به ادعای منابع آگاه دیپلماتیک، دو دور گفت وگوی غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن با پیشنهادهایی منحصربه فرد درباره سطح غنی سازی، ذخایر اورانیوم و حتی مشوق های اقتصادی همراه بوده و اکنون نیز به مرحله تدوین پیش نویس توافق رسیده است. سیدعباس عراقچی، رییس دستگاه دیپلماسی کشورمان اعلام کرده ایران مامور تهیه متن اولیه شده است؛ متنی که قرار است ظرف چند روز آینده ارایه شود و مبنای مذاکره روی جزییات قرار گیرد.

به گزارش اعتماد، همزمان گزارش هایی از آمادگی تهران برای خرید هواپیماهای امریکایی و گشودن مسیر سرمایه گذاری در میادین نفت و گاز منتشر شده؛ گزارشاتی که به ادعای برخی ناظران حاکی از تلاش برای پیوند زدن پرونده هسته ای به منافع اقتصادی متقابل و شکستن منطق صرفا امنیتی مذاکرات در ادوار پیش رو است. با این همه این مسیر دیپلماتیک در خلأ شکل نگرفته است.

دونالد ترامپ رییس جمهور امریکا در حالی که تنها خط قرمز خود را عدم دستیابی ایران به سلاح هسته ای اعلام کرده، همزمان طی اظهارنظر ادعایی از بررسی گزینه حمله محدود در صورت به نتیجه نرسیدن مذاکرات سخن می گوید؛ گزینه ای که برخی رسانه های امریکایی آن را ابزار فشار برای تحمیل توافقی مطلوب تر توصیف کرده اند. در داخل امریکا نیز همزمان صداهای مخالف جنگ فعال شده اند و برخی نمایندگان کنگره بر ضرورت مهار اختیارات جنگی رییس جمهور تاکید می کنند.

در سطح منطقه ای، کشورهای عربی از دیپلماسی حمایت می کنند و نسبت به پیامدهای یک درگیری گسترده هشدار می دهند. این در حالی است که اسراییل اصرار دارد هر توافقی باید برنامه موشکی و شبکه منطقه ای ایران را نیز دربر گیرد.

در همین راستا برخی تحلیلگران معتقدند پیش نویس در دست تهیه تهران تنها یک متن فنی نیست؛ آزمونی برای سنجش این است که آیا دو طرف می توانند چارچوبی حداقلی و قابل مدیریت بسازند یا مذاکرات بار دیگر در تقاطع فشار نظامی، بی اعتمادی سیاسی و رقابت های منطقه ای متوقف خواهد شد.

به این بهانه با هدف ارزیابی گزاره های مهم و پیش روی تهران در قبال شروط ادعایی واشنگتن در ادوار احتمالی بعدی مذاکرات با حسن بهشتی پور، پژوهشگر مسائل بین الملل گفت وگو شده است.

مشروح این گفت وگو را در ادامه می خوانید.

حسن بهشتی پور، پژوهشگر روابط بین الملل در پاسخ به پرسش درخصوص گمانه زنی ها پیرو اظهارات اخیر وزیر امور خارجه کشورمان مبنی بر مطرح نبودن غنی سازی صفردرصدی در جریان رایزنی با تیم امریکایی گفت: در موضوع مذاکرات به نظر می رسد در عمل این واقعیت پذیرفته شده که مساله موشکی برای ایران قابل دفاع است و تهران نه تمایلی دارد و نه اساسا می خواهد درباره توان دفاعی خود وارد گفت وگو شود، چراکه این موضوع خط قرمز کشورمان است. در حوزه منطقه ای نیز طرحی مطرح است مبنی بر اینکه ایران و کشورهای منطقه با یکدیگر همکاری کنند و به سمت تشکیل یک مجمع منطقه ای حرکت کنند و در صورت فراهم شدن شرایط، حتی اتحادیه یا پیمان امنیتی مشترکی میان ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس شکل گیرد؛ پیمانی که بتواند تضمین های لازم برای عدم مداخله در امور داخلی یکدیگر را ایجاد کند. در چنین چارچوبی، ادعای دخالت ایران در امور کشورهای منطقه عملا غیر قابل توجیه خواهد شد. در نتیجه، مساله اصلی باقی مانده پرونده هسته ای است.

به باور بهشتی پور پرسش اینجاست که اگر بنا باشد صرفا مساله هسته ای در کانون مذاکرات قرار بگیرد توافق احتمالی جدید چه تفاوتی با برجامی خواهد داشت که دونالد ترامپ آن را کنار گذاشت. به نظر می رسد در شرایط فعلی چند تفاوت قابل توجه وجود دارد؛ نخست اینکه تاسیسات هسته ای ایران هدف حمله قرار گرفته و بخش قابل توجهی از ظرفیت غنی سازی آسیب دیده؛ بنابراین این تصور برای طرف مقابل ایجاد شده که ایران دست کم در مقطع کنونی توان گذشته برای غنی سازی را دراختیار ندارد. نکته دوم، موضوع نظارت آژانس بین المللی انرژی اتمی است. در دوره اجرای برجام، نظارت و کنترل همه جانبه نهاد پادمانی بر فعالیت های هسته ای ایران برقرار بود و گزارش های مستمر ارایه می شد. تفاوت ایرانِ تحت نظارت با ایرانِ در شرایط ابهام بسیار معنادار است. با این حال، حدود 9 ماه است که عملا گزارش جامعی درباره وضعیت سایت هایی که فعال بودند و در حملات اخیر آسیب دیده اند، منتشر نشده است. طبیعی است که طرف مقابل خواهان ازسرگیری نظارت های گسترده و دریافت گزارش روشن از وضعیت موجود باشد.

بهشتی پور در ادامه گفت: موضوع دیگر، احتمال مطالبه سطح پایین تری از غنی سازی در توافق جدید است؛ بدان معنا که برای اعتمادسازی بیشتر، ایران درصدی کمتر از 3.67 درصد را بپذیرد و در مقابل، نظارت های آژانس نیز تقویت شود. ازسوی دیگر، یکی از تفاوت های مهم این دوره، بحث همکاری اقتصادی مستقیم میان ایران و امریکاست؛ موضوعی که پیش تر به صورت جدی دنبال نشد. در برجام، هرچند چارچوب هایی برای رفع تحریم ها وجود داشت، اما همکاری اقتصادی مستقیم و ساختاری میان دو کشور شکل نگرفت و پس از خروج امریکا از توافق نیز عملا آن روند متوقف شد. اکنون این ایده مطرح است که ایران آمادگی دارد در حوزه هایی مانند نفت، گاز و سایر بخش های اقتصادی با امریکا همکاری داشته باشد تا منافع مشترک اقتصادی ایجاد شود و انگیزه ای برای پایبندی به توافق فراهم آید. لذا چنین امتیازاتی، ممکن است برای ترامپ انگیزه ای ایجاد کند تا گفت وگو با ایران را صرفا بر مساله هسته ای متمرکز کند، موضوع موشکی را به عنوان قدرت دفاعی و خط قرمز ایران بپذیرد و در حوزه منطقه ای نیز مسیر همکاری های جمعی را دنبال کند.

به گفته این تحلیلگر روابط بین الملل در حال حاضر به نظر می رسد قطر نقش برجسته تری برای پیشبرد گفت وگوهای منطقه ای یافته است. اگر همکاری میان ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس شکل بگیرد و کشورهایی مانند ترکیه، پاکستان و مصر نیز به عنوان ناظر مشارکت داشته باشند، می تواند تضمین مناسبی برای آینده امنیت منطقه باشد. در چنین چارچوبی، مساله نیروهای موسوم به نیابتی نیز می تواند از مسیر تفاهم دولت های منطقه با این گروه ها مدیریت شود. به عنوان مثال، در عراق نحوه همکاری نیروهایی که روابط نزدیکی با ایران دارند با دولت آینده عراق می تواند در قالب تفاهمی مشخص تعریف شود. در سوریه نیز شرایط تغییر کرده و در لبنان، تصمیم گیری درباره نحوه همکاری حزب الله با دولت لبنان باید در چارچوب تفاهم داخلی آن کشور صورت گیرد. اینها موضوعاتی است که پس از تعیین تکلیف پرونده هسته ای می تواند در دستور کار طرفین تعریف شود.

بهشتی پور در ادامه این گفت وگو خاطرنشان کرد: در هر حال آنچه در اولویت قرار دارد، همان همکاری اقتصادی است که از سوی برخی مقامات نیز به آن اشاره شده و می تواند انگیزه ای برای شکل گیری توافق ایجاد کند. همچنین برخی مدعی شدند که ایران به صورت داوطلبانه برای مدتی، مثلا سه سال، غنی سازی را تعلیق کند؛ دوره ای که می تواند تا پایان دوره ریاست جمهوری فعلی امریکا ادامه یابد. هرچند آقای عراقچی اخیرا صراحتا تعلیق غنی سازی را رد کرده و اعلام کرده است که در این باره رایزنی انجام نشده است. با این حال چنین طرحی، در صورت توافق، می تواند فرصتی تنفسی برای اقتصاد کشور ایجاد کند و هم زمان امکان بازسازی زیرساخت های آسیب دیده صنعت هسته ای را فراهم آورد؛ صنعتی که در حملات اخیر خسارات جدی دیده است.

به گفته این کارشناس مسائل سیاست خارجی بنابراین تفکیک پرونده هسته ای از موضوعات موشکی و منطقه ای می تواند راهگشا باشد و به تمرکز مذاکرات کمک کند. با این حال، مهم ترین مانع در برابر چنین طرحی، اسراییل است؛ بازیگری که با همه توان تلاش می کند توافق جدیدی شکل نگیرد. همان گونه که این بازیگر در موضوع برجام نیز اقدامات گسترده ای برای تضعیف توافق انجام داد، اکنون نیز تلاش دارد زیرساخت های هسته ای و حتی توان موشکی ایران به طور کامل از میان برود. در حالی که تجربه نشان داده حذف کامل این توانایی ها نه عملی است و نه واقع بینانه؛ چراکه این صنعت در ذهن و اراده جامعه ایرانی تثبیت شده و نمی توان آن را از بین برد. بنابراین راه منطقی تر، پذیرش این صنعت در چارچوبی کنترل شده و تحت نظارت آژانس است؛ مدلی که در برجام نیز پیش بینی شده بود و مسیرهای احتمالی منتهی به ساخت سلاح را مسدود می کرد. با این حال، مخالفت ها با آن رویکرد مانع از تداوم توافق شد و وضعیت به شرایط فعلی انجامید. اکنون نیز اگر مانع اصلی، یعنی مخالفت های اسراییل، بر سر راه مذاکرات جدید باقی بماند، دستیابی به توافق با دشواری جدی مواجه خواهد شد.

بهشتی پور در ادامه گفت وگوی خود و درباره پیشنهادات احتمالی تهران در خصوص مساله هسته ای تشریح کرد: بدون تردید، اگر این طرح ها قرار است به اجرا برسد، باید با دقت و محاسبه پیش رفت. یکی از موضوعاتی که این روزها محل بحث است، مساله تعلیق داوطلبانه غنی سازی است. منظور از داوطلبانه بودن این است که ایران خود تصمیم بگیرد و تا زمانی که اراده کند این تعلیق را ادامه دهد؛ همان گونه که در سال های 82 تا 84 تجربه شد. در آن مقطع نیز تعلیق با اراده ایران انجام شد و همین داوطلبانه بودن آن اهمیت داشت. نکته مهم دیگر، موقتی بودن این اقدام است؛ یعنی از ابتدا یک بازه زمانی مشخص برای آن تعریف شود.

به باور این پژوهشگر مسائل بین الملل برخی مخالفان نگرانند که اعلام یک دوره زمانی مشخص، دوباره زمینه فشارهای بین المللی را فراهم کند. در حالی که اگر تعلیق صراحتا داوطلبانه و از پیش محدود به یک بازه زمانی مشخص مثلا دو سال اعلام شود، ماهیت آن متفاوت خواهد بود. در تجربه گذشته، هم چارچوب زمانی به صراحت تعیین نشده بود و هم برنامه هسته ای ایران در آغاز راه قرار داشت. در آن زمان تعداد سانتریفیوژها بسیار محدود بود؛ در مقطعی حدود 184 دستگاه و بعدها در سقف چند هزار دستگاه، آن هم در شرایطی که هنوز حتی یک آبشار کامل عملیاتی نشده بود. بنابراین تعلیق آن دوره در فضایی کاملا متفاوت صورت گرفت. اکنون بحث بر سر این است که تعلیق موقت و داوطلبانه، با تعیین سقف زمانی مشخص، می تواند فرصتی برای بازسازی زیرساخت های آسیب دیده صنعت هسته ای فراهم کند و هم زمان زمینه ساز آغاز یک همکاری جدید و اعتمادسازی متقابل شود.

بهشتی پور در ادامه تصریح کرد: ازسوی دیگر، چنین رویکردی می تواند به بهبود شرایط اقتصادی کشور کمک کند، فضای تنفسی برای اقتصاد فراهم آورد و از بروز جنگی که می تواند ویرانگر و پرهزینه باشد جلوگیری کند. این ملاحظات بسیار مهم است و نباید از آن غفلت کرد. به نظر می رسد گزینه تعلیق موقت باید با سایر مولفه ها هماهنگ باشد؛ از جمله همکاری های اقتصادی و شکل گیری سازوکارهای همکاری منطقه ای. اگر همکاری میان ایران و کشورهای منطقه تقویت شود، اعتماد بین المللی نیز افزایش می یابد و حمایت کشورهای حوزه خلیج فارس که در این میان بسیار تعیین کننده است می تواند به پیشبرد توافق کمک کند. با این حال، مانع اصلی در این مسیر بدون تردید اسراییل است. اسراییل از یک سو تلاش می کند اساسا چنین روندی شکل نگیرد و ازسوی دیگر، در صورت شکل گیری، به دنبال دریافت تضمین های امنیتی گسترده برای خود است؛ تضمین هایی که با توجه به مواضع رسمی ایران، تحقق آن ها چندان متصور به نظر نمی رسد.

این تحلیلگر روابط بین الملل در پاسخ به دیگر پرسش درخصوص ادعاها در مورد انجام حملاتی محدود علیه ایران در صورت عدم شکل گیری توافق تصریح کرد: درباره بحث حمله محدود که اخیرا رییس جمهور امریکا از آن سخن گفته، باید توجه داشت که این گونه اظهارات بیشتر بیانگر تصورات ذهنی و خواسته های طرف مقابل است؛ یعنی ترسیم وضعیتی که مایلند رخ دهد، نه لزوما آنچه در واقعیت امکان پذیر است. اگر به تجربه جنگ دوازده روزه نگاه کنیم، در آن مقطع ایران این برداشت را داشت که اسراییل به دنبال درگیر کردن مستقیم ایران و امریکا است و همراهی واشنگتن با تل آویو برای اسراییل اهمیت اساسی دارد. به همین دلیل، ایران تلاش کرد واکنشی نشان ندهد که منجر به ورود به یک جنگ تمام عیار با امریکا شود. پاسخ ایران محدود و حساب شده بود و از گسترش دامنه درگیری جلوگیری شد.

به باور بهشتی پور اما شرایط فعلی متفاوت است. عالی ترین مقام کشور و همچنین تمامی مسوولان ارشد امنیتی و نظامی صراحتا اعلام کرده اند که اگر امریکا مستقیماً به ایران حمله کند، تمامی پایگاه ها و مراکزی که مبدا حمله به ایران باشند، هدف قرار خواهند گرفت. این موضع گیری رسمی نشان می دهد که وضعیت امروز با آن مقطع تفاوت دارد. برخی در امریکا ممکن است این گونه تحلیل کنند که چون ایران در آن مقطع واکنش گسترده ای نشان نداد و صرفا یک پایگاه در منطقه را هدف قرار داد، به دلیل ناتوانی بوده است؛ در حالی که آن تصمیم، ناشی از ملاحظات راهبردی برای جلوگیری از گسترش جنگ بود، نه فقدان توانایی.

این تحلیلگر مسائل سیاست خارجی در ادامه گفت: در حال حاضر، براساس اظهارات رسمی مسوولان ایرانی، کشور از توانایی هدف قرار دادن مراکز و پایگاه های امریکا در منطقه برخوردار است. بدیهی است که در صورت وقوع چنین درگیری ای، جنگی فراگیر شکل خواهد گرفت؛ جنگی که ماهیت آن باخت-باخت خواهد بود و هر دوطرف هزینه های قابل توجهی متحمل خواهند شد. بنابراین تصور اینکه بتوان با یک ضربه محدود به اهداف راهبردی دست یافت و ماجرا را کنترل کرد، با واقعیت های میدانی فاصله دارد. درنهایت، تصمیم گیری در این زمینه برعهده امریکاست. مساله این نیست که حمله ای محدود بتواند به طور قطعی و بدون تبعات، اهداف موردنظر را محقق کند. برآورد دقیق از شرایط و موازنه توانمندی ها اهمیت تعیین کننده دارد. آنچه از مواضع رسمی ایران برمی آید این است که هرگونه اقدام نظامی مستقیم، با پاسخ متقابل و گسترده مواجه خواهد شد و دامنه آن به سادگی قابل مهار نخواهد بود.

بهشتی پور در پاسخ به دیگر پرسش درخصوص رویکرد احتمالی چین و روسیه در صورت رویارویی میان تهران و واشنگتن تشریح کرد: من تردیدی ندارم که روسیه و چین به خاطر ایران وارد درگیری مستقیم با امریکا نخواهند شد. درباره روسیه حتی می توان با صراحت بیشتری سخن گفت. مسکو، حتی اگر از منظر سیاسی تمایل داشته باشد، در شرایط فعلی امکانات و ظرفیت لازم برای ورود به یک تقابل مستقیم با امریکا را ندارد. جنگ اوکراین همچنان اولویت اصلی سیاست خارجی و امنیتی روسیه است و بخش عمده توان نظامی و اقتصادی این کشور در همان جبهه متمرکز شده است.

به گفته این پژوهشگر روابط بین الملل، یکی از دلایلی که روسیه به راحتی از تحولات سوریه عبور کرد و واکنش خاص و پررنگی نشان نداد، صرفا تغییر رویکرد نسبت به متحدانش نبود، بلکه واقعیت این بود که درگیر یک جنگ فرسایشی در اوکراین است و نمی خواهد اولویت نخست خود را کنار بگذارد. همین منطق درباره سایر نقاط نیز صادق است. برای مثال، در شرایطی که کوبا تحت فشارهای شدید امریکا قرار دارد و حتی برخی مقامات امریکایی از افزایش فشارها سخن می گویند، روسیه نه تمایلی دارد و نه توان آن را که به خاطر این پرونده ها وارد تقابل مستقیم شود. مساله ایران نیز از همین جنس است؛ اولویت نخست روسیه نیست و مسکو نه می خواهد و نه می تواند به خاطر آن وارد جنگی گسترده با امریکا شود.

بهشتی پور در ادامه خاطرنشان کرد: درباره چین نیز وضعیت مشابهی حاکم است. پکن اساسا در راهبرد کلان خود به دنبال درگیری مستقیم نظامی با امریکا نیست، به ویژه در شرایطی که در حال تنظیم مناسبات اقتصادی و دیپلماتیک گسترده در سطح جهانی است و سفرها و رایزنی های رسمی میان دو کشور ادامه دارد. سیاست چین حمایت سیاسی و دیپلماتیک از ایران است، نه ورود به یک تقابل نظامی. در عمل نیز همین رویکرد دیده شده است. چین و روسیه در شورای امنیت سازمان ملل در موضوع سازوکار اسنپ بک و همچنین در بیانیه های مربوط به شورای حکام آژانس بین المللی انرژی اتمی، مواضعی در حمایت از ایران اتخاذ کردند که از نظر حقوقی و سیاسی اهمیت داشت، هرچند در داخل کشور گاه چندان به آن توجه نمی شود. این نوع حمایت ها ارزشمند است، اما باید واقع بین بود: این حمایت ها در سطح سیاسی و دیپلماتیک تعریف می شود، نه نظامی.

در بهترین حالت، ممکن است همکاری های دفاعی محدود یا انتقال برخی تجهیزات صورت گیرد تا توان بازدارندگی ایران تقویت شود؛ اما این با ورود مستقیم به یک جنگ متفاوت است. آغاز یک درگیری گسترده ممکن است دراختیار یک طرف باشد، اما پایان آن لزوما در کنترل او نخواهد بود. تجربه جنگ های عراق و افغانستان نشان داد که ورود به جنگ آسان تر از خروج از آن است و هزینه های سنگین مالی و انسانی به دنبال دارد، بی آنکه لزوما دستاورد راهبردی مشخصی حاصل شود.

بهشتی پور در پایان تاکید کرد: از همین منظر، برخی تحلیل هایی که در برخی نشریات مبنی بر چتر حمایتی روسیه و چین بر ایران منتشر می شود به واقع نوعی هشدار به واشنگتن است در این راستا که اگر قرار باشد سناریوی درگیری با ایران تکرار شود، نمی توان آن را به یک ضربه محدود تقلیل داد و انتظار داشت تبعات آن مهار شود. اما این بدان معنا نیست که روسیه یا چین وارد جنگ مستقیم خواهند شد. حمایت آن ها عمدتا سیاسی، حقوقی و در چارچوب قواعد دیپلماتیک خواهد بود.