پیام فضلی نژاد طی یادداشتی در روزنامه اطلاعات نوشت: در میانه بیم و امیدی که برای آینده ایران جریان دارد، به نظر می رسد که مسأله فرهنگ و وضعیت تفکر به امری بی اهمیت برای بخش های مهمی از جامعه و قدرت تبدیل شده و فریادهای اصحاب اندیشه به جایی نمی رسد. از یک دهه گذشته، جامعه فکری ایران در حال کوچک شدن است.

همچنین، منابع استراتژیک فرهنگی، یعنی آن نهادها و ابزارهای معرفتی که هویت ملی، آگاهی جمعی و تداوم تمدنی یک ملت را در برابر فراموشی و تحریف حفظ می کنند، در معرض خطر وجودی قرار گرفته اند. از رسانه های مرجع، مجلات فکری، کتاب و کتابت تا نقشه نگاری، تمبرنگاری و نوآوری ها در علوم فرهنگی، هر یک چالش های کم سابقه ای را تجربه می کنند.

این منابع، در واقع، زیرساخت های قدرت نرم یک تمدن اند که بدون آن ها، تمامیت معنویِ ملت فرو می پاشد. بنابراین، همه باید نسبت به این وضع، نگران و هوشیار باشیم.

مجلات فکری و فرهنگی، بستر پرورش افکار و محل تولد ابرایده ها به شمار می روند و برخلاف تصور رایج که دوران آن ها (به دلیل گسترش ماهواره ها و شبکه های مجازی و روزنامه نگاری الکترونیک) به سر آمده، همچنان در کشورهای قدرتمند، نقش بی بدیلی در چرخه تولید دانش و معرفت دارند.

در ایران، اما تیراژ این نشریات (مکتوب و سراسری)، نسبت به 10 سال قبل، دست کم 60 تا 80 درصد کاهش یافته و در یک جامعه 90 میلیونی، تیراژ کل شان کمتر از یک دهم درصد در جمعیت کشور است. اغلب نشریات جریان ساز به دلایل مختلف تعطیل شده اند و شمار آن ها در حوزه فرهنگ و علوم انسانی (فعال و با رویکرد عمومی) به تعداد انگشت شماری رسیده که اکثرا نامنظم چاپ می شوند و بسامد چشمگیری هم در محیط آنلاین ندارند. در مقابل، امروزه در جهان، مجلاتی مانند نیویورکر و آنتلانتیک، هر شماره بیش از یک میلیون خواننده در نسخه های چاپی و آنلاین دارند؛ یعنی چندین برابر کل شمارگان روزنامه ها و نشریات ایران.

روزنامه های سراسری نیز روزهای تلخی را از سر می گذرانند. برخی از آن ها در کمتر از هزار نسخه توزیع می شوند و به سبب عقب افتادگی آنلاین، در زیست مجازی ایرانیان به جایگاه موثری دست نیافته اند. وضع نشریات دانشگاهی و تخصصی هم وخیم است: از 3700 عنوان مجله علمی، بسیاری از آن ها تعطیل شده اند و روند انتشارشان از سال 1401 کاهش بسیار چشمگیری را به ثبت رسانده است. برخی از نشریات معتبر علمی کمتر از 50 نسخه چاپ می شوند و در بهترین حالت، تیراژ واقعی اکثر آن ها به ندرت از 400 نسخه فراتر می رود. این هم یکی دیگر از نشانه های جدی بحران در تولید فکر و دانش ا

اگرچه فضای مجازی به ظاهر یک تکثُّر فراگیر از انواع عقاید و نگرش ها را نمایش می دهد، اما تعداد مفسران حرفه ای و نویسندگان سرشناس در رسانه های چاپی و برخط کاهش یافته است. بسیاری از متفکران، متخصصان و نخبگان از ترس متهم نشدن به مسائل سیاسی و یا نیفتادن به دام روزمرگی، سکوت پیشه کرده اند و ترجیح می دهند که در مباحثات عمومی کمتر مشارکت کنند.

اگر این روند ادامه یابد، به تدریج کل عرصه عمومی به تسخیر تعداد محدودی از شومن های پر سروصدا درمی آید. اکنون نیز صدای غول های فکری، دیگر در رسانه ها و دانشگاه ها به گوش نمی رسد و جیغ های بلند، جای اندیشه ورزی را گرفته اند.

غیبت بزرگان حکمت و علم (که نسل طلایی آن ها رو به پایان است)، منجر به افول طبقه دانایان می شود و می تواند جامعه را با پدیده قحطی فکر روبه رو کند. در واقع، بحران اصلی جانشینی در اینجاست: جایی که هیچ جایگزینی برای متفکران و عالمان وجود ندارد و چرخه تولید و بازتولید معرفت مختل می شود. وقتی دانایان غایب باشند، جامعه در فتنه ها می سوزد و به کمای فکری می رود.

این کمای فکری، خود را در وضع کتاب و مطالعه نیز نشان می دهد. سرانه مطالعه در ایران به عنوان پرچمدار یک تمدن کهن، تاسف برانگیز است و اکثریت قابل توجهی از مردم هیچ کتابی مطالعه نمی کنند.

براساس تازه ترین نظرسنجی فرهنگ کتابخوانی در ایران 41٫1 درصد مردم کتاب می خوانند و 58٫9 درصد کتاب نمی خوانند. میانگین مطالعه کتاب های غیردرسی در میان کتاب خوان ها فقط 26٫6 دقیقه در روز است و با لحاظ کل جمعیت به 10٫9 دقیقه در روز می رسد. (سرانه مطالعه کل جمعیت در هند حدود 8-10 برابر و در چین حدود 6-8 برابر ایران است؛ کشورهای اروپایی نیز به طور متوسط چندین برابر ایران اند.) علی رغم ثبت رکورد تاریخی 116,654 عنوان کتاب در سال 1403 (بالاترین رقم در تاریخ نشر ایران)، شمارگان کل کتاب ها به 107,621,000 نسخه رسیده که نشان دهنده کاهش 31٫7 درصدی طی 11 سال گذشته است. میانگین شمارگان هر عنوان نیز به شدت افت کرده و رکورد بیشترین عنوان با کمترین مخاطب را زده ایم!

همانطور که یک کشور نیازمند رکن مادی و دفاع سخت برای حفظ تمامیت ارضی است، به رکن معنوی و کنش نرم نیز برای حفظ هویت ملی و آگاهی های جمعی نیاز دارد. این دو رکن، مکمل یکدیگرند. از این رو، به غیر از کتاب ها و رسانه های مرجع، دسته ای دیگر از منابع استراتژیک وجود دارند که در سیاست هویتی ما به کلی از یاد رفته اند؛ از نقشه ها و تمبرها، تا اسکناس های رایج، مسکوکات و سکه های یادبود.

نقشه نگاری و تمبرنگاری روایت های تمدنی را بازآفرینی می کنند، پیوندی محکم میان گذشته و آینده می سازند و هویت ملی یک کشور را در سطح جهانی تثبیت می کنند. نقشه های قاجاریِ خلیج فارس، نه تنها مرزها را مشخص کردند، بلکه با نام گذاری های تاریخی، تاریخ تمدن ایرانی را در برابر تحریف های خارجی استوار ساختند. دانشمندان، نقشه ها را به مثابه متون قدرت می دانند که یک ملت را در برابر طمع بیگانگان برای تجزیه فرهنگی و سرزمینی، مقاوم تر می سازد، اما موسسات معتبر کارتوگرافی، انجمن های علمی و دانشمندان علوم جغرافیایی ما در انزوا به سر می برند که خطرناک است.

همزمان با این وضع، کشورهای همسایه و رقیب، سرمایه گذاری های بزرگی پیرامون نقشه نگاری تمدنی انجام داده اند و حتی کشور نوپایی مانند آذربایجان، توسط بازنمایی قلمروهای تاریخی قفقاز در نقشه های مدرن، ادعاهای سرزمینی خود را در برابر ارمنستان و دیگر مناطق تقویت می کند.

همچنین، تمبرنگاری ایرانی نیز در معرض مخاطره است. تمبرها، روایت های مینیاتوری از قدرت تاریخی ما هستند و با بازنمایی نمادهای فرهنگی، میراث ملت را بازتاب می دهند و آگاهی جمعی را غنی می کنند، اما در دو دهه گذشته از تمبرهای چاپی و دیجیتال به عنوان یک بستر تولید پیام غفلت شده و با کشورهای همسایه فاصله معناداری پیدا کرده ایم؛ هرچند به تازگی می توان کوشش هایی را برای عبور از این بی تفاوتی مشاهده کرد.

با فروپاشی منابع و ابزارهای استراتژیکِ فرهنگی در هر کشوری، تداوم آن ملت به مخاطره می افتد، پرورش نسل های جدید مختل می شود و به پرتگاه گسست می غلطد. به همین سبب، دولت-تمدن ها به صورت پیوسته این منابع را روزآمد می سازند و در آن ها نوآوری می کنند، تا نه تنها تداوم فرهنگی شان را در داخل حفظ کنند، بلکه هژمونی تمدنی خود را در خارج گسترش دهند؛ مانند استفاده از اسکناس های رایج و سکه های یادبود.

از میان چندین نمونه، فقط سه مثال را ذکر می کنم: قزاقستان چهره حکیم ابونصر فارابی را روی اسکناس های خود چاپ کرده و تاجیکستان تصویر حکیم بوعلی سینا و میر سیدعلی همدانی و ابوعبدالله رودکی را تحت عنوان اسکناس 20 سامانی، 10 سامانی و... نشر داده است. ترکیه نیز تصویر مولانا را روی اسکناس برده و بر سکه نقره یادبود هم بوعلی سینا و دیگر مشاهیر ایرانی را ضرب کرده است.

در مقابل، حکمرانی ما شناخت دقیقی از این ابزارهای هویتی و تحول در کارکردهای آن ندارد، چنانکه در چند دهه گذشته اکثرا مقبره مفاخر و آرامگاه مشاهیر، به بدترین شکل، در اسکناس های رایج کشور چاپ شده است. به سبب همین غفلت، کشورهای دیگر با نوآوری در سیاست های پولی، برخی از مزیت های تمدن ایرانی را به سادگی مصادره کرده اند و ما در این رقابت هویتی، فقط تماشاگر محض هستیم. هنگامی که حتی نقشه و تمبر و اسکناس از کارکرد هویتی خود تهی می شوند، باید بیشتر نگران زیرساخت های قدرت نرم بود.

به این فهرست می توان موارد دیگری را هم افزود، اما آنچه به اجمال گفته شد حکایت از آن دارد که ایران نیازمند بازنگری فوری در سیاست های کلان است تا از عارضه کمای فکری جان سالم به در ببرد. کشور باید ابزارهای استراتژیک و سیاست های هویتی خود را به منظور ارتقای جایگاهش از بیخ و بن بازسازی کند، وگرنه شکست می خورد. این بازسازی، چرخه تولید معرفت و روند پرورش افکار را احیا می کند و به قدرت سازی ملی، نیروی تازه ای می بخشد. اگر این فرصت از دست برود، راه بازگشتی وجود ندارد. در چنین لحظه های تاریخی است که چراغ تفکر، هر چقدر هم کم سو باشد، باید روشن بماند. در این لحظه است که همه باید علیه فراموشی متحد شویم.