فرارو- انتشار بیانیه مشترک پنج کشور اروپایی علیه روسیه در خصوص دست داشتن مسکو در مرگ الکسی ناوالنی، بار دیگر نام برجسته ترین منتقد داخلی ولادیمیر پوتین را به صدر اخبار بازگردانده است. این بیانیه که در دومین سالگرد درگذشت ناوالنی منتشر شده، روایت های مختلف درباره مرگ او را دوباره به کانون توجه افکار عمومی کشانده است. اما ناوالنی که بود و چرا مرگ او چنین بازتاب گسترده ای در سطح جهانی داشت؟

الکسی ناوالنی، وکیل، فعال ضد فساد و رهبر جریان مخالفان کرملین، از سوی سازمان عفو بین الملل به عنوان زندانی عقیدتی شناخته می شد و در سال 2021 جایزه ساخاروف پارلمان اروپا را دریافت کرد. او متولد 4 ژوئن 1976 در منطقه بوتین (Butyn) در استان مسکو بود. مادرش روس و پدرش اوکراینی بود و خود درباره هویت دوگانه اش گفته بود: این مثل آن است که بپرسید مادر را بیشتر دوست داری یا پدر را.

ناوالنی در دانشگاه دوستی ملل روسیه در رشته حقوق تحصیل کرد و سپس در حوزه بورس و اوراق بهادار ادامه تحصیل داد. او در سال 2010 با حمایت چهره هایی چون گری کاسپاروف، قهرمان شطرنج جهان موفق به دریافت بورسیه دانشگاه ییل شد.

فعالیت سیاسی او از اوایل دهه 2000 و با عضویت در حزب یابلوکو آغاز شد؛ حزبی که بعدها به دلیل اختلافات داخلی او را اخراج کرد. پس از انتخابات پارلمانی 2011 و اعتراضات گسترده به نتایج آن، ناوالنی به یکی از چهره های اصلی تجمعات ضد دولتی در مسکو تبدیل شد و چندین بار بازداشت شد.

در سال 2016، ناوالنی اعلام کرد قصد دارد در انتخابات ریاست جمهوری 2018 شرکت کند؛ اما با استناد به یک حکم قضایی از نامزدی منع شد. نشریه اکونومیست در همان زمان او را برجسته ترین رقیب پوتین توصیف کرد. ناوالنی همچنین در سال 2020 علیه اصلاحات قانون اساسی که امکان تداوم حضور پوتین در قدرت تا سال 2036 را فراهم می کرد، کمپین به راه انداخت و آن را کودتا علیه قانون اساسی خواند.

در اوت 2020، ناوالنی در پروازی از شهر تومسک روسیه به مسکو به شدت بیمار شد و هواپیما مجبور به فرود اضطراری در شهر امسک روسیه شد. پزشکان در ابتدا اعلام کردند نوعی سم در نوشیدنی داغ او ریخته شده که به سرعت جذب بدن شده است؛ اما پس از آمدن نیروهای پلیس، پزشکان از ابراز نظر خودداری کردند.

ناوالنی سپس برای درمان به برلین منتقل شد. آزمایش های انجام شده در آلمان نشان داد که وی با عامل اعصاب نوویچوک مسموم شده است؛ سمی که پیش تر نیز در پرونده های حساس امنیتی مورد استفاده قرار گرفته بود. رسانه های غربی بعدها گزارش دادند که مأمورانی از سرویس امنیتی روسیه در این ماجرا نقش داشته اند؛ ادعایی که البته مسکو آن را رد کرد.

ناوالنی پس از بازگشت به روسیه در سال 2021 بلافاصله بازداشت شد و به زندان منتقل گردید. سرانجام سازمان زندان های روسیه اعلام کرد که او در 16 فوریه 2024 در زندانی در منطقه یامالو-ننتس در سیبری جان باخته است.

اکنون، دو سال پس از مرگ او، کشورهای بریتانیا، آلمان، فرانسه، سوئد و هلند در سالگرد درگذشت وی، در بیانیه ای مشترک اعلام کرده اند که بر اساس تحلیل نمونه های بیولوژیکی، ناوالنی در زندان با سم اپی باتیدین کشته شده است؛ ماده ای بسیار سمی که منشأ آن گونه ای قورباغه در آمریکای جنوبی است.

ایوت کوپر، وزیر خارجه بریتانیا، در کنفرانس امنیتی مونیخ تأکید کرده که تنها دولت روسیه ابزار، انگیزه و فرصت استفاده از چنین سمی را داشته است. کرملین اما هرگونه دخالت در مرگ ناوالنی را رد کرده است.

مرگ ناوالنی نه تنها به دلیل جایگاه او به عنوان جدی ترین منتقد داخلی پوتین اهمیت داشت، بلکه به نمادی از وضعیت مخالفان سیاسی در روسیه بدل شد. از نگاه حامیانش، او چهره ای بود که با وجود تهدید، زندان و مسمومیت، تصمیم گرفت به کشورش بازگردد؛ تصمیمی که سرانجام به مرگی بحث برانگیز در زندان سیبری انجامید — مرگی که همچنان یکی از پرونده های جنجالی سیاست معاصر روسیه به شمار می رود.