علی اصغر سیدآبادی در شرق نوشت: ما با پدیده ای روبه رو هستیم که شاید ریشه های آن را باید در اعتراضات 1398 جست وجو کرد؛ دوره ای که در میان قربانیان، تعداد دانش آموزان، به ویژه در حاشیه شهرهای بزرگ و شهرهای کم برخوردار، درخورتوجه گزارش شد. اما اعتراضات 1401 از این نظر یک نقطه عطف بود. حضور نوجوانان، به ویژه دختران، در اعتراضات پررنگ تر شد و شمار جان باختگان کودک و نوجوان افزایش چشمگیر یافت. این فقط یک تراژدی آماری نبود، بلکه زخمی انسانی و اخلاقی است که هنوز ترمیم نشده و آثارش باقی است.

درباره آمار دقیق قربانیان و بازداشت شدگان نوجوان اعتراضات 1404، میان منابع اختلاف درخورتوجهی وجود دارد و دسترسی به داده های راستی آزمایی شده دشوار است. در برخی گزارش ها نیز گفته شده که نوجوانان ترک تحصیل کرده در این دسته بندی ها لحاظ نشده اند. درباره بازداشت شدگان نوجوان نیز برآوردهایی منتشر شده که در بعضی شهرها سهم نوجوانان را در شب های اوج اعتراض بالا دانسته اند. ذکر این اعداد، بیش از آنکه عدد قطعی باشد، نشانه ابعاد نگران کننده مسئله است.

کیفیت کنشگری این نوجوانان هر جور که تفسیر شود، نفس این رخداد نشانه شکست در سیاست های اجتماعی، فرهنگی و آموزشی و نشانه شکاف عمیق میان نسل جدید و نهادهای رسمی است. آنان که در چنین شب هایی به هر دلیل به جمع معترضان می پیوندند، معمولا از خطر کاملا بی خبر نیستند یا دست کم احتمال خشونت را می دهند. درعین حال باید عاملیت نوجوان را نیز دید.

بسیاری از آنان صرفا دنباله رو چشم وگوش بسته هیجان جمعی نیستند، بلکه با حس عدالت خواهی، تجربه زیسته تبعیض، و جست وجوی هویت و اثرگذاری اجتماعی وارد صحنه می شوند. با این حال، پرسش اساسی تر این است که چرا نوجوانان، با وجود احتمال خطر، در اعتراضات شرکت می کنند؟

پاسخ این پرسش را نمی توان فقط به ویژگی مغزی و عصب شناختی تقلیل داد. عوامل اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و تجربه زیسته تحقیر و تبعیض و محدودیت نیز نقش مهمی دارند. یافته های عصب شناسی رشد توضیح دهنده حساسیت بیشتر نوجوانان به موقعیت های هیجانی و جمعی است، نه تعیین کننده محتوای جهت گیری سیاسی یا ارزشی آنان. این یک لایه توضیحی است، نه کل ماجرا. درعین حال بی توجهی به دانش رشد و اکتفا به پاسخ صرفا سیاسی یا انتظامی، خطای جدی است.

اگر هدف کاهش رفتار پرخطر و خشونت است، شواهد علمی نشان می دهد که رویکردهای حمایتی و گفت وگومحور از رویکردهای صرفا تنبیهی اثربخش ترند. از این منظر، حتی اگر برخی از دلایل رسمی برای برخورد سخت گیرانه درست فرض شود، به کارگیری خشونت شدید علیه نوجوانان، از نظر حقوقی و اخلاقی، قابل دفاع نیست.

پژوهش های دو دهه اخیر در مغزپژوهی نشان داده اند که مغز نوجوان نسخه کوچک تر مغز بزرگ سال نیست، بلکه سامانه ای با زمان بندی رشدی متفاوت است. با توجه به تحقیق لارنس اشتاینبرگ در مدل دوسامانه ای می توان دریافت که به بیان ساده، شتاب هیجان در نوجوان از توان مهار جلو می افتد. این به آن معنا نیست که نوجوان خطر را نمی فهمد، بلکه به این معناست که وزن پاداش ادراک شده برای او بیشتر است.

همچنین در پژوهش سارا جین بلیکمو تأکید شده حضور همسالان، ریسک پذیری نوجوان را به طور معناداری افزایش می دهد. این یافته ها زمینه زیستی حساسیت به موقعیت های پرهیجان را توضیح می دهد، نه اینکه نوجوان را فاقد قدرت داوری معرفی کند.

این مجموعه یافته ها کمک می کند بفهمیم چرا احساس بی عدالتی، ستم، تبعیض، فقر و موقعیت های جمعی آمیخته با خشم برای نوجوانان با شدت بیشتری تجربه می شود. نیاز به تخلیه هیجان در این دوره ضعف شخصیتی نیست، بلکه ویژگی مرحله رشدی است. اگر راه های امن، نمادین و اجتماعی شده برای بیان هیجان وجود نداشته باشد، اگر اعتراض های آنان مدام با توسل به اقتدار بزرگسالانه خاموش شود، احتمال سوق یافتن آن به مسیرهای پرخطر بیشتر می شود. سرکوب هیجان آن را حذف نمی کند، بلکه متراکم و انفجاری می کند.

از این منظر، برخورد صرفا امنیتی و انتظامی با نوجوانان نه تنها مسئله را حل نمی کند، بلکه می تواند آن را تشدید کند. فشار شدید برانگیختگی هیجانی را بالا می برد و در شرایطی که سامانه مهار هنوز در حال رشد است، احتمال رفتار انفجاری بیشتر می شود. به همین دلیل بسیاری از متخصصان رشد بر نقش گفت وگوی واقعی، حضور بزرگسالان قابل اعتماد و به رسمیت شناختن هیجان نوجوان تأکید می کنند.

در کنار این بحث رشدی، یک پرسش سیاسی-اجتماعی نیز مطرح است: آیا برخورد خشن از تعداد معترضان می کاهد یا با فعال کردن حلقه عاطفی پیرامون قربانیان، دامنه اعتراض را گسترش می دهد؟ پژوهش های این حوزه نشان می دهد گاه در کوتاه مدت بازدارنده است، اما در مواردی که خشونت نامتناسب و نامشروع تلقی شود، واکنش معکوس ایجاد می کند و شبکه های همدلی و کنش را گسترش می دهد.

دراین میان مسئولیت اصلی در مواجهه درست دولت است. این یک اصل پایه ای حقوقی و اخلاقی است. نوجوانی مرحله ای از رشد انسان است، نه جرم. دوره ای از بازآرایی مغز، هیجان پرتوان، و جست وجوی معنا و اثرگذاری. جامعه ای که به جای فهم این مرحله، فقط با زور پاسخ می دهد، در واقع با سازوکارهای رشد انسان درگیر می شود. حتی اگر این رویکرد در کوتاه مدت خیابان را آرام تر کند، در بلندمدت اعتماد، پیوند نسلی و سرمایه عاطفی جامعه را فرسایش می دهد.

مسئله فقط تعداد معترضان امروز نیست؛ کیفیت رابطه فردا میان نسل جوان و ساختار قدرت است، رابطه ای که اگر با خشونت تعریف شود، بازسازی آن بسیار پرهزینه تر از پیشگیری از این چرخه خواهد بود.