فرارو- انتشار گزارشی مبنی بر اقدام برخی افراد در تخریب دیواره آثار باستانی تخت جمشید در استان فارس توجهات را به واژه ای کمتر شنیده شده معطوف کرد که به نظر توصیف کننده افرادی است که دست به چنین اقدامات تخریبی می زنند؛ وَندال ها.

به گزارش فرارو، ماجرا از این قرار است که فرد یا افرادی ناشناس با شییی نوک تیز روی بدنه سنگ نگاره ورودی (دروازه ملل یا فرهنگ ها) تخت جمشید، اقدام به نوشتن یادگاری می کنند. چنین اقداماتی اگرچه مسبوق به سابقه است اما نام وندال ها که برای این افراد بکار برده شد گویی به گروهی خاص که با اهدافی خاص دست به چنین اقداماتی می زنند ارتباط دارد و نه آن برداشت همیشگی ما از افرادی که این سو و آن سو یادگاری می نویسند. اما این وندال ها چه کسانی هستند؟ چرا به این نام خوانده می شوند و چرا دست به چنین اقداماتی می زنند؟

وندالیسم، به عنوان یکی از قدیمی ترین و مخرب ترین پدیده های اجتماعی، به معنای تخریب عمدی و کنترل نشده اموال عمومی، آثار هنری یا میراث فرهنگی است. این اصطلاح ریشه در تاریخ باستان دارد و از نام قوم وندال ها، یکی از قبایل ژرمنی شرقی، گرفته شده که در قرن پنجم میلادی به رهبری گایسریک ( Genseric )، شهر رم را در سال 455 میلادی غارت و ویران کردند.

وندال ها، که اصالتاً از نواحی بین رودخانه های اودر و ویستول (در لهستان امروزی) بودند، در جریان مهاجرت های بزرگ ژرمن ها، ابتدا به گال (فرانسه امروز) و اسپانیا حمله کردند و سپس به شمال آفریقا رفتند، جایی که پادشاهی خود را تأسیس کردند. غارت رم توسط آن ها نه تنها به نابودی بناهای تاریخی منجر شد، بلکه نمادی از تخریب بی معنا و وحشیانه شد.

در دوران روشنگری اروپا، این رفتار به عنوان الگویی برای توصیف ویرانگری های فرهنگی استفاده شد. هنری گرگوار، اسقف بلوآ فرانسه، در سال 1794 میلادی، واژه "وندالیسم" را برای توصیف تخریب آثار هنری پس از انقلاب فرانسه ابداع کرد، جایی که انقلابیون بسیاری از نمادهای سلطنتی و مذهبی را نابود کردند. از آن زمان، وندالیسم نه تنها به عنوان یک جرم کیفری، بلکه به عنوان یک مسئله پیچیده روانشناختی، جامعه شناختی و فرهنگی مورد مطالعه قرار گرفته است.

وندال ها در معنای مدرن، افرادی هستند که به دلایل گوناگون از بیان خشم شخصی تا اعتراض ایدئولوژیک به اموال عمومی یا تاریخی آسیب می زنند. این افراد اغلب جوانان (بین 10 تا 25 سال) از طبقات حاشیه ای جامعه هستند، اما می توانند از هر قشر اجتماعی باشند. تحقیقات نشان می دهد که وندالیسم بیشتر در مناطق شهری با تراکم جمعیتی بالا، نابرابری اجتماعی و تضعیف ارزش های جمعی رخ می دهد.

قوم وندال ها، که بخشی از مهاجرت های بزرگ ژرمن ها در قرن های چهارم و پنجم میلادی بودند، از نواحی شرقی اروپا به غرب مهاجرت کردند تا از حملات هون ها فرار کنند. آن ها ابتدا در سال 406 میلادی از رود راین عبور کرده و به گال حمله کردند، سپس در 409 به اسپانیا رفتند و در نهایت تحت رهبری گایسریک، در 429 به شمال آفریقا رسیدند.

پادشاهی وندال ها در کارتاژ (تونس امروزی) تا سال 534 میلادی دوام آورد، تا اینکه توسط امپراتور بیزانس، ژوستینیان اول، نابود شد. غارت رم در 455 نه تنها ثروت های مادی را هدف قرار داد، بلکه آثار فرهنگی و هنری را نیز نابود کرد، بدون توجه به ارزش تاریخی آن ها. این رفتار، که از روحیه جنگجویانه و ویرانگرانه آن ها ناشی می شد، بعدها به عنوان مترادفی برای هرگونه تخریب عمدی استفاده شد.

در جوامع مدرن، وندالیسم از این الگوی تاریخی الهام گرفته و به اشکال مختلفی مانند گرافیتی، شکستن تجهیزات شهری یا آسیب به آثار تاریخی تبدیل شده است. جامعه شناسان مانند علیرضا محسنی تبریزی، وندالیسم را به عنوان واکنشی به فشارهای اجتماعی، ناکامی ها و شکست ها توصیف می کنند، جایی که افراد احساس بی قدرتی کرده و تخریب را راهی برای ابراز وجود می دانند.

انگیزه های وندالیسم علیه آثار تاریخی متنوع و چندلایه است. از دیدگاه روانشناختی، بسیاری از وندال ها از احساس ناکامی، خشم فروخورده یا تمایل به "جاودانه کردن" خود رنج می برند. برای مثال، یادگاری نویسی روی بناها گاهی نه از روی خصومت، بلکه از حس دلبستگی به مکان ناشی می شود جایی که افراد نام و تاریخ خود را حک می کنند تا بخشی از تاریخ شوند.

تحقیقات روانشناسی محیطی نشان می دهد که در مکان هایی مانند سی وسه پل اصفهان، یادگاری ها اغلب نشانه ای از وابستگی عاطفی هستند، نه صرفاً تخریب گرایی. با این حال، در سطح اجتماعی، وندالیسم فرهنگی می تواند ابزاری برای اعتراض ایدئولوژیک یا پاکسازی فرهنگی باشد. نمونه های تاریخی مانند نابودی مجسمه های بودا در بامیان افغانستان توسط طالبان در 2001 یا تخریب پالمیرا توسط داعش در 2015، نشان دهنده استفاده از وندالیسم برای محو هویت فرهنگی مخالفان است.

مطالعات جامعه شناختی، انگیزه ها را به دسته هایی مانند سود مالی، انتقام شخصی، ناامیدی اجتماعی، اعتراض ایدئولوژیک یا سرگرمی تقسیم می کند. در جوامع با نرخ بالای بیکاری و نابرابری، وندالیسم به عنوان اعتراضی غیرمستقیم عمل می کند.

همچنین، عوامل فرهنگی مانند باورهای بومی یا rituals می تواند به تخریب منجر شود، هرچند اغلب ناخواسته. در ایران، وندالیسم آثار تاریخی اغلب ریشه در عدم آگاهی فرهنگی دارد، جایی که گردشگران اقدامات خود را "بی ضرر" می پندارند، غافل از آسیب های شیمیایی و فیزیکی به سنگ ها.

در ایران، وندالیسم علیه میراث فرهنگی مسئله ای مزمن است و سایت جهانی تخت جمشید، نماد تمدن هخامنشی و ثبت شده در یونسکو، بارها هدف قرار گرفته. اخیراً در 19 بهمن 1404 (فوریه 2026)، فردی یا افرادی ناشناس با حکاکی خراش سطحی به ابعاد 20×15 سانتی متر، نام "Poya Nadia" همراه با تاریخ را بر جرز شمالی درگاه شرقی دروازه ملل نوشتند. این اقدام، که از پدیده وندالیسم فرهنگی ناشی می شود، موجی از انتقادات عمومی و رسانه ای به دنبال داشت.

پایگاه میراث جهانی تخت جمشید بلافاصله مرمت گران را اعزام کرد و تلاش شد اثر همان روز پاکسازی شود، اما آسیب های احتمالی بلندمدت مانند فرسایش سنگ ها باقی می ماند. بهزاد مریدی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان فارس، اعلام کرد که با بررسی تصاویر دوربین های مداربسته، افراد شناسایی شده اند و شکایت قضایی تنظیم و به مراجع ذی صلاح ارسال شده است.

دروازه ملل و کاخ تچر، بیش از سایر بخش ها هدف وندالیسم بوده اند، که نشان دهنده نیاز به حفاظت بیشتر است. قوانین کشور تخریب آثار تاریخی را جرم کیفری می داند و مجازات هایی مانند جریمه یا زندان پیش بینی شده، اما کارشناسان هشدار می دهند که بدون آموزش عمومی، چنین حوادثی تکرار می شود.