در حالی که تهران روی پهنه ای از گسل های فعال و پرخطر قرار دارد، هشدارها درباره پیامدهای یک زلزله بزرگ در پایتخت سال هاست تکرار می شود.

به گزارش خبرآنلاین، دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشکده بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله، با تشریح سناریوهای محتمل زلزله ای با بزرگای بیش از 7 در تهران، از تلفات انسانی بسیار بالا، آسیب پذیری گسترده زیرساخت ها و ناتوانی ساختار فعلی مدیریت بحران سخن می گوید و تأکید دارد که افزایش تاب آوری تهران، تنها با یک برنامه ضرب الاجلی، منسجم و دارای پشتوانه سیاسی و مالی ممکن است.

زارع در توضیح ابعاد انسانی یک زلزله بزرگ در تهران، ابتدا به نتایج شبیه سازی های موجود اشاره می کند و می گوید: در زلزله ای با بزرگای 7 در تهران، بر پایه شبیه سازی ها در پایتخت با تخمین تلفات چند صد هزار نفری، بسته به زمان روز، مواجه می شویم. زلزله های شبانه به دلیل حضور مردم در داخل خانه، مرگبارتر هستند.

او تأکید می کند که اگرچه آیین نامه های لرزه ای در کشور به روز شده و اجرای آن ها الزامی است، اما تجربه های اخیر منطقه ای نشان می دهد که این الزامات همیشه رعایت نمی شوند: آیین نامه زلزله به روز شده و اجباری است، اما تجربه زمین لرزه های 6 فوریه 2023 ترکیه نشان داد که برخی سازندگان بناها با استفاده از مصالح بی کیفیت برای صرفه جویی در هزینه ها، اجرای آیین نامه ها را نادیده می گیرند.

انبارهای بزرگ تدارکات اضطراری شامل غذا، چادر و دارو وجود دارند، ولی رسیدن به آن ها از طریق خیابان های مسدود و پر از آوار همچنان یک چالش بزرگ است.

استاد پژوهشکده زلزله شناسی در ادامه، مفهوم خطرناک ترین مکان ها در ایران را فراتر از صرفِ بزرگای زلزله توضیح می دهد: خطرناک ترین مکان ها در ایران نه تنها با بزرگای زلزله، بلکه با تعداد افراد و ساختمان هایی که در مسیر مستقیم آن قرار دارند، تعریف می شوند.

تهران در صدر این فهرست قرار دارد: بر اساس ارزیابی های فعلی، تهران به دلیل مقیاس عظیم خسارات بالقوه، به عنوان در معرض خطرترین مکان ایران از نظر ریسک زلزله شناخته می شود.

او به ترکیب جمعیتی و کالبدی تهران اشاره می کند: جمعیت روزانه تهران بیش از 13 میلیون نفر است و تمرکز عظیمی از زیرساخت های سیاسی و اقتصادی کشور را در خود جای داده است. علاوه بر تراکم بالای جمعیت، بافت فرسوده که تقریباً 10 تا 20 درصد از منطقه شهری تهران و پیرامون را شامل می شود—شامل محله های فقیرنشین یا بناهای قدیمی—از دلایل مهم ارزیابی تهران به عنوان ریسکی ترین نقطه ایران است. تلفات بالقوه زلزله ای با بزرگای بیش از 7.0 به دلیل تراکم ساختمان ها و دشواری دسترسی اضطراری در کوچه های باریک، می تواند چند صد هزار نفر باشد.

زارع برای توضیح ابعاد فنی و انسانی زلزله ها، به بازه های مختلف بزرگا و تجربه های تاریخی اشاره می کند: زلزله ای با بزرگای 6.0 تا 7.5 رویدادی است که وقتی در یک شهر بزرگ پرجمعیت رخ می دهد، اثرهای آن ترکیبی پیچیده از فیزیک سازه، زمین شناسی و آمادگی های انسانی است. شدت لرزش به ژرفای زلزله و نوع خاک بستگی دارد. خاک نرم لرزش را بیشتر از سنگ کف سخت تشدید می کند.

او زلزله بم را به عنوان نمونه ای تلخ یادآوری می کند: زلزله 1382 بم در بازه بزرگای 6.0 تا 6.9 قرار داشت. چون کانون در محدوده شهری با جمعیت 100 هزار نفر و ژرفا تنها 8.5 کیلومتر بود و بسیاری از بناها غیرتاب آور بودند، عملاً یک سوم جمعیت شهر جان باختند.

زارع درباره زلزله های بزرگ تر از 7 هشدار می دهد: برای زلزله با بزرگای 7 تا 7.5، حتی ساختمان های مدرن نیز آسیب می بینند و ساختمان های بنایی قدیمی اغلب دچار فروپاشی جزیی یا کلی می شوند. خرابی زیرساخت ها و تأسیسات شهری در یک شهر بزرگ، اثرات ثانویه ای دارند که اغلب خطرناک تر از خود زلزله هستند. آتش سوزی پس از زلزله با انفجار خطوط گاز شکسته و سیم های برق قطع شده می تواند خسارت های گسترده ای ایجاد کند. اگر لوله های آب هم شکسته شوند، منبع آتش نشانان برای خاموش کردن آتش قطع می شود.

او در ادامه به پدیده روانگرایی و عوارض آن اشاره می کند: در شهرهای ساحلی یا حوزه رودخانه، زلزله خاک اشباع شده را به حالت روان تبدیل می کند. این وضعیت باعث کج شدن یا فرو رفتن ساختمان ها و خم شدن جاده ها می شود. آسانسورها ساکنان را به دام می اندازند و چراغ های راهنمایی از کار می افتند که منجر به فلج فوری آمدوشد در شهر می شود.

این استاد دانشگاه تأکید می کند که خطر پس از زلزله اصلی پایان نمی یابد: در زلزله با بزرگای 7.5، ایستادن یا راه رفتن از نظر فیزیکی دشوار می شود و افراد اغلب به زمین پرتاب می شوند.

توالی پس لرزه ها می تواند ساختمان هایی را که از قبل تضعیف شده اند فرو بریزد؛ مانند فروریختن هتل بایرام در وان ترکیه که 10 روز بعد از زلزله اول آبان 1390، 40 کشته برجای گذاشت.

زارع درباره وضعیت ارتباطات و امدادرسانی می گوید: تا یک ساعت پس از چنین رخدادی، شبکه های تلفن همراه معمولاً به دلیل حجم تماس ها از کار می افتند. امدادگران جست وجو و نجات را در یک تا 72 ساعت اول اجرا می کنند و مثلا در فروریختگی های "پنکیک" ساختمان ها به دنبال بازماندگان می گردند. مراکز غربالگری در پارک ها یا استادیوم ها مستقر می شوند.

زارع در بخش پایانی گفت وگو، مجموعه ای از اولویت های فوری را برای مدیران شهری تشریح می کند و تأکید دارد که این اقدامات باید هم زمان و با اختیارات کامل اجرا شوند: مدیران شهر با توجه به ریسک بسیار بالای زلزله، باید یک برنامه فشرده، عملیاتی و با بودجه مشخص برای افزایش تاب آوری تهران در یک بازه 5 ساله اجرا کنند.

1. تشکیل ستاد فرماندهی واحد تاب آوری تهران با اختیارات تام مالی و اجرایی و پاسخگویی مستقیم به بالاترین مقام کشور.

2. تقویت سیستم هشدار سریع (Early Warning) نصب شبکه حسگرهای لرزه ای در گسل های اصلی (ری، شمال تهران، مشا) برای اعلام هشدار حتی 10-5 ثانیه قبل از رسیدن امواج به مرکز شهر. این زمان برای توقف قطارها، بستن شیرهای اصلی گاز و هشدار عمومی حیاتی است.

3. پایش و مقاوم سازی فوری ساختمان های حیاتی:

- بیمارستان ها، مراکز آتش نشانی و اورژانس: ارزیابی سریع لرزه ای و مقاوم سازی فوری حداقل 50% از این مراکز در سال اول.

- مراکز امداد و اسکان اضطراری: شناسایی و آماده سازی فوری سالن های ورزشی، مدارس و پارکینگ های عمومی به عنوان پایگاه های امداد.

4. ایمن سازی شبکه گاز و جلوگیری از آتش سوزی پسازلزله: نصب شیرهای قطع خودکار گاز در ورودی ساختمان ها و نقاط حساس شبکه. آتش سوزی پسازلزله دومین عامل اصلی تخریب است.

1. آب: ایمن سازی خطوط اصلی انتقال آب و ایجاد منابع آب جایگزین (چاه های اضطراری، سامانه های تصفیه موبایل) برای تأمین حداقل آب شرب.

2. برق: تقویت شبکه، ایجاد سیستم های تولید پراکنده (مثلاً ژنراتورهای خورشیدی) برای بیمارستان ها و مراکز حیاتی.

3. ارتباطات: ایجاد شبکه ارتباطی مستقل و مقاوم (ماهواره ای، رادیویی) برای نیروهای امداد و مدیریت بحران.

4. دسترسی: برنامه تخلیه و دسترسی اضطراری: شناسایی و حذف گلوگاه های ترافیکی، ایجاد معابر جایگزین و تعیین نقشه تخلیه محلات.

1. شفاف سازی و اولویت بندی پرشتاب: ایجاد سامانه عمومی نقشه ریسک ساختمان های تهران (با رنگ بندی قرمز، زرد، سبز) بر اساس سن، نوع سازه و نزدیکی به گسل. این شفافیت هم مردم را آگاه می کند و هم اولویت مقاوم سازی را مشخص می کند.

2. سیاست های تشویقی و اجباری ترکیبی:

- تسهیلات کم بهره و معافیت های مالیاتی برای مقاوم سازی ساختمان های شخصی.

- اجبار قانونی برای مقاوم سازی ساختمان های دولتی، عمومی و پرتردد (مدارس، مراکز خرید) در بازه 5 ساله.

- تخریب و بازسازی اجباری ساختمان های خیلی خطرناک (پلاک های قرمز) با برنامه جابجایی و اسکان ساکنان.

- ساماندهی سکونتگاه های غیررسمی حاشیه تهران که بسیار آسیب پذیرند- از طریق برنامه های به سازی و توانمندسازی جامعه محلی.

1. آموزش همگانی اجباری: گنجاندن تمرین منظم زلزله (به صورت درون محله ای) در برنامه های محلات و مدارس.

2. سازماندهی داوطلبان محله ای: ایجاد و آموزش تیم های اولیه پاسخ دهی محله (نخستین پاسخ دهندگان) در هر محله تحت نظارت هلال احمر و آتش نشانی.

3. راه اندازی مرکز عملیات اضطراری (EOC) مجهز و استاندارد به عنوان مغز متفکر مدیریت بحران.

1. بودجه ریزی اختصاصی و شفاف: ایجاد صندوق ویژه تاب آوری تهران با منابع پایدار (مانند عوارض ساخت وساز، کمک های دولتی، مشارکت بخش خصوصی).

2. تفویض اختیار به شهرداری های مناطق: هر منطقه با توجه به ریسک های خاص خود برنامه عملیاتی داشته باشد.

3. نظارت مستمر و گزارش دهی عمومی: ارائه گزارش سه ماهه پیشرفت برنامه ها به شورای شهر و مردم.

در تهران "کارهای کوچک و پراکنده" فایده ای ندارد. تاب آوری در 5 سال فقط با یک برنامه منسجم، متمرکز، با بودجه کلان و اراده سیاسی راسخ در بالاترین سطح ممکن است. این برنامه باید به صورت ضرب الاجلی و با حس فوریت یک عملیات اضطراری باید اجرا شود. هرگونه تأخیر، هزینه های انسانی و مالی تبعات غیرقابل تصوری را در هر زلزله بعدی موجب خواهد شد.