درست یک ماه بعد از اینکه زهره سادات لاجوردی و تعداد 63 نفر از نمایندگان مجلس دوازدهم به وزیر ارتباطات درباره لزوم نظارت بیشتر در فعالیت سکوی پیام رسان واتس آپ تذکر دادند، روسیه واتس آپ را فیلتر کرد.

به گزارش اعتماد، از گوشه و کنار نیز از ستاد امر به معروف تا نمایندگان نزدیک به سعید جلیلی در مجلس دوازدهم در روزهای بعد از حوادث دی ماه سال جاری انگشت اتهام را به سمت واتس آپ گرفتند و دولت پزشکیان را به دلیل رفع فیلتر آن مذمت کردند. این اتفاق، پدیده تازه ای نیست و پیش از این هم در مقاطع بحرانی داخل ایران دیده شده که برخی جریان های سیاسی، در نهایت فشار خود را متوجه واتس آپ کرده اند.

آزاد شدن دسترسی به این پیام رسان، در عمل یکی از معدود اقداماتی بود که در کارنامه دولت مسعود پزشکیان در زمینه رفع فیلتر به عنوان دستاورد قابل اشاره مطرح شد؛ با این حال از همان دوره جنگ 12 روزه، نشانه های تلاش منتقدان و رقبای سیاسی مسعود پزشکیان برای بازگرداندن محدودیت ها علیه این پلتفرم قابل مشاهده بود. شدت این مخالفت ها به حدی رسید که در همان مقطع جنگ و حتی در ادامه آن، برخی روایت ها تلاش داشتند ترور فرماندهان ارشد نظامی را به واتس آپ نسبت بدهند و این ادعا مطرح می شد که موقعیت و تردد آن ها از طریق این پیام رسان ردیابی شده است.

در مرداد ماه سال جاری نیز این رویکرد در قالب اقدامات رسمی تری بروز پیدا کرد؛ به طوری که نماینده دامغان به همراه ده ها نماینده دیگر، طی تذکری به رییس جمهور و وزیر ارتباطات، بر لزوم مسدودسازی پلتفرم های خارجی از جمله واتس آپ با استناد به ادعای همکاری آن ها با دشمن تأکید کردند. اکنون نیز همزمان با شکل گیری ناآرامی جدید در کشور، جریان های حامی طرح صیانت بار دیگر تلاش می کنند شرایط دسترسی به واتس آپ را به وضعیت پیش از انتخابات 1403 بازگردانند.

در نگاه این گروه، تقریبا هر رخداد داخلی - از اعتراضات و ناآرامی ها گرفته تا جنگ یا حتی فضای انتخاباتی - می تواند بهانه ای برای طرح دوباره ضرورت فیلتر شدن این پیام رسان باشد. حتی کندی دولت در اجرای وعده رفع فیلتر سایر پلتفرم ها نیز باعث نشده که این جریان به تداوم دسترسی محدود فعلی به واتس آپ رضایت بدهد. در حالی که این جریان به طور مستمر بر ضرورت استفاده از پیام رسان های داخلی به جای نمونه های خارجی تأکید می کند، وضعیت فعلی این سکوها از نظر امنیت، پایداری و مقیاس پذیری هنوز به نقطه ای نرسیده که بتوانند در شرایط محدودیت اینترنت، نقش جایگزین کامل را برای کاربران و کسب و کارها ایفا کنند.

تنها چهار روز پس از آغاز حملات اسراییل به ایران و ترور فرماندهان نظامی و مناطق مسکونی، بحث نقش واتس اپ در ردیابی فرماندهان و تشدید حملات به طور جدی در رسانه ها و از سوی برخی چهره ها مطرح شد.

23 خرداد خبرگزاری صدا و سیما با تأکید بر لزوم حذف واتس آپ اعلام کرد که این پیام رسان و اینستاگرام، اطلاعات کاربران ازجمله موقعیت جغرافیایی و ارتباطات آنان را در اختیار دشمن صهیونیستی قرار می دهند. هرچند صداوسیما مشخص نکرد این اطلاعات از چه منابعی به دست آمده، اما از مردم خواست این برنامه ها را از گوشی های خود حذف کنند.

سه هفته بعد غلامرضا جلالی، رییس سازمان پدافند غیرعامل کشور به نقش تکنولوژی های نوین در اقدامات تروریستی علیه فرماندهان مقاومت اشاره کرد و در خلال صحبت هایش گفت: پیام رسان واتس آپ در مکان یابی و ترور برخی از فرماندهان حماس نقش داشته است. مکان یابی شهید هنیه به همین روش انجام شد که نشان دهنده استفاده از ابزارهای دیجیتال در شناسایی و هدف قرار دادن شخصیت های برجسته است

او صراحتا نامی از نقش و نفوذ واتس آپ در موضوع ترور فرماندهان ایرانی نبرد، اما اضافه کرد که استفاده از هوش مصنوعی برای تشخیص صدا و موقعیت فرماندهان یکی دیگر از روش هایی بوده که رژیم صهیونیستی به کار برده است.

جلالی همچنین بر عدم اعتماد به تکنولوژی و سخت افزارهای خارجی تاکید و با بیان اینکه نمونه ای از این موضوع را در قطعات برخی از صنایع داخلی مشاهده کرده ایم تصریح کرد: احتیاط ایجاب می کند که مردم از برخی نرم افزارهای خارجی که خصومت آن ها با ایران ثابت شده است، استفاده نکنند. اینستاگرام نیز کاملا به عنوان ابزاری برای ماموریت گیری در بخش رسانه ای فعالیت می کند.

همزمان محمدجواد لاریجانی نیز در یادداشتی در خبرگزاری فارس استفاده از اینترنت را بستر اقدامات ضدامنیتی دانست و گفت باید از ژست های اینترنت بازانه دست بکشیم. بیست وهشتم خرداد، واتس آپ در بیانیه ای ضمن رد ادعای ایران اعلام کرد که هیچ گونه اطلاعات گسترده ای در اختیار دولت ها قرار نمی دهد. با این وجود، گرفتن انگشت اتهام به سمت واتس اپ محدود به اظهارات صداوسیما و چهره هایی چون سردار جلالی نبود؛ حتی بعد از پایان یافتن جنگ 12 روزه نیز این ادعاها ادامه پیدا کرد.

حسن میثمی، مدیرکل توسعه فناوری های نوین وزارت ارتباطات 23 تیر در یک برنامه تلویزیونی گفت مسوولان رده بالای کشور و فرماندهان نظامی نباید از پیام رسان واتس اپ استفاده کنند، اما مردم عادی می توانند با رعایت نکات ایمنی از آن استفاده کنند. میثمی که این اظهارات را در برنامه تلویزیونی تهران 20 بیان کرده بود، به مردم هشدار داد در صورت ملاقات با مسوولان رده بالای حکومت و فرماندهان ارشد نباید از این پیام رسان ها استفاده کنند و گفت تیم حفاظت این مقامات درباره این موضوع توجیه شده اند.

چهره دیگری که مدعی نفوذ اسراییل از طریق واتس اپ شد کسی نیست جز مصطفی میرسلیم. او مدعی شد دشمن صهیونیستی اطلاعات مورد نیاز خود را از طریق جاسوسان و عوامل نفوذی و از طریق هوش مصنوعی با به کارگیری داده های پیام رسان های بیگانه نظیر واتس اپ و تلگرام و اینستاگرام کسب و برای تعرض و حمله، از آن ها بهره برده است.

چند روز بعد از گفته های سردار جلالی، مهدیه شادمانی - دختر سردار شادمانی که در جنگ 12 روزه توسط اسرادیل ترور شد - در اینستاگرام خود نوشت که برعکس ادعای رییس پدافند غیرعامل، پدرش گوشی و وسایل هوشمند به همراه نداشته است. اشاره دختر سردار شادمانی به عدم استفاده از گوشی هوشمند مشخصا برای تاکید بر این مساله بود که تلفن همراه پدرش از اساس امکان نصب نرم افزار واتس آپ را نداشته است.

مهدیه شادمانی در مطلبی که در اینستاگرام نوشته تاکید کرده است: محل استقرار پدر هرچند ساعت تغییر می کرد. گوشی و وسایل هوشمند همراه نداشتند! پروتکل های امنیتی رعایت می شد. اما در یکی دو مورد، همان موقع که در محل جدید مستقر می شدند، مورد ترور هدفمند اسراییل قرار گرفتند و از چند بار ناکامی، بالاخره دشمن موفق به یافتن ایشان شد.

او در ادامه با تاکید صریح بر اینکه ردیابی دقیق اسراییل فراتر از واتس اپ یا جاسوسی سنتی و فردی است خواستار تشخیص علت های دقیق و مسوولانه در امر ردیابی شد و گفت: ای کاش مسوولان مربوطه اقدام به شناخت علت های دقیق و مسوولانه ردیابی به جای تکیه صرف به نرم افزارهای خارجی کنند.

مهدیه شادمانی در ادامه نوشته است: مساله ای که باعث دلگیری یا تعجب من بعد از شهادت بابا شد، دو نکته بود. برخی مدعی بودند حتما پدرت موبایل همراه داشته است. یا اینکه بعد از انتشار خبر شهادت می گفتند چرا لباس نظامی نداشت! این نشان می دهد که مردم یا حتی خیلی از مسوولان، با شرایط جنگی و نوع کشته شدن فرمانده در میدان آشنا نیستند. واقعا یک فرمانده در شرایط جنگی موبایل همراهش دارد؟ یا اینکه وسط جنگ برای استراحت و اینکه عده ای نگران نشوند به خانه می آید؟

چند روز بعد از این اظهارات از جانب خانواده سردار شادمانی، ویدیویی از صحبت های علیرضا حاجی زاده، پسر سردار حاجی زاده فرمانده پیشین نیروی هوافضای سپاه پاسداران منتشر شد. در بخشی از ویدیویی که 24 تیر از دیدار زهرا پزشکیان، فرزند رییس جمهور ایران با خانواده امیرعلی حاجی زاده ضبط شده، او درباره ملاحظات امنیتی پدرش گفت: وقتی پدرم می خواستند صحبت کنند، می گفتند تلفن های ثابت، کنترل، ریموت و… را جمع کنید و به یکی از اتاق ها ببرید. حتی وسایل الکتریکی را هم جمع می کردیم.

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت چهاردهم در نشست خبری 24 تیر در پاسخ به سوالی در راستای تصویب آیین نامه اجرایی که برخی گروه ها آن را اینترنت طبقاتی کسب وکارها می خواندند به مساله سوءاستفاده طیف مخالفان دولت از جنگ 12 روزه برای فشار بر وضعیت اینترنت اشاره و تاکید کرد که اقدامات اسراییل دست مخالفان را در راستای این اقدام دولت خوب پر کرده است و تعدادی از پهپادهایی که توسط آن، مردم ما را مورد اصابت قرار می داد از طریق اینترنت کنترل می شدند. با این وجود او نیز صحبتی در ارتباط با مساله واتس آپ یا اثبات نقش این نرم افزار در ردیابی در ترورهای انجام شده نمی کند.

به رغم تمامی تلاش های صورت گرفته در جهت ترسیم این تصویر که ردیابی فرماندهان نظامی در جنگ 12 روزه از طریق واتس آپ بوده، در نهایت ششم مردادماه مقام مسوول در وزارت ارتباطات تمامی ادعاها در این زمینه - که عموما از طرف چهره هایی بود که پیش از آن هم با رفع فیلتر واتس آپ مخالف بودند - را رد کرد. حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان رییس جمهور ششم مردادماه در گفت وگویی در پاسخ به سوالی درباره نقش واتس آپ در ردیابی فرماندهان بر اساس اعلام صدا و سیما و گفته های سردار جلالی، گفت: تا جایی که بنده اطلاع دارم، دقیقا بحث از واتس آپ موردی نبوده است و بحث خود گوشی های هوشمند و GPS و BTS آن مطرح بوده. اما موردی از روی واتس آپ قطعا نداریم.

افشین در بخش دیگری از این گفت وگو در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه آیا پرونده بررسی نفوذ از طریق تلفن همراه در دولت در حال بررسی است، می گوید: بله! این موضوع اثبات شده است. یکی از مسیرهای ردیابی - که نمی توان آن را دقیقا نفوذ نامید - تلفن های هوشمند هستند و نیاز به تحقیق و اثبات زیادی نیست، اما به نظر من اینکه ما موضوع را فقط به یک نرم افزار یا Surfer تقلیل بدهیم عمل دقیقی نیست.

او همچنین به موضوع فیلترینگ و امکان نفوذ از طریق فیلترشکن ها اشاره و تاکید دارد که فیلترینگ موضوع پیچیده ای است، که فکر می کنم بهتر است وزیر ارتباطات درباره آن صحبت کنند چرا که در حوزه ایشان است. نکته این است که بسیاری از VPNهای آزاد و رایگانی که موجود است، منشأهایی دارند که می توان به شکل جاسوسی از آن ها استفاده کرد یا اطلاعات را از آن طریق از تلفن همراه برداشت کرد. این یک آفتی است که ما آمده ایم جایی را درست کنیم، اما مانعی را ایجاد کردیم که شاید هزینه اش برای دولت چندین برابر بود.

احمد باقری، برادر سرلشکر محمد باقری، رییس ستاد کل نیروهای مسلح نیز هفته گذشته توضیحات و جزییات جدیدی درباره نحوه شهادت برادرش را بیان کرد. او با رد ادعای مطالب منتشر شده در خبرگزاری ایرنا مبنی بر اینکه سردار باقری در زمان ترور در اتاق جنگ بوده است، گفته که شهید باقری آن شب در منزل بودند و در اتاق جنگ نبودند. خبری حوالی ساعت 5 یا 5:15 صبح در کانال های مختلف منتشر شد. من از خانه خودم بیرون آمدم و به محل اصابت موشک رفتم. همان جا ابتدا یکی از بچه هایی که مسوول حفاظت بود گفت حاجی در خانه نبوده، اما بعد عزیزان گفتند این طور نیست.

وی در پاسخ به سوالی درباره نقش فضای مجازی در ترور فرماندهان نظامی گفت: شهید باقری، فقط یک گوشی معمولی داشت و استفاده می کرد و این حرف درست نیست. در شبکه های اجتماعی هم فعالیتی نداشتند. شاید روی تبلت دو یا سه کانال خبری را دنبال می کردند و در همین حد پیگیر بودند. تلفن شان از آن گوشی های ساده و معمولی و دم دستی بود.

بر اساس گفته های خانواده فرماندهان نظامی و چهره های مسوول در عرصه فناوری اطلاعات هیچ مستند روشنی در ارتباط با موضوع نقش واتس آپ در ردیابی فرماندهان ترور شده توسط اسراییل وجود ندارد. به نظر می رسد طیف سیاسی مخالف و منتقد دولت پزشکیان سعی دارد تا از فضای جنگ 12 روزه ایران و اسراییل و فضای بعد از اعتراضات دی ماه اخیر بهره برداری برای سنگ اندازی در مسیر رفع فیلترینگ داشته باشد. مشخصا اگر این راهبرد کارایی لازم را داشت با فیلتر مجدد واتس آپ در عمل پزشکیان با موضوعی رو به رو خواهد شد که می تواند بر میزان تحقق وعده های انتخاباتی اش موثر باشد.

حساسیت طیف رقیب پزشکیان بر رفع فیلتر واتس آپ تازگی ندارد و پیش از این نیز در زمانی که تصمیم به رفع فیلتر این پلتفرم گرفته شد چهره های نزدیک به جریان سعید جلیلی این پلتفرم را اسراییلی خوانده و از رفع فیلتر آن انتقاد کرده بود.

محمدحسین طاهری آکردی، عضو موسس تشکل شریان که سرپرست ستاد امر به معروف و نهی از منکر نیز هست، در آن زمان مشخصا واتس آپ را پلتفرمی اسراییلی خواند و تاکید کرد که چرا در زمانی که فرماندهان مقاومت در حال ترور هستند باید چنین تصمیمی در داخل کشور اتخاذ شود؟ برای درک بهتر این انگیزه ها مرور تجمعاتی که با هدایت و حمایت چهره های نزدیک به جلیلی برای مخالفت با رفع فیلتر واتس آپ و از اساس در مخالفت با رفع فیلترینگ صورت می گرفت نیز ضروری است.

تحولات اخیر در حوزه حکمرانی اینترنت نشان می دهد که برای برخی دولت ها، فضای دیجیتال دیگر صرفا یک حوزه فناورانه یا اقتصادی نیست، بلکه به بخشی از معادله امنیت ملی و حتی رقابت ژئوپلیتیکی تبدیل شده است. در این چارچوب، اقدام روسیه برای محدودسازی دسترسی به واتس اپ را می توان در قالب راهبرد کلان تری تحلیل کرد که هدف آن روشن است: افزایش کنترل دولت بر جریان داده و اطلاعات.

این سیاست در دوره حکمرانی ولادیمیر پوتین به صورت تدریجی شکل گرفت و بر پایه این فرض استوار است که پلتفرم های خارجی، علاوه بر کارکرد ارتباطی می توانند ابزار نفوذ سیاسی، اطلاعاتی و حتی امنیتی باشند. در چنین نگاهی، کنترل زیرساخت ارتباطی مشابه کنترل زیرساخت انرژی یا نظام مالی است و چه بسا در برهه هایی حساس تر از این موارد.

فیلتر واتس آپ در روسیه و اصرار برای فیلتر آن از جانب طیفی از اصولگرایان که به عنوان طیفی از اصولگرایان یا نیروهای نزدیک به جبهه پایداری و سعید جلیلی شناخته می شوند، تنها به بعد فنی محدود نیست و یک لایه تئوریک نیز دارد. در ادبیات رسمی روسیه، شرکت های فناوری غربی بخشی از اکوسیستم قدرت غرب محسوب می شوند و نه صرفا بازیگران بازار آزاد. بنابراین محدودسازی آن ها نه صرفا یک سیاست تنظیم گری، بلکه اقدامی در راستای استقلال راهبردی و کاهش آسیب پذیری در برابر تحریم یا جنگ اطلاعاتی تعریف می شود.

همزمان تلاش برای تقویت پلتفرم های بومی و جایگزین های داخلی، بخشی از همین پروژه کلان است؛ پروژه ای که هدف آن ایجاد یک اینترنت قابل کنترل در سطح ملی است، حتی اگر در سطح ظاهری همچنان به اینترنت جهانی متصل باشد.

در ایران، بحث حکمرانی اینترنت در بستری پیچیده تر و چندلایه جریان دارد. دولت مسعود پزشکیان در شرایطی قرار گرفته که از یک سو با نیازهای اقتصادی و اجتماعی جامعه دیجیتال ایران مواجه است و از سوی دیگر تحت فشار جریان هایی قرار دارد که نگاه امنیتی تری به اینترنت دارند. بخش مهمی از این فشار از سوی طیفی از اصولگرایان وارد می شود که سال هاست بر توسعه شبکه ملی اطلاعات، تقویت پیام رسان های داخلی و محدودسازی پلتفرم های خارجی تأکید می کنند. در این نگاه، وابستگی ارتباطی به شرکت هایی مانند متا به معنای ایجاد یک گلوگاه راهبردی است که در شرایط بحران می تواند به ابزار فشار سیاسی تبدیل شود.

شباهت میان این نگاه و مدل روسی بیش از آنکه ناشی از هماهنگی مستقیم باشد، ریشه در نوع مشابهی از نگاه به مفهوم امنیت دارد. در هر دو چارچوب، فضای مجازی امتداد میدان رقابت قدرت ها تلقی می شود و نه یک فضای خنثی. در نتیجه، اصل بر این است که دولت باید توانایی کنترل زیرساخت ارتباطی، جریان داده و حتی معماری پلتفرم ها را داشته باشد. همین منطق باعث می شود که توسعه پلتفرم های بومی صرفا یک پروژه اقتصادی یا فناورانه نباشد، بلکه به پروژه ای هویتی تبدیل شود.

در این میان، گفتمان طیف نزدیک به سعید جلیلی بیشترین همپوشانی مفهومی را با مدل روسی نشان می دهد. در این گفتمان، مفهوم استقلال صرفا به حوزه نظامی یا اقتصادی محدود نیست و شامل استقلال اطلاعاتی و سایبری نیز می شود. اینترنت خارجی در این چارچوب مشابه وابستگی مالی به نظام دلار یا وابستگی صنعتی به فناوری غربی تحلیل می شود. این نگاه بر این فرض استوار است که قدرت های غربی از شبکه های اجتماعی و پلتفرم های ارتباطی به عنوان ابزار جنگ ترکیبی استفاده می کنند؛ تحلیلی که در ادبیات امنیتی روسیه نیز به طور گسترده دیده می شود.

عامل مهم دیگر، تجربه تحریم و فشار خارجی است. همان طور که غرب می تواند از ابزار مالی برای اعمال فشار استفاده کند، از ابزار فناوری نیز می تواند بهره ببرد. بنابراین ایجاد زیرساخت داخلی و محدودسازی پلتفرم خارجی به عنوان نوعی بیمه امنیتی تعریف می شود. این نگاه همچنین با یک برداشت تمدنی از فناوری همراه است؛ برداشتی که فناوری را خنثی نمی داند و معتقد است هر پلتفرم حامل ارزش ها و الگوهای فرهنگی خاص خود است. این الگوها در الگوریتم فکری طیفی از اصولگرایان جایی ندارد.

با این حال، تفاوت مهمی میان ایران و روسیه وجود دارد. ساختار اجتماعی، سطح نفوذ اقتصاد دیجیتال، وابستگی کسب و کارها به پلتفرم های خارجی و همچنین هزینه اجتماعی محدودسازی گسترده اینترنت در ایران بسیار بالاتر است. به همین دلیل، حتی اگر در سطح گفتمانی همگرایی قابل توجهی میان برخی جریان های اصولگرا و مدل روسی وجود داشته باشد، در سطح اجرایی پیاده سازی کامل چنین مدلی با چالش های جدی روبه رو است.

بحث محدودسازی اینترنت در ایران را البته می توان بخشی از یک جدال بزرگ تر دانست؛ جدال میان نگاه امنیت محور به اینترنت و نگاه توسعه محور به اقتصاد دیجیتال. همگرایی گفتمانی برخی جریان های اصولگرا با مدل روسی نشان می دهد که در صورت تشدید فشارهای امنیتی یا افزایش تنش های خارجی، احتمال حرکت به سمت الگوهای کنترل سختگیرانه تر افزایش پیدا می کند، اما در عین حال واقعیت های اقتصادی و اجتماعی ایران همچنان به عنوان عامل بازدارنده عمل می کنند. در کنار این مسائل، انگیزه از بین بردن موضوع رفع فیلتر واتس آپ برای تحت الشعاع قرار دادن تحقق شعار مسعود پزشکیان برای رفع فیلترینگ - هر چند محدود به واتس آپ و گوگل پلی - نیز موضوع قابل توجهی است.

تیرماه سال جاری محمد مهاجری، عباس عبدی و فیاض زاهد در پیشنهادی سرگشاده خطاب به رییس جمهور نوشتند که اغلب ادعاهای رسمی برای فیلتر کردن فضای مجازی خلاف واقع است. به رغم تاکیدهای مطرح شده و اطلاعات انتشار یافته از سوی خانواده شهدای ترور، اما داستان واتس آپ قطعا به همین جا ختم نمی شود.