دانشمندان شوروی راهی برای نجات اقتصاد رو به زوال کمونیستی یافته بودند: شبکه ای سراسری که با حذف کاغذبازی و پول فیزیکی، مدیریت کشور را به کامپیوترها می سپرد. اما این شفافیت دیجیتال همان چیزی بود که مدیران فاسد و میان رده حزب کمونیست از آن وحشت داشتند.

به گزارش عصر ایران، در تاریخ فناوری قرن بیستم و قبل از اینکه ارتش آمریکا گام های اولیه اینترنت را با سیستم آرپانت بنا کند، در پشت دیوارهای بلوک شرق دانشمندان روسی در حال ساخت چیزی بودند که می توانست تاریخ اینترنت را به معنای واقعی کلمه تغییر دهد.

این پروژه بلندپروازانه شوروی اوگاس (OGAS) نام داشت و تلاشی نافرجام برای ایجاد شبکه ای ملی و سراسری که قرار بود دهه ها پیش از ظهور اینترنت به معنای جهانی و امروزه آن، اقتصاد و جامعه شوروی را به یک ابرکامپیوتر واحد متصل کند.

برخلاف تصور رایج که شوروی را کشوری عقب مانده در عرصه فناوری اطلاعات می پندارد، شواهد تاریخی نشان می دهد دانشمندان این کشور نه تنها درک عمیقی از پتانسیل شبکه های رایانه ای داشتند، بلکه طرح هایی را روی میز داشتند که از نظر پیچیدگی و وسعت، از آرپانت (ARPANET) آمریکایی که به نوعی پدرجد اینترنت امروزی محسوب می شود، جلوتر بودند.

ریشه های این جاه طلبی فناورانه به دهه 1950 بازمی گردد، زمانی که نیکیتا خروشچف با محکوم کردن استالینیسم، دورانی از گشایش نسبی در عرصه های مختلف آغاز کرد و علم سایبرنتیک که پیش تر به عنوان دانش بورژوایی و در تضاد با ماتریالیسم دیالکتیک طرد شده بود، احیا گردید. نظامیان و ریاضیدانان شوروی متوجه شدند که مدیریت اقتصاد دستوری و متمرکز این کشور با روش های سنتی کاغذبازی دیگر امکان پذیر نیست. حجم داده های تولیدی، زنجیره های تامین و نیازهای مصرفی چنان پیچیده شده بود که ذهن انسان و دفاتر بایگانی قادر به پردازش آن نبودند.

اولین جرقه برای حل این معضل نه از سوی دانشگاهیان، بلکه از دل ارتش سرخ زده شد. در سال 1959، سرهنگ آناتولی کیتوف، از پیشگامان علم نوین کامپیوتر در ارتش، نامه ای جسورانه به خروشچف نوشت که بعدها به کتاب قرمز معروف شد.

کیتوف پیشنهاد داد که شبکه کامپیوتری قدرتمند ارتش که برای محاسبات موشکی و دفاعی استفاده می شد، در زمان های بیکاری سیستم، برای مدیریت اقتصاد غیرنظامی نیز به کار گرفته شود. در واقع او رویای یک شبکه دو منظوره را در سر داشت که می توانست تمام کارخانه ها و ادارات را به هم متصل کند. اما این ایده با مشکل رو به رو شد. ژنرال های ارتش ایده اشتراک گذاری منابع سری نظامی با بخش غیرنظامی را توهین آمیز و خطرناک دانستند و بوروکرات های حزب نیز از اینکه یک نظامی بخواهد اقتصاد را مدیریت کند، وحشت کردند. کیتوف نه تنها مجوز نگرفت، بلکه از ارتش اخراج و طرح او بایگانی شد.

اما ایده شبکه ملی چند سال بعد توسط ویکتور گلوشکوف، ریاضیدان برجسته و مدیر انستیتوی سایبرنتیک کیف، با قدرتی بیشتر احیا شد. گلوشکوف که برخلاف کیتوف از حمایت سیاسی برخوردار بود و روابط نزدیکی با رهبران حزب داشت، در سال 1962 طرح جامع اوگاس یا سیستم سراسری خودکار برای مدیریت اقتصاد را ارائه کرد.

طرح گلوشکوف چیزی فراتر از یک شبکه ارتباطی ساده بود؛ او ساختاری سه لایه و هرمی را ترسیم کرده بود که بسیار شبیه به مفاهیم امروزی پردازش ابری عمل می کرد. در راس این هرم، یک مرکز کامپیوتری عظیم در مسکو قرار داشت که به حدود 200 مرکز کامپیوتری در شهرهای بزرگ متصل می شد و این مراکز نیز به نوبه خود به 20 هزار ترمینال در کارخانه ها، مزارع اشتراکی و ادارات متصل بودند.

هدف نهایی گلوشکوف ایجاد یک سوسیالیسم الکترونیک بود که در آن پول فیزیکی حذف و با تراکنش های الکترونیک جایگزین و تخصیص منابع نه بر اساس حدس و گمان مدیران، بلکه بر اساس داده های دقیق و لحظه ای (Real-time) انجام می شد. گلوشکوف می گفت که اگر شوروی به سمت اتوماسیون نرود، تا سال 1980 نیمی از جمعیت کشور باید حسابدار شوند تا بتوانند امور اداری نیمه دیگر را مدیریت کنند.

تفاوت بنیادین میان اینترنت آمریکایی و شبکه پیشنهادی شوروی وجود داشت. آرپانت در آمریکا به عنوان شبکه ای غیرمتمرکز طراحی شد تا محققان بتوانند منابع را به اشتراک بگذارند و در صورت حمله اتمی، ارتباطات حفظ شود. سیستمی که هیچ مقام و یا گروهی صاحب مطلق آن نبود و پروتکل های آن اجازه می داد هر بخش با بخش دیگر آزادانه ارتباط برقرار کند. اما اوگاس شوروی دقیقاً عکس این بود.

سیستمی کاملاً متمرکز، سلسله مراتبی و کنترلی که برای تقویت قدرت مرکز طراحی شده بود. در این شبکه، جریان اطلاعات عمودی بود یعنی داده ها از پایین به بالا می رفتند تا تصمیمات از بالا به پایین ابلاغ شوند. این تفاوت ساختاری نشان دهنده تفاوت دو ایدئولوژی بود: آرپانت برای اشتراک گذاری و بقا در برابر هرج و مرج طراحی شد، در حالی که اوگاس برای کنترل مطلق و حذف هرج و مرج اقتصادی مهندسی شده بود.

با این حال، همین ویژگی کنترلگر بودن آن که قرار بود نقطه قوت اوگاس باشد، به پاشنه آشیل آن تبدیل شد. طرح گلوشکوف نیازمند شفافیت کامل بود. اگر کارخانه ای آمار تولید را جعل می کرد، سیستم متوجه می شد. اگر مدیری مواد اولیه را در بازار سیاه می فروخت، ردپای دیجیتال آن باقی می ماند. این سطح از شفافیت برای طبقه مدیران میانی حزب کمونیست که حیاتشان به ابهام، زد و بند و گزارش های ساختگی وابسته بود، حکم مرگ را داشت.

مقاومت در برابر اوگاس در اواخر دهه 1960 به اوج خود رسید و صحنه نبرد اصلی نه در آزمایشگاه های فنی، بلکه در راهروهای وزارتخانه ها بود. واسیلی گاربوزوف، وزیر دارایی وقت شوروی، بزرگترین دشمن این طرح بود. او به خوبی می دانست که اگر کنترل جریان اطلاعات اقتصادی به یک شبکه کامپیوتری تحت نظارت اداره مرکزی آمار سپرده شود، وزارت دارایی قدرت سنتی خود را در تخصیص بودجه از دست خواهد داد.

گاربوزوف، به جای حمله مستقیم به فناوری، کارایی اقتصادی آن را زیر سوال برد. او در جلسات حزبی استدلال می کرد که کامپیوترها ابزارهای خوبی هستند، اما نه برای مدیریت کلان اقتصاد، بلکه برای کارهایی مثل روشن کردن چراغ مرغداری ها و پخش موسیقی برای افزایش تخم گذاری مرغ ها!

این استدلال های عوام فریبانه در کنار هزینه نجومی طرح گلوشکوف که برآورد می شد از مجموع هزینه های پروژه فضایی و پروژه بمب اتمی شوروی بیشتر باشد، رهبران سالخورده و کم اطلاع کرملین را مردد کرد. لئونید برژنف و دیگر اعضای کادر رهبری که ذاتاً محافظه کار بودند، ترجیح دادند به جای قمار روی یک سیستم ناشناخته کامپیوتری که ممکن بود قدرت حزب را تضعیف کند، به راه حل های سنتی تر روی بیاورند.

ضربه نهایی به اوگاس زمانی وارد شد که اصلاح طلبان اقتصادی به رهبری الکسی کاسیگین، تحت تاثیر ایده های اقتصاددانانی مانند یوسی لیبرمن، تصمیم گرفتند برای نجات اقتصاد شوروی به جای اتوماسیون مرکزی، مقداری از مکانیزم های بازار آزاد و انگیزه سود را وارد سیستم کنند. این رویکرد که خطرات سیاسی کمتر به همراه خود داشت و نیازی به سرمایه گذاری عظیم زیرساختی نداشت، پیروز میدان شد. در نتیجه، پروژه عظیم گلوشکوف تکه تکه شد.

به وزارتخانه ها اجازه داده شد تا سیستم های کامپیوتری داخلی خود را بسازند، اما بدون اتصال به یک شبکه واحد ملی. نتیجه این سیاست فاجعه بار بود. دهه 1970 و 80 شوروی شاهد ظهور صدها سیستم کامپیوتری جزیره ای و ناسازگار بود. وزارت راه آهن کامپیوترهایی داشت که نمی توانستند با کامپیوترهای وزارت صنایع سنگین صحبت کنند و سخت افزارهای کپی برداری شده از IBM با نرم افزارهای بومی ناسازگار بودند.

هر مدیر کارخانه ای می خواست کامپیوتر خودش را داشته باشد تا پرستیژ مدرن بودن را کسب کند، اما از اتصال به شبکه مرکزی فراری بود تا استقلال خود را حفظ کند. رویای دولت به مثابه یک بدن واحد با سیستم عصبی دیجیتال جای خود را به هرج و مرج دیجیتالی داد که تنها پیچیدگی های بوروکراسی نظام کمونیستی را بیشتر کرد.

گلوشکوف سال ها پیش در طرح های خود از مفهوم پول بدون کاغذ سخن می گفت که پیش زمینه ای برای بانکداری الکترونیک و ارزهای دیجیتال بود. او پیش بینی کرده بود که اطلاعات خود به یک کالای باارزش تبدیل خواهد شد و مدیریت دانش، کلید قدرت در قرن بیست و یکم است. اما ساختار سیاسی شوروی که بر پنهان کاری، سلسله مراتب خشک و ترس از پاسخگویی بنا شده بود، ذاتاً با ماهیت شبکه که نیازمند جریان آزاد اطلاعات و استانداردسازی بود، در تضاد قرار داشت.

در حالی که در غرب، دولت آمریکا بودجه تحقیقاتی را فراهم کرد و سپس کنار رفت تا دانشگاه ها و بعدها بخش خصوصی شبکه را توسعه دهند، در شوروی دولت می خواست همه چیز را از صفر تا صد مالک باشد و کنترل کند. این انحصارطلبی باعث شد که حتی نوآوری های فنی درخشان دانشمندان شوروی در نطفه خفه شود. گلوشکوف تا پایان عمر خود در سال 1982 برای اجرای این طرح جنگید، اما تنها شاهد زوال تدریجی ایده خود و غرق شدن کشورش در باتلاق رکود بود.

شکست اوگاس چیزی بیشتر از یک شکست فنی بود. اوگاس نمادی از ناتوانی در مواجهه با انقلاب اطلاعات بود. رهبران شوروی گمان می کردند می توانند از کامپیوتر فقط برای محاسبات سریع تر استفاده کنند بدون اینکه ساختارهای اجتماعی و مدیریتی را تغییر دهند. در واقع این درک را نداشتند که شبکه، منطق خاص خود را تحمیل می کند، منطقی که با تمرکزگرایی شدید سازگار نیست. زمانی که در دهه 1990 اینترنت جهانی وارد روسیه شد، نه به عنوان ابزاری برای تقویت سوسیالیسم، بلکه به عنوان بستری برای جریان آزاد اطلاعات و سرمایه وارد شد که به تسریع فروپاشی ساختارهای باقی مانده از دوران شوروی کمک کرد.

آنچه گلوشکوف می خواست بسازد، سیستمی بود که می توانست عمر اتحاد جماهیر شوروی را طولانی تر کند و با بهینه سازی منابع، از کمبودهای مزمن کالا جلوگیری نماید. اما پارادوکس ماجرا در این بود که همان سیستمی که برای نجات اقتصاد سوسیالیستی طراحی شده بود، توسط رهبران و نگهبانان همان سیستم به عنوان تهدیدی علیه قدرت خودشان درک و نابود شد.