اکنون در برابر کتیبه بزرگ داریوش در بیستون ایستاده ایم؛ اثری که به خط میخی و به سه زبان فارسی باستان، ایلامی و اکدی (بابلی نو) نوشته شده است. این کتیبه که بر دامنه کوه بیستون در کرمانشاه حجاری شده، یکی از مهم ترین اسناد تاریخی دوره هخامنشی به شمار می رود.

در نقش برجسته این کتیبه، داریوش یکم در حالی تصویر شده که پای خود را بر سینه گئومات مغ گذاشته و در برابر او صفی از اسیران ایستاده اند؛ مردانی که دست ها و گردن هایشان با طناب بسته شده است. آخرین نفر در این صف، سکونخا، شاه سکاهاست که پس از سرکوب شورش خود به اسارت درآمد. تمامی این افراد به اتهام قیام علیه داریوش کشته شدند.

ماجرا به سال های آغازین پادشاهی داریوش بازمی گردد؛ زمانی که پس از مرگ کمبوجیه، خبر به تخت نشستن بردیا منتشر شد. بردیا دومین فرزند کوروش بزرگ بود. کمبوجیه که برای لشکرکشی به مصر رفته بود، پیش از مرگ اعلام کرده بود فردی که خود را بردیا معرفی می کند، برادر واقعی او نیست؛ چرا که به گفته او، بردیا پیش تر کشته شده بود. داریوش بعدها مدعی شد فردی که بر تخت نشسته بود، گئومات مغ بوده است.

به گفته داریوش، او به همراه هفت تن از بزرگان پارسی گئومات را کشت و تاج وتخت را به دست گرفت. صحنه مرگ گئومات نیز در نقش برجسته بیستون ثبت شده است. داریوش در متن کتیبه، خود را شاه شاهان، شاه در پارس و ماد، پسر ویشتاسب معرفی می کند و نسب خود را تا هخامنش می رساند؛ تلاشی برای تثبیت مشروعیت سلطنتش، زیرا او از شاخه اصلی جانشینان کوروش نبود.

کتیبه بیستون شرح رویدادهای نخستین سال های حکومت داریوش و سرکوب شورش های گسترده در سراسر امپراتوری است. در این نقش برجسته، اهورامزدا در بالای صحنه دیده می شود و داریوش دست راست خود را به نشانه احترام به سوی او دراز کرده است. پشت سر شاه دو کماندار ایستاده اند و روبه رویش، به جز گئومات، نه شورشی دیگر قرار دارند که هر یک نماینده ساتراپی یا ایالتی هستند که علیه او قیام کرده بودند.

در میان این افراد، آثرین، یاغی شوش، ندییت بییر، مدعی سلطنت در بابل، مرتیه، فرورتیش در ماد، چی ثن تخمَه، وه یزدات در پارس، آرخا در بابل و فرادا در مرو دیده می شوند. بیشتر آنان پس از شکست در نبرد یا با تحویل داده شدن از سوی بزرگان مناطق خود، به فرمان داریوش اعدام شدند.

داریوش که در حدود 27 سالگی به پادشاهی رسید، نزدیک به یک سال ونیم با شورش های گسترده در پارس، ماد، ارمنستان، آشور، مصر و دیگر نواحی درگیر بود. او با اعزام فرماندهان خود و حضور مستقیم در برخی جبهه ها، این قیام ها را سرکوب کرد و سپس دستور داد شرح این رویدادها بر کوه بیستون حک شود.

کتیبه بیستون از نظر زبانی نیز اهمیت ویژه ای دارد. داریوش برای نخستین بار فارسی باستان را به عنوان زبان نوشتاری رسمی به کار برد و آن را در کنار ایلامی و اکدی ثبت کرد. گفته می شود خط و شیوه نگارش این کتیبه از زیباترین نمونه های برجای مانده از دوره هخامنشی است.

پس از سرکوب سکونخا، شاه سکاها، تصویر او نیز به نقش افزوده شد و برای این کار بخشی از متن ایلامی تخریب و دوباره نویسی شد. این موضوع نشان می دهد کتیبه در چند مرحله تکمیل شده است.

بیستون در دوره های بعد نیز مرمت شده است؛ از جمله بخش هایی از چهره و کمان داریوش. شیوه مرمت این اثر سنگی همچنان از نمونه های قابل توجه در تاریخ حفاظت آثار باستانی محسوب می شود.

امروز کتیبه بیستون به عنوان یکی از مهم ترین اسناد تصویری و نوشتاری جهان باستان شناخته می شود و در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است؛ سندی تاریخی که روایت رسمی به قدرت رسیدن داریوش و تثبیت حکومت او را برای آیندگان حفظ کرده است.