درحالیکه میزان باروری ایرانی ها در سال 1403 به کمتر از 1.5 فرزند به ازای هر زن کاهش یافته است، براساس مطالعات انجام شده تهران چهار سال پیش از رسیدن کشور به زیر سطح جانشینی، به این سطح رسیده و در سال 1403 میزان باروری 1.1 فرزند را تجربه کرده است.

به گزارش ایسنا، هلیا اقدامی پژوهشگر حوزه زن و خانواده و کارشناس گروه سبک زندگی مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران، با بیان اینکه در دهه های اخیر، مسئله جمعیت در ایران از یک دغدغه صرفاً آماری به چالشی فرهنگی و معنایی تبدیل شده است، اظهار کرد: نرخ باروری کل کشور کاهش یافته و هشدارها درباره آینده جمعیتی ایران بسیار جدی است. ایران یکی از سریع ترین کاهش های باروری را در دنیا داشته است، به طوریکه باروری در ایران در چند دهه اخیر کاهش چشم گیری را تجربه کرده و حدود دو دهه است که به زیر سطح جانشینی رسیده است.

بی میلی و تردید دهه هفتاد و هشتادی ها برای باروری

وی با بیان اینکه میزان باروری ایرانی ها در سال 1403 به کمتر از 1.5 فرزند به ازای هر زن کاهش یافته است، درباره وضعیت استان تهران نیز گفت: استان تهران دارای باروری بسیار پایین 1.1 فرزند در سال 1403 بوده است و تهران چهار سال پیش از رسیدن کشور به زیر سطح جانشینی، به این سطح رسیده است.

اقدامی با استناد به مطالعه ای در این زمینه یادآور شد: براساس مطالعات انجام شده، شیب کاهشی باروری در استان تهران در آینده با شدت بیشتری ادامه خواهد یافت و انتظار می رود میزان باروری کل در استان تهران تا سال 1408 به حدود 1.06 فرزند برسد. حال سوال اصلی این است که چرا بسیاری از زوجین جوان، به ویژه متولدین دهه های 70 و 80، نسبت به فرزندآوری بی میل یا مردد هستند؟ .

این کارشناس گروه سبک زندگی مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران ادامه داد: هرچند اگر از زوجین بپرسید مانع اصلی شما برای فرزندآوری چیست؟ اکثریت آن ها می گویند مشکلات اقتصادی، مسکن و معیشت، اما به نظر می رسد که مشکل نسل جوان، صرفاً اقتصادی نیست؛ طبق پژوهش های انجام شده در شهر تهران، پایین ترین میانگین باروری برای مناطق 1.2، 3.5 و 6 است که به لحاظ برخورداری از شاخص های توسعه یافتگی از بالاترین سطح برخوردارند، لذا مشکل در جای دیگری است و بهتر است علت عدم تمایل به فرزندآوری جوانان را در عمق باورها و نگرش های آنان واکاوی کنیم.

این پژوهشگر حوزه زن و خانواده با اشاره به اینکه درک نسل جدید از معنای فرزند داشتن تغییر کرده است، گفت: نسل Z ایرانی، فرزند را نه به عنوان ضرورت زندگی، بلکه تصمیمی هویتی می بیند و روزی به بچه دار شدن فکر می کند که هیچ آسیبی به استقلال و پیشرفت شخصی اش وارد نکند.

اقدامی معتقد است که در فرهنگ ایرانیِ سنتی، فرزندآوری نشانه تداوم حیات و اعتبار خانوادگی بوده است. خانواده، پیوندی میان نسل ها می ساخت و فرزند، نماد برکت و پایداری به شمار می رفت. اما طی سه دهه اخیر، تحولات اجتماعی و فرهنگی این معنا را جابه جا کرده است؛ افزایش شهرنشینی، رشد تحصیلات دانشگاهی، بالا رفتن سن ازدواج و دسترسی گسترده به اینترنت، همگی به شکل گیری نوعی فردگرایی فرهنگی انجامیده اند که در آن مفهوم خود بر ما اولویت دارد. در چنین زمینه ای، ازدواج و فرزندآوری دیگر بخشی از مسیر طبیعی زندگی نیستند، بلکه انتخاب هایی هستند که باید دلیل شخصی و قانع کننده برای آن ها وجود داشته باشد. نشانه های این تغییر معنا را می توان به وضوح در فضای مجازی دید؛ جایی که نسل Z روایت زندگی خود را می نویسد و بازتعریف می کند. محتوای هزاران پست و توییت نشان می دهد که فرزند در این فضا نه برکت و امید زندگی ، بلکه مخاطره تلقی می شود؛ مخاطره ای برای آزادی، توسعه فردی و آرامش زوج ها.

وی تاکید کرد: در جهان ذهنی نسل Z، خوشبختی نه در تعداد اعضای خانواده، بلکه در گستره تجربه و رضایت فردی تعریف می شود. در نگاه آنان، زندگی ایده آل لزوماً نیازی به تکرار مدل والدین ندارد. در این دیدگاه موفقیت و پیشرفت تنها در تحصیلات بالا، ارتقای شغلی، تفریح و سفر، داشتن امکانات و لاکچری نمایی تعریف می شود و شاید خوش گذرانی های موقت و ناپایدار جایگزین عشق ابدی خانوادگی، امید و حمایت پایدار شده است.

در روایت زندگی نسل Z، موفقیت بیش از هر چیز با پیشرفت فردی، استقلال، و توسعه فردی تعریف می شود. خانواده و فرزند، در این چارچوب، نه به عنوان بخشی از مسیر زندگی مطلوب، بلکه اغلب به مثابه عاملی محدودکننده در مسیر رشد فردی بازنمایی می شوند. این تغییر نگرشی، به ویژه در میان نسل های جوان و تحصیل کرده شهری، موجب شکل گیری نوعی تعارض ذهنی میان زندگی موفق و زندگی خانوادگی شده است؛ تعارضی که در نهایت، تصمیم به فرزندآوری را به تعویق می اندازد یا به حداقل ممکن تقلیل می دهد.

این کارشناس گروه سبک زندگی مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران تصریح کرد: این دگرگونی نگرشی نه حاصل یک سیاست یا پیام مشخص، بلکه نتیجه انباشت پیام های فرهنگی، الگوهای زیستی و بازنمایی های ضمنی است که در زندگی روزمره بازتولید می شوند. در چنین فضایی، فرزندآوری به تدریج از یک کنش ارزشمند و معنادار اجتماعی، به انتخابی شخصی، پرهزینه و نیازمندِ توجیه تبدیل شده است.

اقدامی با بیان اینکه این تحول ارزش، چالش بزرگی برای سیاست گذاری فرهنگی است، افزود: تا وقتی ذائقه فرزندآوری و نگرش به خانواده به عنوان عاملی محدودکننده و دست و پا گیر تلقی می شود، نمی توان با شعار یا پاداش مالی، منظومه معنایی خوشبختی را دگرگون کرد. باید فرزندآوری را دوباره در جهان معنایی جوان ایرانی معنا کرد؛ تجربه پدر و مادر شدن به مثابه تجربه ای از عشق، خلاقیت، و رشد انسانی باشد، نه فقط فداکاری و گذشت.

وی با اشاره به اینکه نسل Z ایرانی در مرحله بازتعریف ارزش های بنیادی زندگی است، خاطرنشان کرد: برای بسیاری از نسل Z، فرزند داشتن انتخابی معناشناسانه است نه وظیفه ای سنتی. سیاست هایی که هنوز بر منطق باید و نباید استوارند، درک نمی کنند که رفتار نسل جدید قبل از هر چیز، تابع جهان معنایی تازه ای است اگر این جهان جدی گرفته نشود، همه برنامه ها برای افزایش جمعیت (از وام ازدواج تا تسهیلات برای مادران شاغل) با مقاومت فرهنگی مواجه خواهند شد. مسیر پیش رو، نه بازگشت به گذشته، بلکه گفت وگویی فرهنگی است برای ساختن روایتی مدرن از خانواده است، خانواده ای که انتخاب می شود، با عشق حفظ می شود و با معنا ادامه می یابد.