فرارو-همزمان با دور جدید مذاکرات ایران و ایالات متحده، بار دیگر موضوعات مرتبط با اقتصاد سیاسی مورد توجه قرار گرفته است. اخیرا حمید قنبری، معاون دیپلماسی وزارت امور خارجه ایران، در جلسه ای در اتاق بازرگانی ایران گفت: منافع مشترک در حوزه های نفت و گاز، میادین مشترک، سرمایه گذاری های معدنی و حتی خرید هواپیما در متن مذاکرات گنجانده شده است.این بار برای پایداری توافق، ضروری است که آمریکا نیز بتواند در حوزه هایی با بازده اقتصادی بالا و سریع، بهره مند شود.

به گزارش فرارو، این که آیا آمریکا با ایران به توافق می رسد یا خیر یک موضوع است و این که آیا این توافق منتهی به رفع تحریم ها و جذب سرمایه های خارجی می شود، موضوعی دیگر است. با این وجود، چند سناریوی اصلی در مسیر پیش رو وجود دارد که شامل توافق احتمالی و عدم توافق است. پرسش هایی که در چنین بحثی وجود دارد این است که رفع تحریم ها در چه حدی بر اقتصاد کشور موثر خواهد بود.

دکتر مرتضی افقه، اقتصاددان و عضو هیئت علمی دانشگاه چمران اهواز در گفتگو با فرارو به بررسی این موضوع پرداخته است:

مرتضی افقه به فرارو گفت: این بحث از سالها قبل مطرح است که اگر مشکل تحریم ها حل نشود و تهدیدات جنگی که از خردادماه شروع شده است، از بین نرود، وضعیت اقتصاد کشور پیچیده تر می شود. این مشکلات نه تنها طی ماههای اخیر کمتر نشد، بلکه تا امروز نیز ادامه دارد و با حضور و لشکرکشی ناوگان آمریکا اطراف ایران ادامه دارد و تنش ها و اعتراضات دی ماه نیز به آن دامن زد. بنابراین می توانیم به سناریوهای پیش رو در سایه مذاکرات با دقت بیشتری نگاه کنیم. اگر این مشکلاتی که اشاره کردم حل نشود، افول اقتصادی کشور با شدت بیشتری رقم خواهد خورد.

وی افزود: با توجه به بودجه ای که برای سال آینده در نظر گرفته شده است، نمی توانیم چندان خوش بین باشیم چرا که نه درآمدهای نفتی این بودجه قابل تحقق است و نه پیشبینی های مالیاتی آن قابلیت تحقق دارد، چرا که وقتی نتوانیم نفت بفروشیم، بسیاری از فعالیت های اقتصادی نیز دچار رکود می شوند و وقتی رکود می شود تعداد زیادی از افراد بیکار می شوند و درآمدی ندارند که بخواهند مالیات بدهند. بنابراین اگر این مشکل حل نشود اوضاع از این که هست پیچیده تر می شود. با این کابینه ضعیف که آقای پزشکیان در این شرایط سخت اقتصادی چیده است، بسیار بعید می دانم که حتی بتوان شرایط موجود را حفظ کرد.

این اقتصاددان درباره سناریویی که در آن توافقی بین ایران و ایالات متحده شکل بگیرد، گفت: اگر توافق شکل بگیرد حتما اثر مثبت خواهد داشت و در وهله اول اثر روانی خوبی بر بازارها خواهد داشت. این اثرات محدود و مشخص است. تا زمانی که اثر روانی این موضوع وجود دارد اثرات مثبتی هم در بازار وجود دارد اما تا زمانی که تحریم ها به شکل عملی برداشته نشوند، وضعیت بهبود پیدا نمی کند. بنابراین اثرات روانی رفع تحریم ها یا بهبود شرایط سیاسی به شکل کوتاه مدت، اقتصاد را در جهتی مثبت تقویت می کند اما این اثربخشی طولانی نیست و روند آن در نهایت متوقف می شود.

وی افزود: اما این مرحله نخست است، مرحله بعدی، پس از عملیاتی شدن اثربخشی رفع تحریم ها است. حتی اگر رفع تحریم ها از مرحله خبر خارج شده و به مرحله عملیاتی برسد نیز وضعیت اینگونه خواهد بود که رفع تحریم، فقط برای بازه زمانی کوتاه مدت گشایش اقتصادی ایجاد می کند. چرا اینطور است؟ چون مشکل اصلی اقتصاد کشور ما داخلی است. کشور ما درگیر بسیاری از ناکارامدی های داخلی است. ساختار مدیریتی ما در حل مشکلات ناتوان است و ساختار اجرایی ما و بروکراسی و مجلس ما نیز با مشکلاتی جدی رو به رو هستند. به طور مشخص ما با ضعف در حکمرانی رو به رو هستیم و این ضعف باعث می شود، شراط به شکلی که باید و لازم است، تغییر نکند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه چمران اهواز در ادامه گفت: اگر تحریم ها به شکل گسترده و مثل قبل از سال 1397 برداشته شود، می توانیم با دوپینگ نفتی برای مدتی ادامه مسیر بدهیم. هر چند ساختارها و زیرساخت ها ناکارامد هستند اما تزریق درامدهای نفتی، این ناکارامدی ها را می پوشاند، هرچند همچنان، اقتصاد کشور، آسیب پذیر باقی خواهد ماند. در این سناریو هم باید به این نکته دقت کنیم که اگر قیمت نفت کاهش پیدا کند یا به هر دلیلی نفت از تجارت ما خارج شود، دوباره، وضعیت ما به همین شکلی خواهد شد که اکنون هست.

وی افزود: اگر در میان مدت و بلندمدت، حاکمیت متوجه نشود که ساختارها مشکلات جدی دارند و باید تغییرات اساسی در ساختارهای ضدتولید و ضدتوسعه حاکم ایجاد شود. اما فعلا در شرایط موجود، افق رفع تحریم ها چندان روشن نیست. بخشی از مشکلات را می توان قابل حل دانست اما چون فرایند رفع تحریم ها با توجه به ساختارهای بروکراسی آمریکا زمان بر است، بنابراین مرحله به ثمر رسیدن رفع تحریم ها، طولانی خواهد بود. بر همین اساس، تغییر گسترده شاخص های اقتصادی را باید به بلندمدت گره بزنیم. این خوش خیالی ها که اتفاقات گسترده ای در کوتاه مدت رخ خواهد داد اشتباه است. باید واقع بین باشیم و آسیب پذیری های ادامه دار اقتصاد را حتی پس از آن که مذاکره به توافقی منجر شود در نظر داشته باشیم.