مهدی زارع در اعتماد نوشت: وضعیت آب و خشکسالی در استان تهران و جنوب البرز در بهمن ماه 1404 به رغم بارش های زمستانه، همچنان در بدترین شرایط نیم قرن اخیر است. ذخایر سدهای تأمین کننده آب این منطقه به شدت کاهش یافته و میزان بارندگی ها نیز کسری انباشته شده از سال های خشکسالی را جبران نکرده است.

بر اساس آخرین داده های منتشر شده تا 19 بهمن ماه 1404، استان تهران همچنان رکورددار کم بارشی در کشور است. از ابتدای سال آبی جاری (مهر 1404) تا 18 بهمن، تنها 61 میلیمتر بارندگی در تهران ثبت شده است. این میزان بارش 50 درصد کمتر از میانگین بلندمدت 57ساله (حدود 122.7 میلیمتر) است. بارندگی ها نسبت به مدت مشابه در سال آبی گذشته نیز 14 درصد کاهش را نشان می دهد. اگرچه میانگین بارش کشور در این تاریخ (120.3 میلیمتر) تقریبا با متوسط بلندمدت برابری می کند، اما این میزان نتوانسته است خشکسالی انباشته و عمیق سال های گذشته در منطقه تهران و البرز را جبران کند و همین موضوع نامتوازن بودن بارندگی در ایران را نشان می دهد.

شرایط ذخایر آبی در سدهای پنج گانه تأمین کننده آب شرب تهران و استان البرز بدترین وضعیت در 46 سال گذشته را توصیف می کنند. طبق داده های مربوط به 19 بهمن 1404 از ذخایر، درصد پرشدگی و تغییرات نسبت به سال گذشته در سدهای تامین کننده آب استان های تهران و البرز، سد امیرکبیر (کرج) با 6 میلیون متر مکعب ذخیره و 4 درصد پرشدگی، 77 درصد نسبت به پارسال کاهش دارد، سد لار با 10 میلیون متر مکعب و یک درصد پرشدگی، 24 درصد نسبت به پارسال کاهش دارد، سد طالقان با 85 میلیون متر مکعب ذخیره و 20 درصد پرشدگی، 60 درصد نسبت به پارسال کاهش دارد و سد لتیان و ماملو با 24 میلیون متر مکعب ذخیره و 7 درصد پرشدگی، 45 درصد نسبت به پارسال کاهش دارند.

سدهای امیرکبیر، لار و لتیان- ماملو عملا به حجم مرده خود رسیده اند و سد طالقان نیز وضعیت مناسبی ندارد. در برخی مناطق پایتخت، به ویژه در ساعات شبانه، فشار آب به شدت کاهش یافته که به منزله یک اقدام پیشگیرانه برای مدیریت مصرف و هشداری جدی برای کمبود آب تلقی می شود. مدیریت مصرف و استفاده از لوازم کاهنده، تنها راه فوری عبور از تنش آبی پیش رو، به ویژه در تابستان 1405 است.

بیش از 62 درصد مشترکان تهرانی همچنان پرمصرف هستند. استان های تهران، البرز، قم و قزوین در نوار البرز، بدترین شرایط بارندگی و منابع آبی را در کشور دارند و برای تابستان پیش رو باید سناریوهای سختگیرانه ای در نظر گرفته شود. مجموع ذخایر سدها تا پایان بهمن 1404 حدود 124 میلیون مترمکعب است، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال گذشته 300 میلیون و میانگین بلندمدت آن 500 میلیون مترمکعب بوده است. این یعنی حجم آب موجود تنها 25 درصد شرایط نرمال است.

در حال حاضر ورودی و خروجی برخی سدها مانند امیرکبیر و لتیان برابر است که نشان دهنده مدیریت دقیق و شکننده مخازن در شرایط کنونی است. پیش بینی بارش بهار در فروردین، اردیبهشت و خرداد 1405 در محدوده نرمال است. این بازه زمانی از آن جهت حیاتی است که ذوب برف های زمستانی و بارش های بهاری می توانند تا حدی به بهبود ذخایر سدها کمک کنند.

البته رییس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی نیز پیش بینی بارندگی های آتی را در حد نرمال ارزیابی کرده، اما تأکید دارد که این پیش بینی در مقیاس کوچکی مانند حوزه آبریز تهران با قطعیت کمتری همراه است. همچنین دقت این پیش بینی های بلندمدت در بهترین حالت حدود 65 تا 70 درصد است. باید توجه داشت که کشور و به ویژه منطقه تهران، پنج سال متوالی خشکسالی را پشت سر گذاشته است.

بارش های نرمال یک سال آبی نمی تواند کسری انباشته شده در منابع آب زیرزمینی و مخازن سدها را جبران کند. پاییز 1404 با کاهش بی سابقه بارش -حدود 99 درصد در برخی ماه ها- همراه بود که عملا فرصت آبگیری سدها را از بین برد. به همین دلیل، حتی با وجود بارش های زمستانه، ذخایر سدها رشد قابل توجهی نداشته است. بخش مهمی از آب سدها از ذوب تدریجی برف در بهار تأمین می شود. اگرچه بارش های بهمن عمدتا به صورت برف بوده، اما میزان آن برای جبران کمبودها کافی نبوده و باید دید در فروردین و اردیبهشت 1405 چه مقدار رواناب ناشی از ذوب برف وارد سدها خواهد شد.

همزمان با بحران کم آبی، پیش بینی می شود که تابستان 1405 دمایی بالاتر از نرمال داشته باشد که این موضوع مصرف آب (به ویژه برای سرمایش) را افزایش داده و فشار بر منابع را چند برابر می کند. استان تهران و جنوب البرز در وضعیت خشکسالی شدید و بی سابقه ای قرار دارند. در ایران، ما با طیفی از خشکسالی ها مواجه هستیم که هر کدام دیگری را تشدید می کند.

خشکسالی هواشناسی Meteorological) Drought): ساده ترین نوع خشکسالی است که به کاهش بارندگی نسبت به میانگین بلندمدت اشاره دارد. استان تهران تا 19 بهمن 1404.50 درصد کمتر از میانگین بلندمدت بارندگی دریافت کرده که یک خشکسالی هواشناسی آشکار را نشان می دهد.

خشکسالی هیدرولوژیکی (Hydrological Drought): زمانی رخ می دهد که کاهش بارندگی باعث افت سطح آب در رودخانه ها، دریاچه ها و مخازن سدها شود. وضعیت بحرانی سدهای پنج گانه تهران (مانند سد امیرکبیر با تنها 4 درصد پرشدگی) دقیقا مصداق این نوع خشکسالی است.

خشکسالی کشاورزی (Agricultural Drought): زمانی که رطوبت خاک به قدری کاهش می یابد که نیازهای کشاورزی را تأمین نمی کند. در منطقه تهران این نوع خشکسالی با برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی تشدید شده است.

خشکسالی اجتماعی- اقتصادی (Socio-Economic Drought): زمانی رخ می دهد که کمبود آب به طور مستقیم بر زندگی مردم، اقتصاد و امنیت اجتماعی تأثیر بگذارد. افزایش قیمت مواد غذایی به دلیل کاهش تولیدات کشاورزی، مهاجرت کشاورزان به شهرها و قطعی و افت فشار آب در تهران، همه نشانه های این مرحله از خشکسالی است.

خشکسالی اکولوژیک (Ecological Drought): در بخش هایی از استان تهران و پیرامون آن، نشانه های خشکسالی اکولوژیک مشاهده می شود. در این نوع خشکسالی که خطرناک ترین و پیشرفته ترین مرحله خشکسالی محسوب می شود، کمبود آب منجر به آسیب های پایدار و گاه غیرقابل بازگشت به ساختار و کارکرد اکوسیستم ها می شود. شاخص ترین نشانه خشکسالی اکولوژیک در استان تهران، وضعیت بحرانی آب های زیرزمینی است. برداشت بی رویه (بیش از 70 درصد از آب شرب تهران در 6 ماه اول سال از چاه ها تأمین می شود) و کاهش شدید تغذیه سفره ها، باعث افت سطح آب زیرزمینی در برخی مناطق تا 30 متر شده است. نتیجه این روند، پدیده فرونشست زمین است.

نرخ فرونشست در مناطقی از جنوب تهران (مانند منطقه 18) به 18 تا 35 سانتی متر در سال رسیده است. این پدیده به منزله مرگ تدریجی آبخوان و از بین رفتن دائمی ظرفیت ذخیره سازی آب در این لایه های زیرزمینی است. کارشناسان تأکید می کنند که این آسیب اغلب غیرقابل بازگشت است.

بسیاری از کارشناسان، بحران کنونی را حاصل مدیریت نادرست و سوءمدیریت منابع آب می دانند. ساخت سدهای بی مورد و بدون مطالعه کافی، برداشت بی رویه از آب های زیرزمینی (که منجر به فرونشست زمین در 3.5 درصد از مساحت کشور شده) و تداوم کشت محصولات پرآب خواه در مناطق خشک، از جمله این عوامل هستند.

تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی، خشکسالی را در ایران 10 برابر محتمل تر کرده است. پیش بینی های اقلیمی نشان می دهد که در سناریوهای مختلف، دما تا 3.45 درجه سانتیگراد افزایش یافته و بارندگی ها تا 22 درصد کاهش خواهند یافت که این به معنی خشکسالی های شدیدتر و طولانی تر در آینده است.