از زمان قطعی گسترده اینترنت در 18 دی ماه مواضع وزیر ارتباطات درباره نحوه مواجهه با بحران اتصال و سیاست فیلترینگ فراز و فرود قابل توجهی داشته است؛ از دفاع از مدیریت فنی شبکه تا امروز که صراحتا از ناکارآمدی این رویکرد سخن می گوید.

به گزارش دنیای اقتصاد، او اکنون هشدار می دهد تداوم محدودسازی می تواند به فراگیری اینترنت ماهواره ای و تضعیف حاکمیت سایبری بینجامد؛ چرخشی معنادار در ادبیات رسمی این حوزه. اشاره او به رؤیت 100 هزار آی پی مرتبط با استارلینک در شبکه داخلی در حالی مطرح می شود که به گزارش وال استریت ژورنال حدود هفت هزار پایانه استارلینک به صورت قاچاق توسط دولت آمریکا وارد ایران شده است؛ آماری که از شکل گیری یک مسیر دسترسی موازی و رو به گسترش حکایت دارد.

از 18 دی ماه اینترنت در ایران وارد وضعیتی شد که دیگر نمی توان آن را صرفا اختلال نامید. کیفیت اتصال، پایداری شبکه و دسترسی به برخی سرویس های پرکاربرد هنوز به شرایط عادی بازنگشته است و فعالان بازار دیجیتال از نوعی ناپایداری مزمن سخن می گویند؛ وضعیتی که نه قطع کامل است و نه اتصال پایدار. برخی کارشناسان از این حالت به عنوان اتصال پالیسی یاد کرده اند. در چنین فضایی اظهارات اخیر وزیر ارتباطات درباره ناکارآمدی فیلترینگ و هشدار نسبت به گسترش اینترنت ماهواره ای ابعاد تازه ای به بحث سیاستگذاری اینترنت داده است.

ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، روز دوشنبه تاکید کرد که ادامه روند فیلترینگ می تواند کشور را به سمت فراگیری اینترنت ماهواره ای سوق دهد و در نهایت حاکمیت سایبری را تضعیف کند. او تجربه سال های 1398، 1401 و 1404 را شاهدی بر ناکارآمدی مدیریت فنی دانست و گفت مدیریت صحنه با ابزار فنی موثر نیست و شدنی هم نیست. این موضع گیری از آن جهت اهمیت دارد که طی سال های گذشته سیاست غالب در مواجهه با مشکلات اتکا به محدودسازی فنی و انسداد پلتفرم ها بوده است.

در این باره هاشمی به صراحت اعلام کرد که تلاش برای محدودسازی در سال 1401 نه تنها به اهداف موردنظر نرسید، بلکه مافیای فیلترشکن را چنان تقویت کرد که امروز حتی دولت نیز توان مقابله موثر با آن را ندارد. این گزاره در واقع اعتراف به شکل گیری یک بازار غیررسمی گسترده است؛ بازاری که گردش مالی آن به دلیل ماهیت زیرزمینی اش شفاف نیست، اما برآوردهای غیررسمی از گردش صدها میلیارد تومانی در سال حکایت دارد.

در عمل هر موج تازه فیلترینگ تقاضا برای وی پی ان و ابزارهای عبور از فیلتر را افزایش داده است. نتیجه وابستگی گسترده کاربران عادی، کسب وکارها و حتی برخی نهادها به ابزارهایی است که خارج از نظارت رسمی فعالیت می کنند که ریسک های امنیتی بالایی دارد.

مهم ترین بخش سخنان وزیر ارتباطات اعلام رؤیت 100 هزار آی پی اینترنت ماهواره ای در شبکه داخلی بود. این عدد به معنای تعداد دقیق کاربران نیست، اما نشانه ای روشن از گسترش دسترسی به اینترنتی است که خارج از زیرساخت های زمینی کشور عمل می کند. اصلی ترین بازیگر این حوزه، استارلینک است؛ سرویسی متعلق به شرکت اسپیس ایکس که توسط ایلان ماسک توسعه یافته است.

استارلینک با استقرار هزاران ماهواره در مدار پایین زمین (LEO) امکان دسترسی مستقیم کاربران به اینترنت پرسرعت را بدون نیاز به اپراتورهای زمینی فراهم می کند. این ویژگی مزیتی فنی برای مناطق دورافتاده محسوب می شود، اما از منظر حکمرانی چالشی جدی است؛ زیرا اتصال کاربر دیگر از مسیر دروازه های بین المللی رسمی عبور نمی کند. اگر روند فعلی ادامه یابد گسترش اینترنت ماهواره ای می تواند به شکل گیری نوعی اینترنت موازی منجر شود.

البته باید یادآور شد که پیامدهای ناپایداری اینترنت تنها به بحث حکمرانی محدود نمی شود. اقتصاد دیجیتال ایران از تجارت الکترونیکی و فین تک گرفته تا تولید محتوا و خدمات ابری به اتصال پایدار وابسته است. برآوردها نشان می دهد سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی ایران طی سال های اخیر افزایش یافته است و میلیون ها نفر به طور مستقیم یا غیرمستقیم در این حوزه فعالیت می کنند.

وقتی اینترنت از 18 دی ماه تاکنون به وضعیت پایدار بازنگشته هزینه های پنهان و آشکار برای کسب وکارها ایجاد شده است؛ کاهش فروش آنلاین، اختلال در تبلیغات دیجیتال، نارضایتی مشتریان، افزایش هزینه های پشتیبانی و مهاجرت برخی فعالیت ها به خارج از کشور. سرمایه گذار داخلی و خارجی نیز در مواجهه با یک زیرساخت غیرقابل پیش بینی تمایل کمتری به ورود سرمایه نشان می دهد.

هاشمی با تاکید بر اینکه اینترنت حق مردم است عملا به همین پیوند میان دسترسی آزاد و توسعه اقتصادی اشاره می کند. در جهانی که زنجیره ارزش بسیاری از صنایع به بستر آنلاین منتقل شده قطع یا محدودسازی اینترنت تنها یک تصمیم فنی نیست؛ تصمیمی است با تبعات مستقیم بر اشتغال و رشد اقتصادی.

در چنین شرایطی اظهارات وزیر ارتباطات را می توان بیش از یک موضع گیری مقطعی دانست؛ این سخنان در واقع بازتاب یک واقعیت فناورانه است که دیگر نمی توان آن را نادیده گرفت. به گفته کارشناسان، فناوری مسیر خود را پیدا می کند، حتی اگر تلاش کنند آن را مهار کنند. تجربه سال های گذشته نشان داده هر جا محدودیت فنی تشدید شده بازارهای جایگزین نیز سریع تر و پیچیده تر شکل گرفته اند؛ از وی پی ان ها گرفته تا اکنون اینترنت ماهواره ای.

گسترش سرویس هایی مانند استارلینک تنها یک انتخاب تکنولوژیک نیست، بلکه نشانه ای از تغییر رفتار کاربران است. کاربری که به اینترنت پایدار برای کار، آموزش، تجارت یا ارتباطات روزمره نیاز دارد در نهایت به سمتی می رود که ثبات بیشتری فراهم کند. در این میان اگر زیرساخت رسمی نتواند این نیاز را پاسخ دهد فناوری های فرامرزی جای آن را پر می کنند؛ فناوری هایی که الزاما در چارچوب سیاست های داخلی قابل مدیریت نیستند.

در عین حال مساله عدالت دسترسی نیز مطرح است. تجهیزات اینترنت ماهواره ای ارزان نیست و استفاده گسترده از آن می تواند به شکاف تازه ای در جامعه دامن بزند؛ شکافی میان کسانی که توان خرید دسترسی آزادتر دارند و کسانی که همچنان به شبکه محدود داخلی وابسته اند. این دوگانگی اگر تعمیق شود، نه تنها پیامد اقتصادی بلکه پیامد اجتماعی نیز خواهد داشت.

در نهایت پرسش اصلی پیش روی سیاستگذاران این است که آیا می خواهند با فناوری رقابت کنند یا با آن سازگار شوند؟ تجربه جهانی نشان می دهد کشورهایی که به جای محدودسازی بر توسعه زیرساخت، افزایش سرعت و کاهش هزینه دسترسی تمرکز کرده اند هم حاکمیت سایبری قوی تری دارند و هم اقتصاد دیجیتال پویاتری. اینترنت امروز نه یک ابزار جانبی، بلکه شریان اصلی اقتصاد و ارتباطات است.