فرارو- سهیل کیوان، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در روزنامه القدس العربی

به نقل از روزنامه القدس العربی، ایرانیان روز چهارشنبه چهل وهفتمین سالگرد انقلاب اسلامی را جشن گرفتند؛ انقلابی که به سرنگونی شاه انجامید و با شعار مرگ بر آمریکا و اسراییل شناخته شد. در جریان این مراسم، یک موشک بالستیک ایرانی به نمایش درآمد؛ نمایشی که پیام آن تنها به داخل کشور محدود نبود. هم زمان، وزارت دفاع اسراییل از آزمایش موفقیت آمیز موشک های ضدبالستیک جدید خبر داد؛ پاسخی به همان پیامی که در تهران مخابره شد.

این جشن ها در میانه مذاکراتی دشوار میان تهران و واشنگتن بر سر برنامه های تسلیحاتی ایران برگزار شد؛ مذاکراتی که بیش از یک گفت وگوی فنی، به رویارویی اراده ها تبدیل شده است. در این تقابل، محاسبات امنیت ملی با ملاحظات تصویر و اعتبار درهم تنیده اند. دونالد ترامپ خواهان توافقی است که بتواند آن را به عنوان دستاوردی تاریخی عرضه کند؛ توافقی که از توافق سال 2015 فراتر رود ؛ همان توافقی که او در سال 2018 از آن خارج شد و آن را ضعیف و ناکارآمد در بازدارندگی ایران خواند و مدعی شد آزادی های مالی گسترده ای در اختیار تهران قرار داده است. در سوی دیگر، ایران به دنبال توافقی هستند که تصویر تسلیم در برابر فشار را القا نکند.

ترامپ در عین حال تلاش می کند از جنگی اجتناب کند که می تواند اقتصاد آمریکا را تضعیف کند، قیمت انرژی را بالا ببرد و چشم اندازهای انتخاباتی اش را خدشه دار سازد. او همچنین تحت فشار متحدان منطقه ای آمریکا قرار دارد؛ کشورهایی که بیم دارند در صورت وقوع جنگ، چه از طریق حملات ایران به پایگاه های آمریکایی در منطقه و چه از مسیر درخواست واشنگتن برای تأمین مالی عملیات هزینه آن را بپردازند.

هدف اعلامی ترامپ توافقی است که برنامه هسته ای ایران را هم در حال و هم در آینده پایان دهد؛ توافقی که او را در جایگاه قهرمانی قرار دهد که آنچه اسلافش نتوانستند انجام دهند، محقق کرده است. اما اسراییل به چنین چارچوبی بسنده نمی کند. تل آویو در تلاش است موضوع موشک های بالستیک را نیز در قالب محدودیت های الزام آور بگنجاند، یا دست کم تعهداتی بگیرد که مانع از توسعه برد و قابلیت های این موشک ها به شکلی شود که موازنه بازدارندگی منطقه ای را تغییر دهد. این رویکرد یادآور تجربه برچیدن موشک های بالستیک عراق در دهه 1990 است؛ زمانی که مسئله موشکی به عنوان بخش جدایی ناپذیر از مهار راهبردی تعریف شد.

رهبران ایران در حال مذاکره بر سر حق ایران برای برخورداری از قابلیت های هسته ای صلح آمیز هستند، در حالی که تلاش می کنند برنامه موشکی متعارف کشور را حفظ کنند. هدف رهبران ایران، جلوگیری از حمله نظامی و پرهیز از دادن بهانه به دونالد ترامپ برای استفاده از قدرت مخرب گسترده ای است که آثار آن هنوز از زمان حملات سال گذشته ایالات متحده به تأسیسات هسته ای ایران احساس می شود.

مقامات ایرانی پیشنهادهایی ارائه داده اند: کاهش سطح غنی سازی، محدود کردن ذخایر و گسترش همکاری با آژانس بین المللی انرژی اتمی؛ البته تحت شرایطی که حاکمیت ملی خدشه دار نشود. ایران زیر فشار اقتصادی سنگینی قرار دارد که نتیجه تحریم های طولانی مدت است؛ فشاری که بر افکار عمومی اثر گذاشته و به مخالفان حکومت انگیزه و استدلال بیشتری داده است. از این رو، رهبری ایران تلاش می کند هر توافق احتمالی را نه به عنوان تسلیم در برابر تهدید، بلکه به عنوان محصول صبر استراتژیک معرفی کند.

در این میان، هرگونه واکنش بیش از حد ترامپ به فشارهای بنیامین نتانیاهو می تواند تهران را به سخت تر کردن موضع و حتی عقب نشینی از انعطاف های پیشنهادی سوق دهد. در مقابل، اگر ایران خواسته های خود را بیش از اندازه بالا ببرد، ممکن است واشنگتن را به سوی گزینه های نظامی سوق دهد. معادله ای شکننده شکل گرفته است که در آن هر گام می تواند توازن را برهم زند.

در اسراییل، این باور ریشه دار است که پرداختن به پرونده هسته ای بدون مهار برنامه موشک های بالستیک، تنها نیمی از راه حل است. اگر توسعه موشکی ادامه یابد، محدودسازی غنی سازی اورانیوم چه سودی خواهد داشت؟ زرادخانه موشکی ایران تهدیدی مستقیم تلقی می شود. موشک هایی که در آخرین رویارویی در سال 2015 به کار رفتند، قلب اسراییل را از نظر دقت، برد و کارایی در معرض توانمندی فزاینده ای قرار دادند. به همین دلیل، نتانیاهو فشار خود را بر ترامپ برای گنجاندن موشک ها به عنوان عنصر اصلی هر توافقی افزایش داده است.

آویگدور لیبرمن، وزیر دفاع پیشین اسراییل، اعلام کرده است که میزان کامل خسارات ناشی از موشک های ایران در جریان رویارویی دوازده روزه سال گذشته هرگز به طور کامل فاش نشده است. او از خسارات قابل توجه در سایت های اعلام نشده سخن گفته و در صورت لزوم از حمله پیشگیرانه حمایت کرده است. از نگاه او، هر توافقی که مسئله موشک های بالستیک را دربر نگیرد، یک شکست بزرگ و پیشنهادی خطرناک خواهد بود.

بنیامین نتانیاهو در این دیدار تلاش کرد ترامپ را قانع کند که هر توافقی که صرفاً به محدودسازی غنی سازی اورانیوم محدود شود، تکرار اشتباه سال 2015 است و گنجاندن موشک ها یک ضرورت امنیتی وجودی برای اسراییل به شمار می رود. او در پی سازوکارهای بازرسی سخت گیرانه تر، محدودیت های زمانی طولانی تر و مشروط کردن هرگونه کاهش تحریم ها به تغییر ملموس در رفتار ایران در حوزه تسلیحات از جمله موشک ها و رابطه با آنچه اسراییل نیروهای نیابتی ایران در منطقه می نامد بوده است. در مقابل، ترامپ تمایل خود به دستیابی به یک معامله بزرگ را می سنجد؛ توافقی که بتوان آن را به عنوان موفقیتی تاریخی عرضه کرد، بی آنکه آمریکا را به جنگی منطقه ای و پرهزینه بکشاند.

با این حال، آوردن موشک های بالستیک به میز مذاکره، مستقیماً به قلب دکترین امنیتی ایران ضربه می زند. در نگاه تهران، موشک های بالستیک ابزار چانه زنی نیستند؛ سنگ بنای بازدارندگی اند. چشم پوشی از آن ها در داخل کشور به عنوان تسلیم و کنار گذاشتن سپر امنیتی ای تعبیر خواهد شد که ایران طی دهه ها ساخته و به آن اعتبار منطقه ای بخشیده است.

دونالد ترامپ خواهان توافق است؛ توافقی که او را از توسل مستقیم به نیروی نظامی بی نیاز کند و در عوض از تهدید به استفاده از آن به عنوان ابزار فشار بهره ببرد. در مقابل، ایران به دنبال توافقی آبرومندانه است؛ توافقی که در داخل کشور به عنوان تسلیم در برابر فشار تعبیر نشود. هرچه دامنه خواسته ها گسترده تر شود، خطر فروپاشی مذاکرات افزایش می یابد.

در این میان، بنیامین نتانیاهو تلاش می کند با طرح شروطی حداکثری از جمله گنجاندن برنامه موشک های بالستیک در هر توافقی ترامپ را به این جمع بندی برساند که ایران از طریق مذاکره از توانمندی موشکی خود دست نخواهد کشید. با این حال، او تمایلی ندارد به عنوان آغازگر جنگ معرفی شود؛ جنگی که پیامدهای آن نه تنها برای منطقه، بلکه برای خود اسراییل نیز سنگین خواهد بود. در سناریوی مطلوب او، درگیری احتمالی به گونه ای رقم بخورد که اسراییل در حاشیه بماند و بار اصلی هزینه ها بر دوش دیگران بیفتد.

در چنین فضایی، دو طرف ممکن است به فرمولی مصالحه آمیز برسند: کاهش سطح غنی سازی های بالاتر، بازگرداندن نظارت های دقیق تر در ازای لغو تدریجی و حساب شده تحریم های مالی و نفتی و شاید تفاهم های اعلام نشده برای کاهش تنش های منطقه ای. با این حال، موشک های بالستیک همچنان گره اصلی باقی می مانند؛ نقطه ای اختلافی که پرداختن هم زمان به آن می تواند کل روند را مختل کند و شاید ناگزیر به مرحله بندی واگذار شود.

از این رو، این تقابل تنها نبردی امنیتی نیست؛ نبردی برای تصویر و اراده هاست. هر طرف تلاش می کند بدون خدشه به اعتبار خود، امتیاز بگیرد. برای تهران، مسئله حفظ عزت و پرهیز از نمایش ضعف است؛ برای ترامپ، نمایش قدرت و توانایی تحمیل شروط، بی آنکه به جنگی پرهزینه کشیده شود. توافق همچنان ممکن است، اما بهای آن دستیابی به تعادلی ظریف است: از یک سو، حفظ تصویر و حیثیت رژیم ایران؛ و از سوی دیگر، اعمال منطق قدرت و تهدیدهایی که ترامپ در به کارگیری آن ها مهارت دارد. او نیز در تلاش است در نگاه متحدانش و افکار عمومی جهانی، مستقل از فشار نتانیاهو جلوه کند و نشان دهد که تصمیم هایش محصول ارزیابی شخصی و محاسبه منافع آمریکاست نه دنباله روی از خواست دیگران.