محمدحسین دانایی، خواهرزاده جلال آل احمد که در سال های اخیر بر روی روزنوشت های این نویسنده کار می کند و تاکنون دو جلد از روزنوشت های او با عنوان یادداشت های روزانه جلال آل احمد را منتشر کرده است، به مناسبت سالروز درگذشت فروغ فرخزاد (24 بهمن 1345) یادداشتی را با عنوان جلال آل احمد و فروغ فرخزاد؛ زود رفتند، اما به موقع، دو چهره، یک زیستن معنادار در اختیار ایسنا قرار داده است.

در این یادداشت می خوانیم: در نگاه نخست، تفاوت های جلال آل احمد و فروغ فرخزاد چشمگیر است؛ تفاوت در سن، جنسیت، تجربه زیسته، جایگاه اجتماعی و حتی شیوه بیان. اما در لایه ای عمیق تر، شباهت هایی میان این دو دیده می شود که نه تنها اتفاقی نیست، بلکه برای فهم جایگاه آنان در تاریخ فرهنگی معاصر ایران، تعیین کننده است. یکی از مهم ترین این شباهت ها، نسبت آن ها با زندگی و مرگ است: هر دو به موقع آمدند، به موقع زیستند و به موقع رفتند، بی آنکه به تکرار، فرسودگی، یا سازش با ابتدال هنری تن دهند.

این نکته ما را به پرسشی بنیادین می رساند: چه چیزی به زندگی معنا و وزن می بخشد؟ تجربه تاریخی نشان می دهد که ارزش زندگی، بیش از آنکه به طول آن وابسته باشد به کیفیت زیستن گره خورده است. زندگی پربار، زندگی آگاهانه است؛ زندگی ای که در آن فرد مسئولیت انتخاب هایش را می پذیرد و در مقیاسی حتی محدود، بر خود و جهان پیرامونش اثر می گذارد. در مقابل، عمرهای دراز بسیاری را می توان یافت که در تکرار، بی تفاوتی و فراموشی مستهلک شده اند، در حالی که زندگی های کوتاه اما صادقانه، حضوری ماندگار در حافظه جمعی یافته اند.

در این چارچوب، جلال و فروغ به یکدیگر نزدیک می شوند. هر دو، به جای گریز، مسئولیت را برگزیدند؛ به جای رکود، رشد را؛ به جای بی تفاوتی حضور فعال را. هر دو ساختارشکن بودند، نه از سر لجاجت، بلکه برای گشودن افق های تازه، هر دو عشق را، به مثابه نیرویی آگاهانه و انتخاب شده بر بسیاری از ملاحظات مرسوم ترجیح دادند. و هر دو، نقش تاریخی خود را با آگاهی ایفا کردند؛ جلال در مقام استاد و مرجع فکری، و فروغ در جایگاه شاگردی جست وجوگر که به سرعت به استقلال و صدای شخصی دست یافت.

در دهه های 1330 و به ویژه 1340، جلال آل احمد یکی از چهره های محوری جریان روشنفکری ایران بود؛ متر و معیاری که اغلب اهل قلم، چه موافق و چه منتقد، روی او حساب می کردند. جلال، استادی را نه به عنوان امتیاز، بلکه به مثابه مسئولیت می فهمید. او به خوبی می دانست که رابطه استاد و شاگرد، صرفاً انتقال دانش، یا مهارت نیست، بلکه فرایندی انسانی و چندلایه است که بر سه پایه استوار می شود: نظارت، هدایت و شفقت.

نظارت او، از جنس کنترل و تحمیل نبود، بلکه دیدن دقیق، تشخیص به موقع و پیشگیری از خطاهایی بود که می توانست به سرخوردگی، یا انحراف فکری بینجامد. هدایت، به معنای شناخت استعدادها، گشودن افق ها و کمک به هم راستایی توانایی ها با مسیر بلوغ فکری و شخصیتی. و شفقت نیز عنصر مکمل این رابطه: فهم رنج یادگیری، پذیرش خطا و همراهی انسانی در لحظه های تردید و شکست. همین ترکیب بود که رابطه جلال با شاگردانش را به پیوندی سازنده و ماندگار بدل می کرد. یادداشت های روزانه جلال آل احمد - که تاکنون دو جلد از آن منتشر شده - منبعی غنی برای مشاهده عینی این نوع رابطه است، با نام هایی چون اخوان، آزرم، براهنی، بهرنگی، ساعدی، سپانلو، طاهباز، کاظمیه، محصص و فروغ فرخزاد.

یادداشت های او درباره فروغ، به ویژه در سال های پایانی دهه 1330 و آغاز دهه 1340، نشان دهنده نگاهی است هم زمان دقیق، دلسوزانه و مسئولانه؛ نگاهی که از قضاوت های ساده انگارانه فاصله می گیرد و پیچیدگی وضعیت انسانی و اجتماعی فروغ را می فهمد: صبح سرم بدجوری سنگین بود که ناچار رفتم یک ساعت ونیم تنها راه رفتم و برگشتن این فروغ فرخزاد را دیدم که با فولکس واگنش سرگردان بود ... دعوتش کردم به خانه برای ناهار و ... ماند تا چهار بعدازظهر هم بیشتر، و من سرِ ساعت 2/5 دیگر حال نشستن نداشتم بلند شدم، رفتم خوابیدم و او را با عهدوعیال و برادرم تنها گذاشتم ... فروغ فرخزاد برای عیال درددل می کرده است تمام این مدت که مردم مرا ول کرده اند، هیچکس را ندارم. شوهرها از ترسِ زن هاشان با من رفت وآمد نمی کنند و زن ها هم که به من حسودند و ازین زنانه بازی ها... ظهر که دیدمش، پیدا بود که سرگردان است و درمانده. منهم که حوصله ندارم با او ور بروم، اگر هم می آورمش خانه، واقعاً دلم به حالش می سوزد که چنین بی توان شده است، اما مردهای دیگر چنین رفتاری را با او ندارند و همین عیب کار است که پایش را از همه جا می برد. (جمعه 12 اسفند 1339)

حتی در ماجرای رابطه فروغ با ابراهیم گلستان هم تیغ نقد جلال بیش از آنکه متوجه خود فروغ باشد، متوجه شبکه روابط و مناسباتی است که او را به موقعیتی آسیب پذیر سوق داده اند: پریروز داریوش تلفن کرد که می خواهد مرا ببیند... پس از مقدمات... گفتم: ... تقصیر اصلی از تو و ایرانی و الهی بود که پای فروغ فرخزاد را به گلستان باز کردید و کار را خراب کردید و به هم زدید خانه ای را و دست آخر هم گفتم: گلستان گناهی کرده است و باید کفاره اش را پس بدهد. (سه شنبه 10 بهمن 1340)

جلال آل احمد و فروغ فرخزاد هر یک به زبان و راه خود، نشان دادند که ماندگاری نه از طول عمر، بلکه از شدت و صداقت زیستن برمی خیزد؛ آنان زود رفتند، اما به موقع، و پیش از آنکه زندگی را به عادت، و حقیقت را به مصلحت تقلیل دهند.