فرارو- تایید هزاران آسیب دیده چشمی، زخمی حاد و جان باخته با انواع سلاح ها در ناآرامی های دی 1404، صحنه هایی کمتر دیده شده و غیرقابل انتشار مانند بریده شدن سر یا به آتش کشیدن فرد که همگی از سوی مسئولان اعلام شده اند، پرسش ها درباره خشونت عریان در جامعه را بیش از پیش مطرح می کند.

به گزارش فرارو، تاکید مکرر راویان وقایع دی بر خشونت، جامعه شناسان، تحلیلگران و مردم را به همان مسئله بنیادین بازمی گرداند. باید یک گام به عقب برداشت و پرسید: ریشه های این خشونت از کجا نشات می گیرد؟

جبار رحمانی، انسان شناس و جامعه شناس، در گفت وگو با فرارو به بررسی ریشه های خشونت در وقایع دی پرداخته و می گوید: مساله اصلی نفس خشونت است. چرا این میزان از خشونت عریان و تقبیح ناشده در طرفین ماجرا دیده شد؟ خود این مساله که این میزان خشونت در تمامی روایت ها و ابعاد وجود دارد از کجا می آید؟ این یکی از اصلی ترین مسائلی است که در جامعه کنونی ایران باید مورد توجه باشد.

جبار رحمانی به فرارو می گوید: در رویدادهای اخیر، اتفاقاتی معنادار رخ داد که میزان بالای خشونت در شکل های بسیار رها شده و بی چارچوب بود؛ یعنی نوعی خشونت عریان و به عبارتی بدون حد و مرز که جامعه شاهد آن بود. فارغ از اینکه چه کسی راوی این خشونت است، بر این خشونت بی رحمانه تأکید می شود. این نشان می دهد که همه روایت ها از هر چشم اندازی به این مسئله اشاره دارند که چنین خطری کلیت ماجرا را تهدید می کند. اما نفس وجود خشونتی ویرانگر در همه روایت ها پذیرفته شده است.

مهم ترین پرسش از دید او این است که اصلا چرا چنین خشونتی وجود دارد؟ که در پاسخ به آن می گوید: همیشه در جنبش های اعتراضی و مدنی ایران، مهم ترین تکنولوژی یا ابزار رسانه، ابزارهای مسالمت آمیز و مدنی همچون گفت وگو و سکوت بوده است. اما این بار، خشونت تبدیل به رسانه یا ابزار واسطه اصلی مواجهه طرفین شد که باید به آن دقت کرد.

پرسش مهم بعدی از دید او این است که این خشونت یله و رها کی و کجا بروز پیدا می کند؟ پاسخ این انسان شناس این است که: هر جنبش و اعتراضی مبتنی بر یک نارضایتی درونی و روانی یا احساس خشم نسبت به وضعیت موجود است که ما به آن اعتراض می کنیم، اما خشم یک احساس درونی است و وقتی تبدیل به رفتار بیرونی خشن می شود، آن رفتار خشونت آمیز اهمیت پیدا می کند. خشم اولیه، مبنای اعتراض است، اما از جایی به بعد می تواند به روندی خشن تبدیل شود. این روند در تمام چشم اندازها دیده می شود و جامعه باید به آن توجه کند.

او می افزاید: وقتی مهم ترین الگوی ارتباطی طرفین ماجرا از هر چشم اندازی خشونت باشد، این چند معنا دارد: اول، پایان گفت وگوی مسالمت آمیز است و هر نوع رابطه این چنینی تعطیل شده و به انزوا می رود که خود نوعی خشونت متقابل را به زنجیره خشونت تبدیل می کند.

نکته دوم از دید رحمانی این است که: از جایی به بعد، مهم ترین شرط عضویت و همبستگی بین گروه ها و طرفین ماجرا، ابراز، اعمال و انجام عمل خشونت آمیز است. یعنی در تمام گزارش های تصویری و چشم اندازها، ممانعت از عمل خشونت آمیز رخ نمی دهد و اعضای هر گروه پذیرفته اند که باید با خشونت رفتار کنند.

پاسخ به این پرسش که چه زمانی این خشونت عریان موجه می شود؟ نکته سوم است که از دید او: آن جایی بروز می یابد که طرفین اعتراض می گویند به استیصال رسیده ایم و خواسته های معقول و منطقی مان از نظام فعلی برآورده نمی شود. یعنی ساختاری روبه روی آنان است و اعتراض شکل می گیرد، اما وقتی به استیصال، درماندگی و یأس می رسند، دست به عمل خشونت آمیز می زنند؛ عملی که برگرفته از تصلب نهادهای برابرنده این درخواست های مشروع و معقول است. اگر این درخواست ها برآورده می شد، نیازی به برخوردهای خشونت آمیز نبود.

این جامعه شناس با اشاره به جنبش های پیش از دی 1404 می گوید: همانطور که در جنبش های قبلی، رفتار خشونت آمیز وجود داشت، اما توسط کلیت اجتماع طرفین این منازعه پذیرفته نمی شد و رفتاری مقطعی، ناگهانی و موضعی بود، این بار رفتار خشونت آمیز، غالب تمام طرفین شد. در این نقطه باید پرسید چرا این خشونت ابراز می شود و اگر جلوی آن گرفته نشود، می تواند به زنجیره ای از خشونت های درون گروهی در جامعه منجر شود. در این صورت، مانند آتشی است که در خرمن می افتد و دیگر نمی توان آن را جمع کرد.

چگونگی خارج شدن از این وضعیت خشونت بار را به گفته رحمانی می توان به سه بخش تقسیم کرد: اول، وجود نیروهای میانجی و نهادهای مدنی است. از شخصیت ها تا نهادهای مدنی، این گروه ها مهم ترین تسهیل گران گفت وگوی قطع شده محسوب می شوند.

او ادامه می دهد: دوم، پذیرش از سوی صاحبان قدرت است؛ کسی که قدرت در دست دارد، اولین فردی است که باید در این منازعه کوتاه بیاید، زیرا دست بالا را دارد و می تواند اعتمادسازی کند، به ویژه در فضایی که بسیاری از ابزارها در اختیار اوست.

و در نهایت: ایجاد بسترهای تعاملی است؛ میانجی ها می توانند میان طرفین منازعه مذاکره و گفت وگو برقرار کنند و به این ترتیب اعتماد در جامعه شکل بگیرد. وقتی جامعه بدون استیصال نسبت به برآورده شدن نیازهایش قرار گیرد، مشکلات حل می شوند و جامعه پله به پله با اعتماد پیش می رود. این فرایند تنها از طریق همکاری صاحبان قدرت و نیروهای مدنی و میانجی امکان پذیر است. البته در شرایط فعلی بسیار دشوار است، اما دیر یا زود باید از جایی شروع شود.