علی ودایع در اعتماد نوشت: هیاهوی تقابل علنی ایران و امریکا در دیپلماسی و میدان، همچنان سرخط رسانه ها است. بازی رزم ناوهای امریکا امکان یک برخورد سخت را به شدت افزایش داده اند. ما شاهد بحث درباره نقطه جوش بازدارندگی هستیم. در شرایطی که میانجیگران با ادبیات مینیاتوری تلاش می کنند گداخت دیپلماسی چدنی را مدیریت کنند، همه معادلات معطوف به ابهام دیپلماتیک به موازات ابهام میدان در منطقه خاکستری دوخته شده است. ابهام یک وضعیت دوپهلو است که امکان جنگ و صلح را به یک میزان به پیش می برد.

امروز خاورمیانه در میانه یک ابهام استراتژیک ایستاده است. در این شطرنج روی بشکه های باروت، هر حرکت اشتباه یا سوءمحاسبه طرفین در دیپلماسی و میدان، می تواند یک اتفاق سخت را رقم بزند. پیچیدگی اصلی به مدل رفتاری امریکا و دیپلماسی چدنی مربوط است. ما شاهد وضعیتی هستیم که طرفین در پشت میز مذاکره، با همان زرهی حاضر می شوند که در میدان نبرد بر تن دارند. در این فضا، مذاکره نه برای تفاهم بلکه برای تحمیل اراده است.

چالش درونی واشنگتن- ناوگروه جرالد فورد از ماموریت کاراییب در راه الحاق به رزم ناو آبراهام لینکلن است. مجموعه ای از گزارش های رسانه های امریکایی نشان می دهد کاخ سفید همزمان با پیگیری مسیر دیپلماسی، در حال تقویت حضور نظامی خود در منطقه است. این اقدام با دستور دونالد ترامپ انجام می شود، مرد دیوانه که در چارچوب صلح از موضع قدرت می خواهد با همه ابزارهایش تمرکز تهران را به هم بریزد.

نکته جالب توجه اینجاست که مدل آرایش جنگی پنتاگون با دکترین امنیت ملی 2026 ایالات متحده مبتنی بر دکترین مونرو در تناقض است. رییس جمهوری امریکا در قلب هیاهوی پرونده ایران لزوما به دنبال جزییات پیچیده فنی نیست، او یک تیتر بزرگ و یک امضای تاریخی یا عکس یادگاری با مقامات تهران می خواهد. برخلاف ترامپ، لایه های امنیتی واشنگتن و اسراییل به دنبال مهار ایران هستند؛ یک آتش بس یا توافق فوری اتفاقا به نفع تهران قلمداد می شود.

بخشی از تناقضی که در ادبیات امریکا مقابل ایران مشاهده می کنیم مربوط به تقابل درونی کاخ سفید است؛ هر چند مرد دیوانه هم از آنتروپی رفتاری برای امتیازگیری استفاده می کند. مارکو روبیو وزیر امور خارجه نمی خواهد تحریم های ایران در ازای فریز غنی سازی یا شل کردن پیچ و مهره های سانتریفیوژها لغو شود. لابی اسراییلی ها دنبال ترسیم خطوط قرمز مقابل عمق نفوذ و قدرت بازدارندگی ایران هستند.

یک نگاه بدبینانه وجود دارد؛ واشنگتن دیگر به دنبال معامله بزرگ نیست، بلکه به دنبال ساختن قفسی از بازدارندگی هوشمند است. در این مدل، دیپلماسی نه برای حل مشکل، بلکه برای زمان خریدن جهت تکمیل این قفس امنیتی به کار گرفته می شود. آن ها می خواهند بازدارندگی را از یک رویکرد نظامی به یک فرآیند فرسایشی نرم تبدیل کنند که در آن، ایران بدون جنگ مستقیم، وادار به عقب نشینی در مناطق خاکستری شود. نکته اینجاست که در چارچوب تحلیل سیستمی و دکترین مونرو، امریکا با چین و روسیه هم دردسرهای بزرگی دارد.

بازی ابهام چارچوبی سیال است که قدرت مانور تهران را در فرآیند دیپلماسی چدنی افزایش داده اما نکته اینجاست که عنصر زمان متغیر تعیین کننده محسوب می شود. موازنه رفتاری تهران در مقابل واشنگتن این امکان را فراهم می کند که مولفه های منافع ملی ایران تاب آوری بالاتری داشته باشد.

سفر علی لاریجانی به موازات رایزنی عباس عراقچی با استیو ویتکاف و جرد کوشنر یک وزن کشی متفاوت محسوب می شود. سفر فرستادگان ایران و امریکا، بیش از آنکه پیامی برای صلح باشد، نشانه ای از اضطرار واقع گرایی طرفین است. امروز، بازی ابهام میدان در برابر ابهام دیپلماسی به راند نهایی رسیده است. در نگاهی متفاوت، لاریجانی برای ویتکاف دارای جذابیت ویژه است؛ رییس شورای عالی امنیت ملی ایران کسی است که می تواند چک معامله را امضا کند.

گشایش کانال B2B یک سیگنال برای مصالحه و احتمالا معامله است. نشت اطلاعات از اطرافیان ویتکاف نشان می دهد که آن ها در حال ارزیابی این هستند که آیا لاریجانی اختیار تام برای معامله را دارد یا صرفا مامور است تا تنش را مدیریت کند. واقعیت این است که شاید در ظاهر ماموریت لاریجانی حرکت ویژه در شطرنج باروت باشد اما در حقیقت رییس شورای عالی امنیت ملی کارگزار ریسک است.

فارغ از آنچه که بین ایران و امریکا به شکل مستقیم در حال وقوع است؛ بازیگران منطقه ای در چارچوب همگرایی امنیتی و منافع مشترک تغییر رفتار داده اند. ما امروز شاهد عبور از میانجی های سنتی به میانجی های ذی نفع هستیم. درحالی که دیپلماسی رسمی در اما و اگرهای رسمی به سر می برد، موقوفه کارنگی از تولد مسیری جدید تحت عنوان دیپلماسی در سایه خبر می دهد. در این چارچوب، میانجیگران استراتژیک تبدیل به واسطه هایی شده اند که نقشه و طرح به طرفین ارایه می کنند.

نکته جالب توجه اینجاست که زمزمه های دیپلماسی سایه از کانال های میانجی هم شنیده می شود. اعزام چهره های استراتژیک به پایتخت های منطقه ای، تلاشی برای خروج از بن بست تریبون ها و ورود به بازی دیپلماسی سایه است؛ جایی که قرار نیست سندی امضا شود، بلکه قرار است قواعد تصادف نکردن بازنویسی شود. مدل رفتاری مکانیسم دیپلماسی سایه تمرکز بر فریز فوری آتش قرار گرفته است تا با تنش زدایی گام به گام طرفین به سمت معامله حرکت کنند.

مبتنی بر این دیدگاه، سفر لاریجانی دقیقا در پازل دیپلماسی تعریف می شود. مبتنی بر نگاه رئالیسم، بین تهران و واشنگتن صلح پایدار رقم نخواهد خورد اما امکان مدیریت بحران وجود دارد. در شرایطی که هر لحظه یک سوءمحاسبه اتفاقی سخت رقم خواهد زد؛ خط ارتباط قرمز یک الزام ویژه است.

هشدار اخیر گروه بین المللی بحران (ICG) نشان می دهد که بهار 1405 احتمالا نه فصل شکوفایی دیپلماتیک که فصل قدم زدن روی لبه تیغ است. در این چارچوب، ابهام میدان به وضعیتی رسیده که هر لحظه امکان دارد یک سوءمحاسبه تاکتیکی، میز لرزان دیپلماسی را واژگون کند. ناگفته نماند که طرف مقابل در جریان دور اول مذاکرات هم با جنگ 12 روزه به قلب دیپلماسی شلیک کرده بود.

از نظر گروه بین المللی بحران، میانجیگرهای مینیاتوری دیگر قادر به مهار گداخت دیپلماسی چدنی نیستند و اگر تا پیش از پایان فصل، یک خط تماس اضطراری میان تهران و واشنگتن برقرار نشود، بهار سخت به یک واقعیت گریزناپذیر تبدیل خواهد شد. براساس آخرین برآوردهای گروه بین المللی بحران برای بهار، ایران و امریکا در حال خروج از وضعیت نه جنگ، نه صلح و ورود به وضعیت اصطکاک کنترل ناپذیر هستند. در این چارچوب سناریوهای پیشین به روز رسانی لحظه ای می شود.

1- سناریوی تنش زدایی تاکتیکی مبتنی بر امتناع تهران و واشنگتن درباره خودداری از جنگ تمام عیار مورد توجه است. در این سناریو، یک آتش بس نانوشته در جبهه های منطقه ای برقرار می شود. در مقابل، امریکا اجازه می دهد بخشی از درآمدهای نفتی ایران برای مصارف بشردوستانه آزاد شود. امکان تنفس مصنوعی دیپلماسی رویکردی است که با تمرکز بر تاب آوری طرف مقابل برای انجام معامله در دستور کار است. خرید زمان برای طرفین فرصت و تهدید است.

2- سناریوی تصادف محاسباتی نگرانی بزرگ گروه بین المللی بحران است. آن ها هشدار می دهند که به دلیل تعدد بازیگران در منطقه خاکستری، لزوما همه تصمیمات در تهران یا واشنگتن گرفته نمی شود. یک حمله از سوی یک گروه غیررسمی، یک اشتباه پدافندی در خلیج فارس یا شیطنت اسراییل می تواند ماشه پاسخ خودکار را در انبار باروت بچکاند. چالش بنیادین اینجاست که سطح خویشتنداری تهران و واشنگتن به شدت کاهش یافته است.

3- سناریوی جنگ کلاسیک همچنان یک وضعیت ناخوشایند در چارچوب نبرد منطقه ای برای غرب آسیا است که ترکش های آن برای همه خواهد بود. نوسان بین برخورد محدود یا جنگ تمام عیار پیامدهای خاص خود را دارد. همواره تاکید بر این است که در برخورد محدود طرفین به دنبال اعمال موازنه وحشت هستند اما برخورد بزرگ همانند یک جعبه پاندورا است.

ترکش های یک رویارویی مستقیم، نه فقط جغرافیا، بلکه بازارهای جهانی انرژی و ثبات بانک های خلیج فارس را هم ذوب خواهد کرد. به همین دلیل است که ابهام میدان، امروز نه یک تاکتیک، که تنها ضربه گیر باقی مانده برای جلوگیری از سقوط به قعر سناریوی زمین سوخته است.

در فضایی که ترسیم شد؛ تهران و واشنگتن با موجی از سیگنال و پارازیت مواجه هستند. فهم دقیق و رمزگشایی از پیام ها امکان مدیریت اتمسفر به شدت ملتهب خاورمیانه را فراهم می کند. انعطاف متوازن این امکان را فراهم می کند که از برخورد سخت جلوگیری شود. در وضعیت دیپلماسی چدنی، ژست های دیپلماتیک به شکل خواسته یا ناخواسته تبدیل به پارازیت می شوند. امروز، لزوم توجه به سیگنال و رمزگشایی از پیام ها، نه یک انتخاب دیپلماتیک، که یک ضرورت امنیتی است. نادیده گرفتن رمز پیام می تواند به یک انفجار محاسباتی ختم شود.

واقعیت آن است که در منطقه خاکستری، سیگنال ها تنها چراغ های باقی مانده در بین بشکه های باروت هستند. کسی که این چراغ ها را نبیند، حتی اگر قوی ترین ارتش را هم داشته باشد، در چاله جنگی سقوط خواهد کرد که نتیجه آن مشخص نیست. در این میان، تهران باید دقت داشته باشد؛ سیگنال های تکراری توانایی مقابله با پیچیدگی چندلایه را ندارد. از طرف دیگر، سیگنال جنگ طلبی به اندازه سیگنال ضعف برای ایران یک تهدید داخلی است.

می توان گفت که سیاست خارجی ایران درگیر نبرد ادراکی در تاریک خانه دیپلماسی است. شکنندگی دیپلماسی مینیاتوری در مقابل دیپلماسی چدنی یک خطای راهبردی است. امروز، تاب آوری استراتژیک نه در سکوت، بلکه در توانایی مدیریت روایت ها در منطقه خاکستری نهفته است. واشنگتن اسلحه را روی میز گذاشته و به ساعت خیره شده است؛ در این شطرنج کسی برنده است که زودتر از دیگران بفهمد که زمان دیگر کالایی برای فروختن نیست، بلکه حلقه محاصره ای است که هر لحظه سخت تر می شود.

سان تزو می گوید: در نبرد، پیروزی هدف است نه تداوم عملیات؛ چراکه هیچ ملتی از جنگ طولانی و فرسایشی سود نبرده است. ما در میانه گداخت ابهام ایستاده ایم و عنصر زمان تعیین کننده تر از قبل است.