مذاکرات از نگاه برخی طیف های رادیکال نشانه عقب نشینی و از دید گروهی دیگر تنها راه جلوگیری از بحران تلقی می شود. اما پرسش کلیدی آن است که مذاکرات ایران و امریکا به کدامین پیوست های تکمیلی نیاز دارد تا بتوان بیشترین ارزش افزوده به نفع ایرانیان را از آن استخراج کرد؟ مصطفی هاشمی طبا و مازیار بالایی دو تن از تحلیلگران سیاسی ضمن واکاوی ابعاد گوناگون مذاکرات هسته ای، پیوست های رسانه ای و خبری را یکی از کمبودهای جدی پیش روی این دور از گفت وگوها تلقی می کنند. به اعتقاد بالایی، صدا و سیما به رغم فضای انحصاری در انتشار اخبار که برایش فراهم شده، هرگز نتوانسته به یک مرجع خبری قابل اتکا برای ایرانیان (و افکار عمومی منطقه و جهان) بدل شود. از سوی دیگر هاشمی طبا نیز معتقد است نظام سیاسی همزمان با توافق در بیرون باید به فکر آشتی ملی در درون و افزایش دامنه های انسجام اجتماعی باشد.

به گزارش اعتماد، مصطفی هاشمی طبا، فعال سیاسی میانه رو در واکنش به دور دوم مذاکرات ایران و امریکا از منظر سیاسی می گوید: مذاکره در ذات خود و به صورت مطلق نه پیام آور صلح است و نه اعلان جنگ. این گزاره ای است که مصطفی هاشمی طبا، فعال سیاسی و مدیر باسابقه، در تحلیل فضای کنونی روابط خارجی کشور بر آن تأکید دارد. از نگاه او، گفت وگو میان دولت ها یک اصل اجتناب ناپذیر در روابط بین الملل است. اصلی که نه تنها در دوران آرامش، بلکه حتی در میانه شدیدترین درگیری ها نیز نباید کنار گذاشته شود.

او با اشاره به این ضرورت ها می گوید: مرور تاریخ معاصر ایران نشان می دهد که حتی در دوران جنگ تحمیلی، زمانی که دو کشور ایران و عراق درگیر یک منازعه تمام عیار نظامی بودند، کانال های دیپلماتیک به طور کامل بسته نشد. سفارت ها و کنسولگری ها فعال ماندند و تماس های حداقلی حفظ شد. این تجربه تاریخی به روشنی نشان می دهد که قطع کامل گفت وگو نه ممکن است و نه مطلوب. از این منظر، نفس مذاکره ایران و امریکا را نمی توان به تنهایی نشانه یک تحول بزرگ یا یک خطر قریب الوقوع دانست. مذاکره گاه پیش درآمد جنگ بوده (همان طور که در جنگ 12 روزه شاهد آن بودیم) و گاه مقدمه صلح. حتی پس از پایان جنگ ها نیز، مسیر نهایی حل وفصل اختلافات از مسیر میز گفت وگو می گذرد. نمونه بارز آن، جنگ ایران و عراق است که سرانجام نه در میدان نبرد، بلکه پشت میز مذاکره خاتمه یافت.

هاشمی طبا معتقد است نباید از مذاکره انتظار معجزه داشت. مذاکره نه تضمین کننده صلح پایدار است و نه لزوما به کاهش فوری فشارها منجر می شود. در عین حال، ترک مذاکره نیز به معنای حذف یک ابزار مهم در مدیریت بحران ها است. کشورها، حتی زمانی که اختلافات عمیق دارند، ناگزیرند با یکدیگر حرف بزنند؛ چرا که جایگزین گفت وگو، تشدید سوءتفاهم و افزایش احتمال درگیری است. این فعال سیاسی یادآور می شود: در شرایط فعلی باید در برابر برخی اظهارنظرها درباره دورنمای دستیابی به چارچوب مشترک یا احتمال رسیدن به یک متن با احتیاط نگریسته شود. در واقع نباید نسبت به مذاکرات با خوش بینی صرف نگریسته شود و نه با بدبینی صرف. باید در مواجهه با این گفت وگوها واقع بین باشیم و در راستای منافع ملی ایرانیان حرکت کنیم. تجربه های گذشته نشان داده است که صرف اعلام ادامه مذاکرات یا ترسیم افق های کلی، لزوما به نتیجه ملموس منجر نمی شود. در گذشته نیز مواردی وجود داشته که مذاکرات ادامه یافته، اما همزمان تحولات میدانی مسیر دیگری را رقم زده اند.

از نگاه هاشمی طبا آنچه اهمیت دارد، نه صرف ادامه گفت وگوها، بلکه محتوای واقعی و اراده طرفین برای رسیدن به تفاهم است. اگر مذاکره به ابزاری برای خرید زمان، مدیریت افکار عمومی یا انتقال فشار به طرف مقابل تبدیل شود، نمی توان انتظار دستاوردی پایدار از آن داشت. او معتقد است: نکته محوری دیگر در این تحلیل، نگاه انسانی و اخلاقی به مساله جنگ و صلح است. جنگ و تنازع، صرف نظر از اینکه آغازگر آن چه کسی باشد، در نهایت به زیان مردم تمام می شود. جوامع در شرایط جنگی نه تنها رشد نمی کنند، بلکه با فقر، آوارگی و فروپاشی اجتماعی مواجه می شوند. از این رو، پرهیز از جنگ نه از سر مصلحت سیاسی، بلکه از منظر انسانی و اخلاقی نیز یک ضرورت است. در همین چارچوب، حتی دشمنی عمیق نیز نباید مانع گفت وگو شود. در ادبیات اخلاقی و دینی نیز، نگاه صرفا حذف گرایانه به دشمن جایگاهی ندارد. بدی، پیش از آنکه به دیگری آسیب بزند، به خودِ فرد یا نظامی که آن را اعمال می کند بازمی گردد. این نگاه، سیاست ورزی را از سطح تقابل صرف، به سطح مسوولیت پذیری ارتقا می دهد.

هاشمی طبا می گوید: در نهایت، مذاکره ابزاری است که می تواند در خدمت منافع ملی قرار بگیرد، به شرط آنکه با واقع بینی، صبر و درک درست از موازنه قدرت همراه باشد. نه باید آن را مطلقا نفی کرد و نه بیش از حد بزرگ جلوه داد. مذاکره نه نشانه ضعف است و نه الزاما علامت پیروزی؛ بلکه بخشی از فرآیند پیچیده سیاست خارجی در جهانی پرتنش و متغیر است. جمع بندی این دیدگاه آن است که در شرایط کنونی، حفظ کانال های دیپلماتیک ضروری است، اما انتظار نتیجه سریع یا قطعی از آن، واقع بینانه نیست. آنچه اهمیت دارد، جلوگیری از افتادن کشور و منطقه در چرخه ای است که هزینه اصلی آن را مردم می پردازند. از این منظر، مذاکره اگرچه همه چیز نیست، اما نبود آن می تواند آغازگر مسیرهای پرهزینه تری باشد.

در حالی که دور جدید مذاکرات با ارزیابی های نسبتا مثبت از سوی برخی مقامات و میانجی ها همراه بوده، نبود روایت شفاف و مستند در فضای رسانه ای داخلی، به گفته مازیار بالایی، فعال سیاسی اصلاح طلب جامعه را در معرض التهاب روانی و وابستگی به اخبار غیررسمی قرار داده است. بالایی با اشاره به فضای حاکم بر دور دوم مذاکرات گفت: در حال حاضر دو نوع ارزیابی درباره روند گفت وگوها وجود دارد؛ از یک سو برخی مقامات ارشد حوزه دیپلماسی کشور، روند مذاکرات را مثبت و در مسیری سازنده ارزیابی می کنند و معتقدند این گفت وگوها می تواند زمینه ساز ادامه رایزنی ها در مراحل بعدی باشد. در همین چارچوب، مواضع اعلامی وزیر امور خارجه عمان نیز تقریبا همسو با این نگاه است و نشان می دهد میانجی ها نیز فضای کلی مذاکرات را منفی نمی بینند. در مقابل، موضع رسمی طرف امریکایی تا این لحظه شفاف و علنی بیان نشده و همین سکوت، زمینه ساز گمانه زنی های متعدد در فضای رسانه ای شده است.

این تحلیلگر با تأکید بر اینکه نباید صرفا بر نتیجه نهایی مذاکرات تمرکز کرد، اظهار داشت: به نظر من، اهمیت گفت وگوهای بیرونی در شرایط فعلی بیش از هر چیز به نحوه مدیریت فضای داخلی گره خورده است؛ اینکه همزمان با مذاکرات خارجی، در داخل کشور چه روایتی شکل می گیرد و چه اصلاحاتی صورت می پذیرد، اهمیت بسیار بالایی دارد. واقعیت این است که شانس موفقیت یا عدم موفقیت مذاکرات به طور طبیعی پنجاه - پنجاه است، اما آنچه اهمیت دارد این است که در هر دو سناریو، اگر انسجام داخلی حفظ شود، ایران دست بالاتر را خواهد داشت. در سطوح بالای تصمیم گیری، به نظر می رسد هماهنگی قابل توجهی میان نهادهای مختلف وجود دارد. از میدان تا دیپلماسی، پیام واحدی مخابره می شود و حتی تأکید می شود که در کنار مذاکره، آمادگی های لازم نیز حفظ شده است. معتقدم در کنار توافق در برون نیازمند ایده آشتی ملی درونی نیز هستیم.

این تحلیلگر می افزاید: اما مساله اصلی اینجاست که این وضعیت برای افکار عمومی به درستی تبیین نمی شود. مردم دائما در معرض اخبار پراکنده، شایعات و گزارش هایی از رسانه های خارجی قرار دارند؛ از کانال های اسراییلی گرفته تا گزارش های آکسیوس و رویترز در حال پمپاژ خبر مورد نظر خود هستند. در داخل کشور، اما یک جریان رسانه ای مستند، حرفه ای و شفاف که بتواند ابعاد مختلف مذاکرات، سناریوهای پیش رو و پیامدهای هر مسیر را برای مردم توضیح بدهد، عملا وجود ندارد. این خلأ رسانه ای باعث شده نوعی عطش و وابستگی ناسالم به خبر در جامعه شکل بگیرد؛ مردم مدام به دنبال خبر فوری هستند و این مساله فشار روانی شدیدی به جامعه وارد می کند. آنچه اکنون به شدت به آن نیاز داریم، روایت سازی امیدبخش و واقع بینانه است؛ روایتی که حتی اگر به سمت تقابل هم پیش برویم، بتواند جامعه را از نظر روانی آماده و مقاوم نگه دارد.

این تحلیلگر درخصوص ضرورت انجام اصلاحات داخلی همزمان با مذاکرات خارجی یادآور می شود: در حوزه داخلی، برخی نشانه های اصلاحی دیده می شود؛ ازجمله کاهش محسوس ردصلاحیت ها در برخی انتخابات که می تواند به عنوان یک سیگنال مثبت تلقی شود. در زمینه آزادی های اجتماعی نیز رویکرد دولت از ابتدا مشخص بوده، اما مساله اینجاست که بار این رویکرد تقریبا به تنهایی بر دوش دولت افتاده، در حالی که مذاکرات یا هر تصمیم کلان دیگر، تصمیم کل نظام است و همه نهادها باید در آن سهیم باشند. بالایی با انتقاد از عملکرد رسانه ملی گفت: صدا و سیما به عنوان اصلی ترین ابزار رسانه ای کشور، عملا در این مقطع نقش موثری در تبیین شرایط ایفا نمی کند. یا باید وارد میدان تولید گفت وگوی تخصصی شود یا اگر نمی تواند، ساختار آن نیازمند بازنگری جدی است. ما همچنان شاهد تک صدایی در صدا و سیما هستیم و بیشتر بهانه هایی برای تسویه حساب های سیاسی یا حمله به گذشته مطرح می شود، نه توضیح فنی و دقیق شرایط پیش رو. این در حالی است که صدا و سیما با این حجم بودجه و نیروی انسانی، شاید یکی از پرهزینه ترین دستگاه های رسانه ای جهان باشد، اما در افزایش تاب آوری اجتماعی و آمادگی افکار عمومی، نقش پررنگی ایفا نمی کند.