این روزها بسیاری از ایرانی ها از ایرانِ بدون چشم انداز حرف می زنند و در یکی از مبهم ترین مقاطع تاریخی خود ایستاده اند؛ جایی که انباشت بحران های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی با ترس از ناامنی و جنگ گره خورده و آینده را از قطعیت تهی کرده است.

به گزارش اقتصادنیوز، در این وضعیت که مسیرها خطی نیست و عدم قطعیت ها بر زندگی روزمره سایه انداخته، دکتر مقصود فراستخواه، استاد دانشگاه و جامعه شناس هشدار می دهد: اگر جامعه عقلانیت به خرج ندهد، ممکن است به وضعیت اردوگاهی برسیم.

گفتگو با مقصود فراستخواه جامعه شناس را بخوانید.

این روزها بسیاری از ایرانی ها از ایرانِ بدون چشم انداز حرف می زنند؛ وضعیتی که به نظر می رسد فقط یک علت ندارد و حاصل انباشت بحران های مختلف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و دیگر رخدادهاست. به همه اینها، تجربه ترس از ناامنی و جنگ را هم اضافه کنیم. از نگاه شما این وضعیت چه تأثیری بر زندگی روزمره افراد و جامعه گذاشته است؟

اگر به کتاب ما ایرانیان بنده مراجعه کنید که سال ها پیش منتشر شده و فکر می کنم هنوز هم در دسترس است آن جا از شاخص های مختلفی که از تفاوت های فرهنگی جوامع وجود دارد گفتم. یکی از این شاخص ها جهت گیری درازمدت است؛ یعنی بررسی می شود در میان کشورها و فرهنگ های مختلف، چقدر جهت گیری درازمدت در جامعه وجود دارد و چقدر جهت گیری کوتاه مدت. در جهت گیری کوتاه مدت، مردم معمولاً هدف های کوتاه مدت تعریف می کنند و دنبال می کنند؛ اما وقتی بحثِ درازمدت می شود، برایشان سخت تر می شود.

شاخص دیگری هم داریم به نام اجتناب از عدم اطمینان ؛ یعنی نشان می دهد در چه فرهنگی مردم تا چه اندازه از نااطمینانی گریزان اند، یا تا چه اندازه می توانند با نااطمینانی ها سازگاریِ خلاق داشته باشند و پیش بروند.

توضیح من در همان کتاب این است که این ها ذات خلقیاتی یا ذات فرهنگیِ ثابت نیست که بگوییم ما ایرانیان مثلاً جهت گیری درازمدت مان همیشه ضعیف است یا اجتناب از عدم قطعیت مان همیشه بالاست و همیشه می خواهیم مسیرهای کاملاً مشخص داشته باشیم.

حتی در مباحث اقتصادی هم می بینیم توسعه اقتصادی، پیشرفت، کارآفرینی و ریسکِ تحولات معمولاً در جوامعی رخ می دهد که قدرت ریسک بالاست و تحمل ابهام وجود دارد و افراد می توانند ریسک کنند و کار کنند و پیش بروند. من نمی خواهم بحث مان به این سمت برود؛ فقط می خواهم بگویم آنچه گاهی به صورت مشکل فرهنگی دیده می شود، بیشتر محصول مسیر تاریخی و شرایط نهادی و ساختاری است؛ یعنی نظام های نهادی، سیستم ها و ساختارهای ما مشکلاتی دارند که سبب می شود جهت گیریِ درازمدت در جامعه کم شود.

مثلاً ایران را با جوامعی مانند مالزی مقایسه کنید؛ آنجا جهت گیری درازمدت بالاتر است و در ایران پایین تر. یا درباره ی ریسک؛ در جامعه ی ما متأسفانه مردم دیگر کمتر می خواهند ریسک کنند. در همان کتاب توضیح داده ام که چه علل نهادی، سیستمی، ساختاری و تاریخی سبب شده چنین مشکلاتی به وجود بیاید.

حالا برگردم به بحث چشم انداز . اجازه بدهید بحث را کمی عمومی تر پیش ببرم: چشم انداز یعنی چه و چرا برای جامعه مهم است؟ یکی از راه های چشم اندازسازی، توسعه قدرت خیال است؛ یعنی هرچه تخیل خلاق و توانایی های شناختی، ادراکی و معرفتی در جامعه رشد کند، کنشگران اجتماعی در سطوح مختلف نه فقط نخبگان به معنای محدود از روزنامه نگار و دانشجو گرفته تا پژوهشگر، سرمایه گذار و شهروندان می توانند چشم انداز آینده را حفظ کنند، داشته باشند و توسعه بدهند.

من سال ها در حوزه آینده پژوهی کار کرده ام. یکی از راه های چشم اندازسازی، فکر کردن در فضای سناریوها است. اگر ما بتوانیم سناریویی فکر کنیم، یعنی بدیل اندیش باشیم و چند آلترناتیو را همزمان در نظر بگیریم، آینده را باز ببینیم و دایره امکان ها را به روی خودمان نبندیم و از منظرهای مختلف، مسیرهای مختلف آینده را بررسی کنیم.

فضای سناریو معمولاً از تحلیل عدم قطعیت ها به دست می آید. عدم قطعیت ها یعنی چیزهایی که می گوییم ممکن است چنین شود یا چنان شود و قطعیت ندارد. در آینده پژوهی، اگر دست کم دو عدم قطعیت مهم داشته باشید، می توانید با تفکر بدیل اندیش، از ترکیب آن ها یک فضای سناریو بسازید و حداقل چهار سناریو را تصور کنید.

از نگاه من حداقل دو عدم قطعیت مهم پیش روی ایران است:

عدم قطعیت اول: آیا میدان بازی در ایران پراگماتیزه می شود و راه حل های حقوقی دنبال می شود، یا رادیکالیزه می شود و راه حل های میدانی و سخت دنبال می شود؟

عدم قطعیت دوم: کفه عاملیت ها به سمت ابتکارات از پایین می رود یا ابتکارات از بالا؟ یعنی ابتکارها بیشتر از دل جامعه، نهادهای مدنی، صنفی، حرفه ای و محلی می جوشد، یا بیشتر از سوی سیاستمداران و نخبگان رسمی و تصمیم گیرانِ بالا می آید؟

اگر این دو عدم قطعیت را مثل یک محور مختصات در نظر بگیریم، چهار سناریو به دست می آید. من بر اساس همین دو عدم قطعیت، چهار چارک را این طور توضیح می دهم:

سناریوی اول (پراگماتیسم + ابتکارات از پایین): من اسمش را گذاشته ام کنترل در شرایط عدم اطمینان، آرامش در طوفان، یا با ادبیات خودمان هزار باده ناخورده در رگ تاک و هزار راه نرفته در پیش روی ایران است ؛ چرا؟ چون از یک طرف میدان بازی پراگماتیزه می شود و راه حل های حقوقیِ خلاق دنبال می شود، واقع گرایی، عقل گرایی، خردورزی و سنجش سود و زیان و از طرف دیگر، جامعه هم فعال است و ابتکارات مدنی، صنفی، حرفه ای، محلی و اجتماعی دارد. در این حالت، با وجود همه زخم ها، غم ها، اندوه ها، کشته ها و وضعیت ترومایی، همچنان می شود از چشم انداز پایداری سخن گفت؛ آرامش هست اما نه آرامشِ سکون، بلکه آرامشِ فعال.

سناریوی دوم (پراگماتیسم + ابتکارات از بالا): میدان بازی پراگماتیزه می شود، اما جامعه منفعل است و نگاه ها به ابتکارِ نخبگان رسمی و تصمیم گیرانِ بالا دوخته می شود: این که فلان مقام چه کند، فلان دولت چه تصمیم بگیرد، فلان سیاستمدار چه موضعی بگیرد. این را یک سناریوی شکننده می دانم: ممکن است در کوتاه مدت کشور نفسی بکشد، اما آن پایداریِ واقعی شکل نمی گیرد.

سناریوی سوم (رادیکالیسم + ابتکارات از پایین): میدان بازی رادیکالیزه می شود و راه حل های میدانی دنبال می شود، اما جامعه از پایین فعال است، نهادهای اجتماعی کار می کنند و از پا نمی نشینند. من برای توصیف این فضا از آن تعبیر استفاده کردم: باد تندست وچراغم ابتری زو بگریانم چراغ دگری یعنی در تندباد حوادث زندگی می کنید، اما چراغ ها دست به دست می شود؛ یکی مشعل می گیرد، دیگری روشن می کند و این چرخه می تواند امکانِ عبور از وضعیت سخت را بسازد. در این وضعیت، جامعه پرتنش است، منازعات سیاسی وجود دارد و تحول خواهی هم هست.

سناریوی چهارم (رادیکالیسم + ابتکارات از بالا): از یک سو فضا رادیکال است و افراط گرایان در نهادها و رسانه ها و ابزارهای مختلف به ستیز و جنگ دعوت می کنند، اما از سوی دیگر بخشی از دولت هم ابتکاراتی انجام می دهد. این را سناریوی قمار سیاست می دانم: ممکن است جامعه وارد وضعیتی شود که کل کشور و سرزمین و حتی تمامیت ارضی در مخاطره جدی قرار بگیرد، تا جایی که به وضعیت اردوگاهی برسیم؛ وضعیتی که در آن نه حقوق معنا دارد، نه دموکراسی، نه اقتصاد، نه زندگی و نه خلاقیت.

اما فارغ از اینکه کدام سناریو غالب شود، نکته ی مطمئن این است: ما باید به جامعه برگردیم و از جامعه مراقبت کنیم . یعنی احیای امر اجتماعی نه صرفاً امید بستن به امر سیاسی . حکمرانی در این وضعیت کارآمد نیست و حتی مشروعیتش را هم از دست می دهد. پس جامعه باید از خودش مراقبت کند: در محله، در ساختمان، در حلقه های همسایگی، دوستی، نهادهای صنفی و حرفه ای؛ روزنامه نگاران مراقب صنف شان باشند، دانشگاهیان مراقب دانشجویان شان، مدیران مراقب کارکنان و رفاه و بیمه و امنیت روانی شان. باید نوعی آرامش در طوفان ساخت، نوعی کاتارسیس و تیمارداری اجتماعی.

من از توران میرهادی یاد گرفتم که می گفت: غم بزرگ، کار بزرگ. غمِ وضعیتِ جامعه بسیار بزرگ است، اما باید آن را به کار بزرگ تبدیل کنیم: حمایت از کودکان کار، مادران سرپرست خانوار، بیماران صعب العلاج، و شبکه های مراقبت اجتماعی. اگر فردا وضعیت کشور سخت تر یا حتی جنگی شود، این شبکه های مراقبت حیاتی می شود. نمونه اش را هم در یک دوره بحران دیدیم: مردم در خانواده ها و شبکه های دوستی و مکان های امن تر جمع شدند، از هم مراقبت کردند، غذا پختند، و توانستند روزگار تلخ را تا حدی بگذرانند.

من به عنوان یک معلم کوچک سرزمین می گویم: مسیرها دیگر خطی نیست، عدم قطعیت ها زیاد است، سناریوهای منفی ممکن است رخ دهد هرچند سناریوهای مثبت هم وجود دارد. اما ما باید این دوره سخت را طوری سپری کنیم که بعداً بتوانیم تحلیل کنیم چه کردیم و چگونه از پس آن برآمدیم.

در کتاب کنشگران مرزی هم از نظریه ای گفته ام که می توان به آن اشاره کرد: رئالیسم عاملانه . رئالیسم عاملانه می گوید درست است وقایعی بیرون از ما هست که در اختیار ما نیست، اما ما هم بخشی از واقعیت بیرون هستیم. شما و من بخشی از واقعیت همین جهان ایرانی هستیم؛ پس می توانیم با ابتکارات و خلاقیت ها در دل واقعیت تلخ، اثر بگذاریم.

اگر بخواهم در یک جمله بگویم: جهان ایرانی در نیمه راه است. شما می توانید راه باقیمانده را بهتر کنید و جهان ایرانی را ترمیم کنید. و برای توضیحش همان جمله را تکرار می کنم: ایران با حروف کوچک نوشته می شود. یعنی ایران را فقط تیترهای درشت و رخدادهای بزرگ نمی سازند؛ ایران را شبکه های اجتماعیِ کوچک، همسایگی ها، نهادهای مدنی و صنفی، سازماندهی اجتماعی و توان جامعه برای بازسازماندهی خودش می سازد.

حمله مغول را همه به عنوان رخداد بزرگ تاریخ می شناسند؛ اما آنچه بعد از آن رخ داد، بازسازی فرهنگ و جامعه و تداوم تاریخی و خلاقیت های فراوان، همان حروف کوچک ایران بود.

بعد از اعتراضات دی 1404، با جامعه ای داغدار و خانواده هایی داغدار مواجهیم و همچنین افرادی با معلولیت های جدیِ آسیب به پا، آسیب به چشم و موارد دیگر. از نگاه شما این وضعیت چه بحران های تازه ای می تواند ایجاد کند، به ویژه در نسبت میان حاکمیت و جامعه ای که دچار این داغ و این آسیب شده است؟

شما درست می گویید. داغ و آسیب در چشم و جان و بدن و جان هایی که از دست رفت دیده شد؛ جوان هایی که پرپر شدند. هر یک از اینها یک انسان بودند؛ حق حیات داشتند، حق زندگی داشتند، امید خانواده بودند، سرمایه انسانی این سرزمین بودند، و حق اعتراض و حق انتخاب سرنوشت سیاسی و حق نقد و انتقاد داشت.

اما درباره تاثیرات اتفاقات اخیر، مسلم است آثار زیان بار بسیار جدی بر جامعه گذاشته. نخست اینکه شکاف ملت و دولت را بیشتر کرد. شکاف ملت و دولت بار کجی است که با آن به مقصد نمی رسیم. این شکاف پیش تر هم وجود داشت، اما این رخدادها دهان شکاف را بازتر کرد و ترمیم آن بسیار دشوار شده است.

علاوه بر آسیب های بدنی، آسیب های روحی و ذهنی هم سنگین است. پیش تر احساس تبعیض، فساد و نابرابری وجود داشت؛ حالا به اینها احساس های تلخ دیگری هم اضافه شده که به این سادگی ترمیم نمی شود. مشروعیت سیاسی لطمه بزرگی خورده، نیروی انسانی لطمه خورده، فرهنگ کار و تولید لطمه خورده، امید به آینده و ثبات و نظم اجتماعی لطمه خورده و اعتماد به نفس ملی لطمه خورده است.

و به نظر من یک لطمه بزرگ دیگر هم وارد شد: امید مردم به تغییرات اصلاحی، امید به رفرم و نیروهای میانی از میان رفت. اگر امیدی بود که ساختارها قابل ترمیم و اصلاح اند و می شود با راه های مسالمت آمیز بهبود ایجاد کرد، این امید هم آسیب دید و راه های مسالمت آمیز برای یک نسل سخت تر و دشوارتر جلوه کرد. نتیجه اش می تواند رادیکالیزه شدن، قطبی شدن، و حتی میل به توسل به خشونت در بخش هایی از جامعه باشد.

یکی از مخاطرات جدی این است که جامعه به جای نیروهای درونی، چشمش به نیروهای بیرونی دوخته شود؛ به جای حل مسائل در مقیاس ملی، فکرها به سمت معادلات جهانی و ورود بازیگران بیرونی برود. من خوشبین نیستم که بتوان از طریق نیروهای بیرونی مسائل را حل کرد؛ این دیدگاه من است. به عنوان یک محقق که سال ها روی تاریخ ایران و مباحث اجتماعی کار کرده ام، اطمینان دارم خشونت، توسل به نیروهای بیرونی، یا راه حل های اقتدارگرایانه یک جانبه، راه پایدار نیست. تاریخ ما نشان می دهد بدون همه جانبه گرایی، گفت وگو، مذاکره، تغییرات مسالمت آمیز و همراهی نیروها، نتیجه مطلوب حاصل نمی شود.

اما دوباره برمی گردم به اصل حرفم: بازگشت به جامعه و مراقبت از جامعه. این اندوه ها و آسیب ها تنها از طریق تیمارداری و مراقبت اجتماعی، از طریق نهادهای حرفه ای، صنفی، محلی، همسایگی و حلقه های دوستی قابل التیام است. من امروز دیدم دانشجویان چگونه دردها و نگرانی هایشان را با هم در میان می گذارند و از طریق گفت وگو به هم کمک می کنند. باید غم بزرگ را به کار بزرگ تبدیل کرد.

من مثال هم زدم، اگر امکان اعتراض در چارچوبی امن تعریف شود، بسیاری از هزینه ها کاهش می یابد. خیابان آخرین پناه مردم است. در یک حکومت عقلانی و واقع گرا و عادل، بخش زیادی از مسائل باید پیش از رسیدن به خیابان حل شود: از مسیر رسانه های آزاد، شنوایی سیستماتیک، سیاست گذاری اخلاقی، انتخابات و گردش قدرت. اما حتی برای آن بخش باقی مانده هم باید امکان اعتراض تعریف شود.

من هفته گذشته دیدم که برای یک تجمعِ مناسبتی چه امکاناتی فراهم شده بود، از خدمات شهری تا امنیت و امکانات رفاهی. سؤال من این است: آیا برای هر تجمع و اعتراض هم حداقل می شود یک فضای امن، بدون تعرض، تعریف کرد که مردم بتوانند حرفشان را بزنند؟ در دنیا حتی در سازمان ها و شرکت های بزرگ، مکان هایی برای تخلیه فشار روانی و هیجانی تعریف می کنند، چون می دانند انباشت فشار، خطرناک است.

در نهایت، اگر بخواهم جمع بندی کنم: دفاع از جامعه، مراقبت از جامعه، تحکیم بنیان های اجتماعی و ابتکارات اجتماعی بسیار مهم است و اگر سناریوی پراگماتیسم و ابتکارات درونی فعال شود، ایران امکانات زیادی دارد: حدود 20 میلیون تحصیل کرده عالی، سرمایه انسانی رشد یافته، ایرانیان خارج از کشور به عنوان بخشی از سرمایه های مالی و تخصصی و ارتباطی، سرمایه های نمادین و معنوی، سمن ها و نهادهای مدنی و روزنامه نگاران و پژوهشگران همه و همه برای ایران هستند. اینها ذخایر جامعه ایران اند و می توانند برای آینده پس انداز شوند تا جامعه به جای لغزیدن به وضعیت اردوگاهی، بتواند از گذرگاه بحرانی عبور کند.