رفت. این هواپیما نه تنها یکی از ارکان اصلی قدرت هوایی نیروی هوایی آمریکا بود، بلکه برای نیروی دریایی و تفنگداران دریایی این کشور نیز نقشی حیاتی ایفا می کرد. فانتوم در زمان خود یکی از توانمندترین جنگنده های جهان محسوب می شد و از نظر سرعت، حتی با بسیاری از جنگنده های مدرن امروزی نیروی هوایی آمریکا و جهان قابل مقایسه است.

بیش از 5 هزار فروند F-4 برای ایالات متحده و مشتریان خارجی در سراسر جهان ساخته شد. بر اساس استانداردهای آن دوران، F-4 یک جنگنده برد بلند به حساب می آمد، هرچند امروزه دیگر در این دسته قرار نمی گیرد. در ادامه، به بررسی برد و سرعت F-4، دلایل انقلابی بودن آن در زمان خود و چگونگی جایگزینی اش با نسل های جدیدتر پرداخته می شود.

توسعه F-4 Phantom II به اواسط دهه 1950 میلادی بازمی گردد. در سال 1955، نیروی دریایی آمریکا به دنبال یک رهگیر دوربرد و ارتفاع پرواز بالا بود تا بتواند از ناوگروه های هواپیمابر در برابر تهدید بمب افکن های نوظهور شوروی محافظت کند. به عنوان نکته ای جانبی، بمب افکن بال متغیر Tu-22M3 ساخت توپولوف بعدها دقیقاً با هدف حمله به ناوگروه های هواپیمابر آمریکا طراحی شد. امروزه، Tu-22M3 و سایر بمب افکن های راهبردی (به جز B-2 Spirit) عملاً به سکوی پرتاب موشک تبدیل شده اند، چراکه تهدید سامانه های پدافند هوایی بسیار بالاست.

فانتوم نخستین پرواز خود را در سال 1958 انجام داد و اولین جنگنده ای بود که با چیدمان دو نفره پشت سرهم خلبان وارد خدمت شد. در آن دوران، موشک های هوا به هوا به عنوان یک فناوری آینده دار تلقی می شد و به همین دلیل نسخه های اولیه فانتوم فاقد توپ داخلی بودند. این موضوع به سرعت به عنوان یک اشتباه شناسایی شد و در ادامه، توپ به نسخه های نیروی هوایی از این جنگنده افزوده شد.

F-4 در ابتدا به عنوان یک رهگیر و جنگنده-بمب افکن طراحی شد. Phantom II یک جنگنده چندمنظوره به معنای امروزی به شمار نمی رفت، زیرا فلسفه طراحی آن مبتنی بر نرم افزار نبود. این هواپیما یک پلتفرم بود که می توانست برای مأموریت های مختلفی مانند شناسایی، سرکوب پدافند هوایی (Wild Weasel) یا رهگیری بازطراحی شود، اما نمی توانست همه این مأموریت ها را به طور هم زمان انجام دهد؛ قابلیتی که در جنگنده های چندمنظوره مدرن دیده می شود. در واقع، فانتوم خانواده ای از هواپیماها با نسخه های تخصصی برای مأموریت های مشخص بود.

در زمان خود، F-4 یک جنگنده برد بلند محسوب می شد. این هواپیما قادر بود صدها کیلومتر اطراف یک ناو هواپیمابر پرواز کند، در منطقه باقی بماند و در فاصله ای فراتر از میدان دید، با اهداف درگیر شود. در صورت نصب مخازن سوخت خارجی، برد انتقالی فانتوم به حدود 2,800 تا 3,700 کیلومتر می رسید. بسته به نوع مأموریت، شعاع عملیاتی آن حدود 630 کیلومتر بود.

این ارقام در جنگنده های نسل بعدی به طور قابل توجهی افزایش یافتند. برای مثال، F-35 دارای شعاع عملیاتی بیش از 1,100 کیلومتر است (البته در نسخه F-35B این عدد کمتر است). شعاع عملیاتی F-16 حدود 555 تا 740 کیلومتر، F/A-18 Super Hornet حدود 740 تا 830 کیلومتر و F-14 Tomcat حدود 830 کیلومتر برآورد می شود. باید توجه داشت که تمام این اعداد تقریبی هستند و بسته به نسخه هواپیما، نوع مأموریت و پیکربندی تسلیحاتی تغییر می کنند.

در دهه 1960، برد F-4 بسیار چشمگیر تلقی می شد، اما بعدها موتورهای J79 آن در برابر توربوفن های مدرن و کم مصرف تر عقب ماندند. همچنین باید اشاره کرد که فانتوم محدودیت های پنهان کاری نداشت و می توانست آزادانه از مخازن سوخت خارجی استفاده کند. در مقابل، جنگنده های پنهان کار امروزی مانند F-35 برای حفظ سطح پنهان کاری ناچار به استفاده از سوخت داخلی هستند. در عمل، F-4 برای رسیدن به شعاع عملیاتی F-35 با سوخت داخلی، نیاز داشت یک مخزن مرکزی و دو مخزن زیر بال حمل کند.

جنگنده F-4 Phantom II یکی از سریع ترین جنگنده هایی بود که تاکنون در ایالات متحده ساخته شده است. حداکثر سرعت این هواپیما به ماخ 2.2 می رسید که به مراتب بالاتر از سرعت جنگنده مدرن F-35 با ماخ 1.6 است. در این میان، F-16 به سرعتی در حدود ماخ 2 دست پیدا می کند، سرعت جنگنده سوپر هورنت به طور رسمی ماخ 1.6 است، F-14 Tomcat به سرعت ماخ 2.3 می رسید و سرعت F-22 Raptor محرمانه اعلام شده اما بیش از ماخ 2 و احتمالاً در حدود ماخ 2.2 برآورد می شود. نکته مهم اینکه رپتور برای پرواز پایدار مافوق صوت (سوپرکروز) در سرعت ماخ 1.7 طراحی شده است.

سریع ترین جنگنده نیروی هوایی آمریکا F-15 است که سرعتی بیش از ماخ 2.5 دارد. با این حال، دستیابی به سرعت های بسیار بالا مشکلات جدی به همراه دارد. در چنین سرعت هایی، موتورهای توربوجت J79 ساخت جنرال الکتریک دود سیاه قابل مشاهده ای تولید می کردند که در نبردهای هوایی یک نقطه ضعف بزرگ و نشانه ای آشکار برای دشمن بود. همچنین پرواز مافوق صوت مصرف سوخت بسیار بالایی دارد و مانورپذیری هواپیما را کاهش می دهد، موضوعی که آن را در نبرد داگ فایت در موقعیت نامناسبی قرار می دهد. در عمل، F-4 به ندرت در جریان درگیری های واقعی با سرعت مافوق صوت پرواز می کرد.

موتورهای توربوجت J79 ساخت جنرال الکتریک نخستین بار در سال 1955 آزمایش شدند و در مجموع بیش از 17 هزار دستگاه از آن ها ساخته شد. این موتور علاوه بر F-4، در هواپیماهایی مانند Convair B-58 Hustler، F-104 Starfighter و North American A-5 Vigilante نیز به کار رفت. اسراییل نیز از این موتور در جنگنده های IAI Kfir استفاده کرد؛ جنگنده ای که بر پایه مهندسی معکوس جنگنده فرانسوی Dassault Mirage 5 ساخته شده بود. همچنین یک نسخه صادراتی ضعیف شده و ناموفق از F-16 با استفاده از موتور J79 که در آن زمان دیگر قدیمی شده بود، توسعه یافت.

سرعت جنگنده F-35 به ماخ 1.6 محدود شده است و این تصمیم دلایل متعددی دارد. یکی از مهم ترین عوامل، افزایش اصطکاک و گرمای بدنه در سرعت های بالاتر است که باعث کاهش سطح پنهان کاری می شود. در دوران طراحی F-4، این تصور وجود داشت که پیشرفت فناوری به معنای سریع تر شدن نسل های جدید هواپیماهاست. اما تجربه های به دست آمده از نحوه پرواز واقعی خلبانان F-4 در جنگ ویتنام باعث شد مهندسان این فرضیه را زیر سؤال ببرند.

این روند در بمب افکن ها نیز تکرار شد. بمب افکن XB-70 برای سرعت ماخ 3 طراحی شده بود، B-1A Lancer به سرعت ماخ 2 می رسید، در حالی که سرعت نسخه عملیاتی B-1B به ماخ 1.25 محدود شد و B-2 Spirit حداکثر سرعتی در حدود ماخ 0.9 دارد. بمب افکن جدید B-21 Raider نیز با سرعتی زیرصوت پرواز خواهد کرد. البته این به معنای کنار گذاشتن کامل سرعت بالا برای هواپیماهای نظامی نیست؛ جنگنده نسل آینده برتری هوایی نیروی هوایی آمریکا با نام F-47 قرار است حداکثر سرعتی در حدود ماخ 2 داشته باشد.

در توصیف این مسیر توسعه می توان گفت هواپیماهایی مانند XB-70 Valkyrie و F-4 Phantom II با این تفکر ساخته شدند که نمی توانی پنهان شوی، اما می توانی فرار کنی . XB-70 با سقف پروازی حدود 70 هزار پا حتی برای پرواز بالاتر از تهدیدهای امروزی طراحی شده بود. در مقابل، هواپیماهای مدرن مانند B-21 و F-35 با این فلسفه توسعه یافته اند که نمی توانی فرار کنی، اما می توانی پنهان شوی . با این حال، F-47 ضمن تمرکز بر پنهان کاری، همچنان توانایی سرعت بالا را نیز حفظ خواهد کرد.

در مجموع، بیش از 5 هزار فروند F-4 فانتوم II در بازه زمانی 1958 تا 1979 تولید شد.

در نیروی دریایی ایالات متحده، F-4 Phantom II با جنگنده F-14 Tomcat جایگزین شد؛ هواپیمایی که با فیلم Top Gun شهرت جهانی پیدا کرد. F-14 نخستین بار روی ناو هواپیمابر یو اس اس اینترپرایز مستقر شد و برای چند دهه در کنار F-4 به خدمت ادامه داد. این جنگنده برای رفع مجموعه ای از محدودیت های F-4 توسعه یافت. یکی از این موارد، ابعاد بزرگ تر F-14 بود که به آن اجازه می داد نقش یک کامیون حمل موشک را ایفا کند. رادار AWG-9 و موشک های AIM-54 Phoenix این امکان را فراهم می کردند که هواپیما بتواند هم زمان 24 هدف را رهگیری و شش هدف را در فاصله ای بیش از 160 کیلومتری مورد حمله قرار دهد.

F-4 در هر لحظه تنها قادر به رهگیری یک هدف بود و موشک های AIM-7 Sparrow آن بردی حداکثر حدود 40 کیلومتری داشتند. دید خلبان در F-4 نسبتاً محدود بود؛ مشکلی که در F-14 با استفاده از کابین حبابی (Bubble Canopy) برطرف شد. بال های با زاویه متغیر تامکت به این هواپیما اجازه می داد در نبردهای نزدیک و سرعت پایین، مانورپذیری بسیار بالایی داشته باشد و در عین حال برای رهگیری های پرسرعت، به سرعت شتاب بگیرد. در مقابل، F-4 بیش از مانورپذیری، بر سرعت تکیه داشت.

در حالی که نسخه های نیروی هوایی F-4 به توپ مجهز بودند، نمونه های نیروی دریایی چنین قابلیتی نداشتند. F-14 از ابتدا با توپ خودکار M61 Vulcan طراحی شد. یکی دیگر از مشکلات، شکست برنامه F-111B نیروی دریایی بود؛ پروژه ای که به دستور پنتاگون برای ساخت نسخه دریایی F-111 به منظور جایگزینی F-4 آغاز شده بود اما در سال 1968 لغو شد. F-14 عملاً از دل این پروژه شکست خورده متولد شد و بهترین ویژگی های آن، از جمله موتور ها و سامانه موشکی دوربرد، در طراحی تامکت به کار گرفته شد.

به طور کلی، بازنشستگی Phantom II یکی از چندمنظوره ترین و توانمندترین جنگنده هایی بود که در چارچوب فناوری دوران خود توسعه یافت. میزان تطبیق پذیری آن به حدی بود که نیروی هوایی آمریکا نتوانست با یک هواپیمای واحد جایگزینش کند. در نتیجه، F-15 Eagle نقش برتری هوایی و رهگیری دوربرد F-4 را بر عهده گرفت و F-16 وظایف رده پایین تر را پوشش داد و گزینه جایگزینی در تعداد انبوه برای آن فراهم کرد.

سایر هواپیماها و گونه های مختلف نیز مأموریت های سرکوب پدافند هوایی دشمن (Wild Weasel یا SEAD) و شناسایی تاکتیکی فانتوم را به عهده گرفتند. در سال 1986، فانتوم از خدمت عملیاتی نیروی دریایی آمریکا خارج شد و نیروی هوایی نیز در سال 1996 آن را از مأموریت های رزمی کنار گذاشت. اسراییل تا سال 2004 فانتوم های خود را بازنشسته کرد و تا سال 2016 ذخایر جنگنده های بازنشسته F-4 در آمریکا به پایان رسید؛ موضوعی که باعث شد از F-16های بازنشسته به عنوان پهپاد هدف نسل بعدی QF-16 استفاده شود.

با این حال، F-4 Phantom II همچنان به صورت محدود در برخی کشورها در خدمت است. کره جنوبی آخرین فانتوم های خود را در سال 2024 بازنشسته کرد و یونان نیز در حال کنار گذاشتن این هواپیماهاست. در نهایت تنها دو کشور باقی خواهند ماند که همچنان از F-4 استفاده می کنند: ترکیه و ایران. مشخص نیست چه تعداد از فانتوم های نیروی هوایی ایران هنوز قابلیت پرواز دارند، چه برسد به آمادگی رزمی. فانتوم های ترکیه از نوع بسیار به روزشده F-4E 2020 موسوم به ترمیناتور هستند. آخرین استفاده رزمی ثبت شده از این هواپیماها احتمالاً به ژوئن 2025 بازمی گردد؛ زمانی که اسراییل تعدادی از F-4های ایران را روی زمین منهدم کرد. یک فروند دیگر از این جنگنده در روزهای اخیر در همدان سقوط کرد.