نورا دو هفته ای می شود که با هر صدای کوچکی از وحشت به آغوش مادرش پناه می برد. شیرین از شب نوزدهم دی ماه، دیگر نمی تواند زنگ آیفون را بشنود و دچار هراس نشود. رادمان هر روز از پدرش می پرسد که آیا قرار است بمیرد؟ ماهور حتی برای چند دقیقه نمی تواند در خانه تنها بماند و نویان هنوز به شرایط عادی برنگشته که به مدرسه برود؛ آن قدر که شب ها کابوس می بیند.

به گزارش شرق، تجربه شب های هجدهم و نوزدهم دی ماه 1404 از یک سو و اخبار پیرامون همان دو شب، تأثیرات عمیقی بر جان و روان جامعه ایرانی حک کرده است. دراین میان کودکان و نوجوانان شکنندگی بیشتری در برابر مصائب این چنینی دارند. همچنین، درک پایین تری از آنچه در حال وقوع است، برای شان رقم می خورد. ناآگاهی از اتفاقات رخ داده و ندانستن حقیقت ماجرا را هم باید به این معادله چندمجهولی اضافه کرد، آن وقت می توان از دریچه چشم و نگاه و جهان یک کودک دید که همه چیز تا چه اندازه مخدوش و غریب خواهد بود.

این گزارش، نگاهی انداخته به این خطوط و تصاویر مبهم که کودکان و نوجوانان ایرانی در نزدیک به 40 روز اخیر تجربه کرده اند. همچنین، در گفت وگو با والدین، مدیران مدرسه و همچنین فعالان حوزه کودک، سراغ پاسخ این پرسش رفته است: در شرایط حساس کنونی چطور باید ضمن مراقبت از کودکان و نوجوانان، به آن ها آگاهی نیز بخشید؟ .

نمی توانم لحظه ای را تصور کنم که دخترم یک مرتبه دیگر امنیت واقعی را تجربه کند . این را مادری می گوید که دختر شش ساله اش از شب هجدهم دی ماه و هجوم به آپارتمان شان، دیگر حتی نمی تواند تنهایی به دستشویی برود: آن شب خیلی زنگ آیفون خانه ما را زدند و آخر هم گروهی برای پیداکردن عده ای دیگر که به ساختمان ما پناه آورده بودند، حمله کردند. همین هم شد که دخترم حالا از زنگ آیفون هم می ترسد. حتی تنهایی به دستشویی نمی رود و در طول روز بارها و ناگهانی زیر گریه می زند .

مادر شیرین خیلی تلاش کرده تا این موقعیت را مدیریت کند اما خودش هم شرایط روانی خوبی ندارد: مدام حس می کنم مادر بدی هستم که نمی توانم خودم را کنترل کنم. اوضاع خودم هم مساعد نیست و در چنین شرایطی، احساس شرم دارم که نمی توانم احساس امنیت خاطر به دخترم بدهم .

درست شبیه احساسی که پدر رایان تجربه می کند: پدر و مادر شدن یعنی همیشه و در همه حال مراقب فرزندت باشی. اما الان شرایط به گونه ای پیش می رود که انگار توان مراقبت کردن از خودمان را هم نداریم. وقتی به پسرم می گویم که نگران نباشد و سعی می کنم خیالش را جمع کنم که تحت هر شرایطی مراقب او هستم، خودم در قلبم دچار تردید می شوم .

سپیده سالاروند ، معلم و فعال حقوق کودکان، در ابتدا، مرز کودکی را مشخص می کند: براساس تعریف های بین المللی، به افراد زیر 18 سال کودک گفته می شود؛ اما مراقبت از کودکان در سنین مختلف معیارهای متفاوتی دارد. برای مثال، نوجوان به شکلی کاملا متفاوت با ماجرا درگیر می شود؛ کودک دبستانی یک شرایط دارد و زیر سن دبستان وضعیت مراقبت دیگری را می طلبد. شخصا معتقدم که باید از همه افراد مراقبت کرد؛ همان طور که مراقبت از بزرگ سالان در برابر این اخبار اهمیت دارد، مراقبت از خودمان نیز بسیار مهم است. با این حال، این موضوع به میزان نزدیکی افراد به واقعه هم وابسته است. برای مثال، اگر در اطراف کودک، فردی وجود داشته که کشته شده، بهترین کار فارغ از سن وسال، این است که اتفاق رخ داده را برای کودک توضیح داد. لازم نیست به کودک بگوییم دقیقا چگونه تیر خورده است، اما می توانیم توضیح کلی به او بدهیم .

به عقیده او، درمورد نوجوانان، موضوع تا حدی متفاوت است: نوجوان معمولا بسیاری از مسائل را می داند و شاید نیازی به توضیح نداشته باشد، اما لازم دارد بداند که شما مراقب او هستید و او را فراموش نمی کنید. او نیز کودکی است با نیازهای خاص خود، و غم از دست دادن حتما برایش بسیار سخت است؛ اما نادیده گرفته شدن می تواند دشواری های دیگری ایجاد کند .

او ادامه می دهد: اگر بخواهیم درباره کودکی صحبت کنیم که از نزدیک کسی را نمی شناسد که کشته شده باشد، اما درگیر اخبار می شود، به نظر من لازم است در رساندن خبر به او بسیار دقت کنیم. من طرفدار این نیستم که کودکان هیچ چیز ندانند یا نوجوانان را حتما از رفتن به خیابان منع کنیم، زیرا در بسیاری مواقع این موضوع در اختیار ما نیست و نوجوانان برای خود عاملیت دارند. اگر مادر باشم، قطعا کار سختی است، اما می فهمم که یک نوجوان 17ساله از نظر توان تصمیم گیری برای ایجاد تغییر، تفاوت چندانی با یک فرد 19ساله ندارد، هرچند که صرفا با عبور از یک مرز سنی، عنوان او از کودک به بزرگ سال تغییر می کند .

سالاروند موافق این مسئله نیست که کودکان در سنین دبستان، کاملا بی اطلاع بمانند و اصلا ندانند چه خبر است: آن ها به هر حال در اجتماع قرار می گیرند و تا حدی آگاه می شوند و چه بهتر که این آگاهی از سوی خانواده یا افرادی که مورد اعتماد هستند، منتقل شود. وقتی می گویم خانواده، منظورم هر کسی است که مسئولیت بزرگ کردن کودک را برعهده دارد و می تواند برای او منبع امنیت باشد. به نظر من اخبار باید در حد و اندازه ای مشخص به کودک منتقل شود. برای مثال می توان گفت مردم معترض اند. سپس، متناسب با زبان و سن کودک توضیح داد که اعتراض به چه چیزی است؛ مثلا به اینکه قیمت ها بالا رفته یا مردم نگران جنگ هستند و به همین دلیل به خیابان آمده اند.

شاید این توضیح ساده سازی شده یا حتی ابتدایی به نظر برسد، اما در کنار آن لازم است نوعی احساس امنیت نیز به کودک داده شود؛ اینکه او درحال حاضر امن است، اینکه قرار نیست پدر و مادر بمیرند و قرار نیست بچه ها آسیب ببینند. همچنین دلیلی ندارد کودکان خردسال حتما بدانند که کودکان دیگری کشته شده اند، زیرا مفهوم مرگ حتی برای بزرگ سالان هم بسیار سنگین است و برای بچه ها می تواند بسیار دشوارتر باشد. همین طور بهتر است آن ها در معرض ویدئوها یا روایت های جزیی و خشن، مثل اینکه دقیقا چه بر سر فردی آمده، قرار نگیرند؛ چون این موارد، احساس ناامنی شدیدی ایجاد می کند .

تجربه پس از این اتفاق را باید به عنوان یک سوگ جمعی دید، نه صرفا یک سوگ فردی: درمورد نوجوانان قطعا لازم است وقت گذاشته شود، با آن ها صحبت شود و به حرف های شان گوش داده شود. مهم ترین نکته درباره نوجوان ها این است که خشم و غم آن ها به رسمیت شناخته شود؛ اینکه به آن ها گفته نشود چرا ناراحتی؟ یا احساس شان کم اهمیت جلوه داده نشود. همچنین گفت وگو با نوجوانان هم اهمیت بالایی دارد. معمولا در اتفاقات این چنینی گفت وگو با بچه ها به فراموشی سپرده می شود؛ درحالی که وقت گذاشتن برای صحبت با نوجوان می تواند وضعیت مراقبتی بسیار مناسبی فراهم کند. برای یک نوجوان بسیار مهم است که غم و دردش به رسمیت شناخته شود و این خود نوعی مراقبت است .

این فعال حقوق کودکان با اشاره به پیمان نامه حقوق کودک می گوید: وقتی پیمان نامه حقوق کودک را می خوانیم، با خودمان فکر می کنیم که اگر حتی یکی از این بندها برای کودکان اجرا می شد، در همان صورت هم واقعا زندگی می توانست بسیار بهتر باشد. می خواهم به این نکته اشاره کنم که در ماده شش پیمان نامه حقوق کودک که تقریبا در ابتدای متن قرار دارد -چون یکی، دو ماده اول بیشتر جنبه تعریفی و حقوقی دارند و درباره سن و این مسائل صحبت می کنند- با نخستین اصل جدی روبه رو می شویم: حق ذاتی حیات که باید برای هر کودک محترم شمرده شود. براساس همین اصل، اساسا نباید کودکی کشته شود. در مواد پایین تر نیز درباره وضعیت هایی مثل جنگ صحبت می شود؛ اینکه مثلا در چه سنی می توان فرد را به جنگ فرستاد، یا اینکه اگر کودکی جرمی مرتکب شد، نباید اعدام شود و مواردی از این دست. اما موارد دیگری هم وجود دارد که همه ما از کودکی درباره آن شنیده ایم؛ مثلا حق آزادی بیان در ماده 12 که در ذیل آن به مسئله دسترسی آزاد به اطلاعات نیز اشاره می شود. برداشت من این است که این بند به آگاهی کودک از وضعیت زندگی مربوط است، چون در همان ماده به صراحت گفته می شود که اطلاعات باید در دسترس کودک باشد، هرچند خیلی باز و مفصل توضیح داده نمی شود .

اگرچه از دید او این گفتمان چندان مورد توجه نبوده است: به نظر می رسد که این گفتمان در جامعه ما کمتر مورد توجه قرار گرفته است. درواقع آن قدر رسیدن به نیازهای بنیادین و غم نان برجسته بوده که دیگر حق آزادی بیان برای کودک انگار به یک موضوع لوکس بدل شد. حتی بسیاری از فعالان حوزه کودک هم کمتر به آن می پردازند. با این حال، اگر از این زاویه نگاه کنیم، حق آگاهی هم بخشی از همین حقوق است. اما به نظر من در فضای کلی فعالیت های مربوط به کودک در ایران، چندان بر این موضوع مانور داده نمی شود .

سالاروند در ادامه و با تفکیک سنی کودکان می گوید: درمورد کودکان در حوالی سال های دبستان، مرحله اول یعنی کلاس های اول، دوم و سوم دبستان و پیش دبستان، ما با احتیاط بیشتری عمل می کنیم؛ زیرا نمی دانیم خانواده ها تا چه اندازه اطلاعات را به کودک منتقل کرده اند. با این حال، کودکان در معرض اطلاعات یکدیگر نیز قرار می گیرند. به این معنا که کودکی که به مدرسه می آید، ممکن است در ابتدا از اتفاقات مطلع نباشد، اما دو روز بعد همان کودک در جمع شعار دهد؛ زیرا جریان اطلاعات به این شکل منتقل می شود و کودکان آن را به یکدیگر انتقال می دهند؛ بنابراین چه بهتر که خانواده ها خود پیش از مدرسه وارد گفت وگو با کودک شده باشند .

در سال های بالاتر، از چهارم تا هفتم، مدل گفت وگو با کودکان کمی تغییر می کند و می توان با آن ها به شکل متفاوتی گفت وگو کرد: از هشتم تا دوازدهم، کودکان وارد مرحله ای از بلوغ فکری شده اند و آن ها بیش از هر زمان دیگری به گفت وگو نیاز دارند و باید امکان بیان احساسات خود را داشته باشند. چه بهتر است که ما به سمت کمک کردن به آن ها در این گفت وگوها و حل مسائل ذهنی شان حرکت کنیم. این امر می تواند هم از سوی خانواده و هم از سوی مدرسه انجام شود. گفت وگو می تواند به شکل صریح باشد، یا شامل فعالیت هایی مانند مطالعه کتاب هایی مرتبط با وضعیت فعلی یا مشاهده فیلم هایی مرتبط با موضوع. به هر نحوی که ممکن است، این گفت وگو باید فراهم شود .

او با اشاره به ادبیات خشونت توضیح می دهد: می خواهم روی این نکته تأکید کنم که ادبیات مرتبط با این موضوع، به ویژه درباره بروز خشونت در خیابان، بسیار محدود است؛ اما می توان موضوع سوگ و ازدست دادن را به جنگ یا شرایط مشابه ربط داد. برای مثال، با کودکان بزرگ تر می توان درباره وضعیت کشورهای منطقه مطالعه کرد و از تجربه افراد دیگر آگاه شد تا کودک دریابد که انسان ها از این تجربه ها برای ایستادگی و بازگشت به زندگی بهره می برند. خواندن و شنیدن از تجربه دیگران، به نظر من برای نوجوانان بسیار مؤثر است .

درباره کودکان خردسال تر، به ویژه زیر سن دبستان، واقعا باید مراقبت ویژه ای صورت گیرد تا در معرض اخبار سنگین قرار نگیرند: برای کودکی پنج ساله، طبیعی شدن این موضوع که افراد ممکن است کشته شوند، بسیار زود و وحشتناک است. فهم مرگ و پذیرش اینکه افراد نزدیک ممکن است جان خود را از دست بدهند، برای ذهن کودک زیر دبستان بسیار دشوار است. با این حال، شفاف بودن و آگاه کردن کودک متناسب با سن وسال او، واقعا وظیفه خانواده است .

این فعال حقوق کودک با اشاره به جنگ به گفته هایش خاتمه می دهد: همان طور که درباره جنگ نیز پیش تر گفته ایم، به والدین توصیه می شود به کودکان توضیح دهند؛ برای مثال، وقتی کودک صدای خمپاره می شنود، ممکن است به کودک دوساله بگویید که این صدا صدای شادی است و با آن بخندد، اما به کودک پنج ساله نمی توان چنین گفت؛ زیرا اضطراب والد را مشاهده می کند و سریع متوجه می شود که مشکلی در حال رخ دادن است. در چنین شرایطی، بهتر است برای کودک توضیح داده شود که این صدا ناشی از جنگ است، هرچند ممکن است برای والدین گفتن این حرف دشوار یا حتی بی معنی به نظر برسد. با این حال، کودک به حضور و پشتیبانی جمعی نیاز دارد تا حس امنیت و درک شرایط را پیدا کند .

مدیر یک مدرسه که این روزها با اشکال مختلف بحران و اتفاقات پیچیده با دانش آموزان روبه رو بوده است نیز به شرح شرایط می پردازد. او که مدیر یکی از مدارس غیردولتی پسرانه تهران در بازه سنی شش تا 12 سال است، می گوید: ابتدا لازم است اشاره کنم که دانش آموزان ما در بازه سنی شش تا 12 سال قرار دارند؛ یعنی پسران مقطع دبستان. بنابراین با توجه به سنشان، معمولا حضور یا مشاهده مستقیم در تظاهرات خیابانی ندارند. بروز هیجان ها و واکنش هایی که به مدرسه منتقل می شود، در واقع یا تحت تأثیر حضور فعال/ منفعل آنان در بحث های خانوادگی و دوستانه است، یا از طریق رسانه های خبری و تلویزیونی شکل می گیرد. با وجود توصیه هایی که معمولا به والدین می کنیم مبنی بر اینکه اساسا دیدن و شنیدن اخبار برای کودکان غیرضروری و حتی مضر است -و در شرایط ملتهب این آسیب می تواند بیشتر هم باشد- با این حال گاهی از روی استیصال، ناآگاهی یا بی تفاوتی، این موضوع از کنترل خانواده خارج می شود و کودکان در معرض این اخبار قرار می گیرند. در نتیجه، صحنه هایی را به ویژه از تلویزیون مشاهده می کنند که طی یک ماه گذشته نیز کم نبوده است. این تصاویر گاهی تا مدت ها در ذهن و روان بچه ها حک می شود و ممکن است جزییات آن را برای دوستان خود بازگو کنند .

به گفته او پس از اعتراضات اخیر، مشاهده دانش آموزان کمتر رخ داد: ما امسال و بعد از وقایع هجدهم و نوزدهم دی ماه، خیلی کمتر از اعتراضات سال 1401 دانش آموزان را دیدیم. در سال 1401 فرصت بیشتری وجود داشت. دانش آموزان شعارها و هیجانات خود را با خود به مدرسه می آوردند و گاهی اوقات حتی به کل کل ها و رجزخوانی ها نیز ختم می شد. امسال اما به خاطر تعطیلات متعدد کمتر بچه ها را دیدیم اما بازهم ماجرای شعارها مطرح بود. دانش آموزان دوره اول گاهی اوقات حتی واژه ها را هم به درستی ادا می کنند، هرچند ممکن است معنای آن کلمات را ندانند. اما در دوره دوم، به ویژه پایه های پنجم و ششم، به هر حال می دانند دست کم چه چیزی را بیان می کنند و این شعارها با چه منظوری مطرح شده است؛ البته با برداشت و تفسیر خودشان .

با وجود این، او به عنوان مدیر مدرسه با معلم هایش قراری بسته اند: قرار ما با معلمان این است که با توجه به یک فرض عمومی، دانش آموزان فارغ از عقیده سیاسی و دینی خانواده های خود باید در اینجا با یکدیگر معاشرت اجتماعی داشته باشند. در واقع ممکن است ما مستقیم درباره این موضوع با بچه ها صحبت نکنیم، اما این پیام را به صورت غیرمستقیم -و در ارتباط با والدین- به آن ها منتقل می کنیم که فارغ از عقاید خانواده، می توانیم معاشرت اجتماعی سالمی با یکدیگر داشته باشیم. در مواجهه با این شعارها، نه تقابل و نه آن ها را تحلیل می کنیم. حتی نسبت به شعارها، تکیه ها، طعنه ها و اصطلاحاتی که ممکن است نه با کنش آن ها و نه با فرمشان موافق نباشیم، وارد بحث، تحلیل و جدل با دانش آموزان نمی شویم. زیرا در دوره اول، اساسا ممکن است معنای آن ها را ندانند و در دوره دوم، به ویژه در پایه های پنجم و ششم، به هر حال چون به سن نوجوانی نزدیک هستند، احتمال دارد کوچک ترین حساسیتی از جانب ما مشاهده کنند و در نتیجه هیجانشان بیشتر شود .

این مدیر مدرسه با اشاره به مشاهدات اخیر خود ادامه می دهد: درباره تأثیرات روانی یا احیانا جسمی، واقعیت این است که تاکنون جز یکی، دو مورد، روایت مستقیم و دقیقی در اختیار ندارم. گاهی اوقات معلمان مواردی را منتقل می کنند. یکی، دو نمونه نیز با توجه به سابقه سال 1401 بوده است؛ زمانی که دانش آموزان کوچک تر بودند و در آن مقطع، چه در روزهای اعتراض و چه چند ماه پس از آن، هم زمان با ماجرای مسمومیت های مدارس دخترانه، ترس عمومی در میان خانواده ها ایجاد شده بود و طبیعتا این نگرانی به کودکان نیز منتقل می شد. در آن دوره مواردی داشتیم که ناچار می شدیم در میانه روز با والدین تماس بگیریم و دانش آموز را تحویل آنان دهیم تا او را به منزل ببرند؛ چراکه کودک دچار نوعی بی قراری و آشفتگی می شد که امکان حضور در کلاس را نداشت و از طرفی ما نیز نمی توانستیم او را خارج از کلاس نگهداریم. این وضعیت گاهی با بغض و تپش قلب بالا همراه بود و به هر حال در چنین شرایطی ترجیح ما این بود که دانش آموز در کنار خانواده خود باشد. در این دوره نیز یکی، دو مورد مشابه داشته ایم .

او با مرور آنچه در ایام گذشته رخ داده بود و تجربه آن دوران می گوید: شرایط این بار واقعا به گونه ای پیش رفت که برای ما دشوار بود به صورت مستقیم پرس وجو کنیم. در سال 1401 یا حتی در جریان جنگ 12روزه -هرچند در تابستان و در ایامی بود که مدارس تعطیل بود و از بیست وسوم خرداد عملا کسی در مدرسه حضور نداشت- ما پیگیر شدیم. از طریق تماس تلفنی و پیام رسان واتس اپ، تا جایی که وضعیت اینترنت اجازه می داد، تلاش می کردیم با تک تک خانواده ها ارتباط بگیریم و از حال و وضعیتشان مطلع شویم؛ به ویژه خانواده هایی که نزدیک محل هایی بودند که حوادث یا انفجارهایی رخ داده بود.

اما این بار واقعا خود ما نیز تا حدی به هم ریخته بودیم که اساسا تمایلی به مواجهه مستقیم با این موضوعات نداشتیم و به همین دلیل پیگیری مستقیم و دقیقی هم انجام نشد. مهم ترین کاری که ما در مدرسه انجام می دهیم و واقعا نوعی توافق عمومی درباره آن وجود دارد، حفظ آهنگ روزانه زندگی بچه هاست. به همین منظور، هم به والدین به صورت شفاهی و هم مکتوب توصیه می کنیم که حتی پیش پاافتاده ترین آیین های روزمره کودکان را نیز تا حد امکان بر هم نزنند؛ از جمله ساعت خواب و بیداری، وعده های غذایی، فعالیت های ورزشی، پیاده روی ها و برنامه های خانوادگی .

با وجود این، تلاش برای حفظ شرایط عادی برای دانش آموزان است: ما نیز در مدرسه تمام تلاش خود را می کنیم که روال عادی حفظ شود. اگر قرار است اردویی برگزار شود، آن را لغو نمی کنیم؛ برنامه های بازی و ورزش به همین ترتیب ادامه پیدا می کند. اگر میهمانی قرار بوده به مدرسه بیاید -که در مدرسه ما امری رایج است- آن را نیز لغو نمی کنیم. کلاس ها و سایر برنامه ها برقرار است.

در بسیاری از موارد مشاهده کرده ایم که بچه ها پس از این هیجان ها و اتفاقات که هیچ کدام از ما دقیق نمی دانیم تا چه اندازه در معرض آن بوده اند، وقتی یکدیگر را پیدا می کنند، بازی ها و گفت وگوهایشان نوعی معجزه ایجاد می کند. حتی اگر ترس و دلهره ای وجود داشته باشد یا شدیدتر از آن، در معرض تجربه ای قرار گرفته باشند، یا باواسطه یا بی واسطه از مرگ کسی باخبر شده باشند و این موضوع بتواند به یک تروما تبدیل شود، باور ما این است که وقتی بچه ها در کنار هم قرار می گیرند، هضم و کنارآمدن با آن برایشان آسان تر می شود. ما واقعا معتقدیم دنیای بازی، تخیل و شیطنت هایشان می تواند معجزه کند. بنابراین مهم ترین کار ما واقعا همین حفظ زندگی روزمره بچه هاست .