اگر بخواهیم تاریخ نگاری قاجاری ها را در کاخ پادشاهان جست وجو کنیم، بسیار محدود خواهیم شد. در هر گوشه شهر، در هر بنا و عمارتی، چه خانه شخصی، چه سردر خیابان و چه گورستان ها، نشانه ها و نمادهای بسیاری است که از روزگار سپری شده این شهر و مردمان آن می گوید. مردمانی که با هر هویت و باور و مذهبی، به دلایلی به پایتخت رسیده بودند و در این شهر تاریخ ساز شدند. یکی از پرجمعیت ترین هم نشینان مردم تهران، ارامنه بودند.

با توسعه تهران در عصر ناصری و افزایش امنیت اجتماعی و همچنین تأسیس سفارتخانه های متعدد، تعدادی از خانواده های ارمنی در نقاط مختلف شهر ساکن شدند. این حضور، شاید در ابتدا از سر اجبار بود اما در ادامه درست مانند سایر شهروندان، جزوی از پایتخت شدند؛ در تأیید این حرف، همین بس که حتی در تهران، گورستانی هم مخصوص ارامنه و خارجیان ساخته شد. گورستانی که در سال 1233 در محدوده زمین های کشاورزی روستای قدیمی دولاب در شرق تهران بنا شد.

داستان آن هم به خاکسپاری پیکر دکتر لویی آندره ارنست کلوکه، پزشک محمد شاه و ناصرالدین شاه قاجار در این گورستان برمی گردد که راه را برای خاکسپاری درگذشتگان کاتولیک در تهران هموار کرد. بعدها آرامگاهی گنبددار برای کلوکه ساخته شد. روایت دیگری هم از اعتمادالسلطنه هست که در مرآت البدان نوشته: در سال 1137 قمری به دستور کریم خان زند، ارامنه سنگ تراش اصفهانی به تهران منتقل و در محله دولاب ساکن شدند. این انتقال جمعیت، زمینه ساز احداث گورستان دولاب در شرق تهران شد و باعث شد این منطقه به پایگاهی برای ارامنه تبدیل شود.

مساحت این گورستان، بیش از 75هزار متر مربع است که به 6 بخش، تقسیم شده و به ارامنه، ارتدوکس شرقی (یعنی روس ها، گرجی ها و یونانی ها)، کاتولیک رومی، ارتدوکس رومی، آشوری ها و لهستانی ها اختصاص یافته که اتفاقاً تعداد بالای لهستانی های مدفون در این گورستان، ویژگی قابل توجهی است؛ ظاهراً بیشتر آن ها، همان آوارگان لهستانی هستند که در زمان جنگ جهانی دوم به ایران آمدند، بر اساس اسناد تاریخی، در بهمن 1320، درست زمانی که ایران به اشغال نیروهای شوروی و بریتانیا درآمده بود، نامه ای به فرمانداری رشت رسید؛ با این مضمون که ارتش لهستان از ایران می گذرد.

در واقع متفقین تصمیم گرفته بودند گروهی از اسرای لهستانی در شوروی را از راه ایران عازم جبهه های جنگ کنند. این آغاز ورود نظامی ها و زنان و کودکان آواره لهستانی به ایران بود. پناهندگان لهستانی از دو مسیر به ایران می رسیدند؛ یکی بندر کراسنودسک (با کشتی از راه دریای خزر) و دوم از راه عشق آباد به مشهد. جمعیتی خسته و آسیب دیده از کار مشقت بار در اردوگاه ها، مبتلا به انواع بیماری های ناشی از سوءتغذیه طولانی، خسته و ناامید، کم کم به ایران می رسیدند.

بالاخره اولین گروه از لهستانی ها در ابتدای سال 1321، از راه بندر انزلی که آن زمان بندر پهلوی نام داشت، وارد ایران شدند. بیش از 31هزار نفر نظامی و 12هزار نفر غیرنظامی. چند ماه بعد هم، 70هزار نفر دیگر به ایران رسیدند. حدود 2700 غیرنظامی نیز از طریق عشق آباد وارد مشهد شدند. آمار متناقضی درباره تعداد لهستانی هایی که به ایران آمدند، وجود دارد. برخی از 300 هزار نفر سخن می گویند، اما نزدیک ترین آمار به واقعیت، ورود 116 هزار نفر به ایران را تایید می کند. بسیاری از این لهستانی ها، راهی پایتخت شدند و در همین شهر زندگی کردند و فوت شدگان آن ها در گورستان دولاب به خاک سپرده شدند.

این گورستان، در چوبی ای دارد که رو به باغی چشم نواز گشوده می شود. اکثر قبرهای آن هم قدیمی اند و ملیت فرد متوفی، با پرچم مشخص شده است. سنگ قبرهای گورستان با علامت صلیب منقوش شده اند و متعلق به کشورهای روسیه، لهستان، فرانسه، ایتالیا و مسیحیان ایرانی هستند.

روی سنگ ها نقوش صلیب، عکس های سیاه وسفید و تصویر مریم محزون دیده می شود. بالای بعضی از قبرها شاخه های درختان کهن سایه انداخته اند. در کنار مقبره لهستانی ها، نشان سربازان گمنام روسیه، آرامگاه کنت های فرانسوی، شاهزاده های گرجی، پزشکان دربار قاجار و پهلوی، گورستان دسته جمعی لهستانی هایی که در جنگ جهانی دوم در راه بازگشت به وطن جان باختند و بسیاری از چهره های سرشناس تبعه کشورهای دیگر در این قبرستان دیده می شود.

در قسمت ورودی این بخش یک آرامگاه دیده می شود که با معماری گرجی و به شکل کلیسا ساخته شده است. این آرامگاه به مینادورا خوشتاریا، همسر آکاکی خوشتاریا تعلق دارد. آکاکی خوشتاریا تاجر گرجی است که امتیاز استخراج نفت شمال ایران را از دربار قاجار دریافت کرده و در این منطقه مشغول فعالیت بود. همچنین قسمت دیگری از قبرستان دولاب، که با عنوان ترسناک ترین بخش شناخته می شود، مربوط به 26 مهندس ایتالیایی است. مهندسین معدنی که در سال های 1936 تا 1943 در ایران کار می کردند و همین جا جان خود را از دست دادند.

قبرهای این افراد در زیرزمین و لای دیوارها قرار دارد و سنگ قبر آن ها نیز به صورت ایستاده دورتادور این دیوارها نصب شده است. در واقع برای ورود به این بخش باید از میان مردگانی ایستاده عبور کنید. در میان مسیحیان ایرانی و ارامنه به خاک سپرده شده در این گورستان، باید به نام افراد مشهوری مانند اوانس اوگانیانس اولین کارگردان سینما و موسس اولین مدرسه بازیگری در ایران، شاهین سرکیسیان موسس تئاتر مدرن در ایران، کنت دو مونت فرت اولین رییس پلیس ایران، ولادیسلاو هورودکی معمار اهل لهستان، ولادیمیر گاردایستکی معمار ایستگاه راه آهن تهران، آلفرد ژان بانیست لومر موسیقی دان نظامی فرانسوی مربوط به دوران ناصرالدین شاه قاجار که نخستین سرود ملی ایران را ساخت، دکتر تولوزان پزشک مخصوص ناصرالدین شاه اشاره کرد.

قبرستان دولاب با نام های دیگر نیز ازجمله گورستان لهستانی ها، قبرستان اکبرآباد، قبرستان سلیمانیه، قبرستان ارتودکس ها، قبرستان کاتولیک ها و قبرستان آشوری ها شناخته می شود. آخرین تدفین در این آرامستان در سال 1375 خورشیدی صورت گرفته و پس از آن تدفین در این قبرستان از طرف شهرداری تهران ممنوع اعلام شد.

امروز، توسط سفارت خانه های مربوطه مانند روسیه، لهستان، فرانسه و شورای خلیفه گری ارامنه مدیریت می شود. یک خانواده در این قبرستان زندگی می کنند که نگهبانی از قبرستان را بر عهده دارند. برای بازدید از این قبرستان که در بزرگراه آهنگ، خیابان دهم فروردین، خیابان مستفیذ قرار دارد، باید از اداره امور اقلیت های وزارت ارشاد مجوز لازم را اخذ کنید. این قبرستان، با نام گورستان ارامنه، با شماره 2688 در تاریخ هفدهم خرداد 1379، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

حدود 14200 متر از قبرستان دولاب متعلق به کاتولیک ها است. از این مساحت، حدود 50 درصد متعلق به لهستانی ها و بقیه ی خاک این قسمت از آرامستان دولاب افراد فرانسوی، انگلیسی، آلمانی، ایتالیایی و برخی دیگر از کشورها را در آغوش گرفته است. 3700 متر مربع نیز برای ارتدوکس ها است.

منبع: هفت صبح