محمدمهدی فتوره چی، کارشناس رسانه، در یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشت:

با گسترش بهره گیری از اینترنت و پیام رسان های اجتماعی در طی سالیان اخیر و به ویژه در زمان بحران های سیاسی و اجتماعی تقریبا در همه گروه های سیاسی مجازی چرخه ای از مباحث داغ بدون نتیجه را همگی کم و بیش تجربه کرده ایم و باز هم با صرف ساعت های زیادی از تلاش در اقناع سازی دگراندیشانی که افکار و عقاید متفاوتی دارند، دست نمی کشیم و بعضا خود را موظف به تبیین و توجیه ایشان می کنیم. استاد خانیکی هم همچون بسیاری از صاحب نظران علوم ارتباطات خارجی معتقد است که در فضای مجازی هیچ گفتمان سازنده ای محقق نمی شود، کما اینکه پس از یک دهه کنشگری و مدیریت چند گروه اندیشه ورزی و… که در راستای توصیه به ایجاد کرسی های آزاداندیشی در پیام رسان های داخلی و خارجی ایجاد کردم هیچ تجربه قابل توجهی در ایجاد گفت وگویی سازنده منتج به اقناع مخاطب به یاد ندارم.

در حالی که در اغلب گروه های یاد شده جمعی از کارشناسان خبره و استادان حوزه و دانشگاه حضور داشتند که در ظاهر امر در مباحثات چالش برانگیز و داغ، تاب آوری بیشتری از خود بروز می دهند. چه بسا از همین روست که بسیاری از اعضای فرهیخته و صاحب قلم و اثر هیچ تمایلی به مشارکت در مباحث مهم روز در این پیام رسان ها از خود بروز نمی دهند و در بهترین حالت ترجیح می دهند خوانشگر نقد و نظرهای اعضای گروه مورد علاقه شان باشند. لذا علت عدم تمایل اغلب اعضای گروه های گفت وگو محور فقط ضعف استدلال و کمبود اطلاع کافی به موضوعات نیست؛ بلکه علت را باید در ترکیبی از عوامل ارتباطی، روان شناختی و ساختاری جست که در ادامه به مهم ترین آن ها اشاره می کنم.

هویت محوری به جای حقیقت محوری - در فضای سیاسی قطبی شده، مواضع سیاسی بخشی از هویت افراد به ویژه کارشناسان شده لذا وقتی استدلالی مطرح می شود…

مخاطب ناخودآگاه گمان می کند به هویتش حمله شده، نه به ایده و نظرش. در این وضعیت، پذیرش استدلال به نوعی خیانت به خود یا حزب و گروه محبوبش تلقی می شود. لذا در چنین وضعیتی عقب نشینی به مثابه شکست هویتی تلقی می شود و لذا مقاومت شکل می گیرد، و نه اقناع.

سوگیری تأییدی و شنیدن گزینشی - تجربه شخصی ام مؤید این واقعیت است که اعضای فعال سیاسی معمولا از قبل تصمیم شان را گرفته و بحث را برای اقناع دیگران دنبال می کنند و نه برای اقناع شدن. در نتیجه داده و اظهارات طرف مخالف نادیده گرفته شده و حتی منابع و مستندات مخاطبِ مخالف بی اعتبار ارزیابی می شود (ممکنه گفته بشه اینم داره مطالب فلان رسانه یا فلان تحلیلگر… رو تکرار می کنه). در این وضعیت تلاشی برای فهم مواضع و نقطه نظرات فرد مخاطب صورت نمی گیرد و لذا بحث از دیالوگ خارج شده و شکل مونولوگ به خود می گیرد.

منطق اقناعی جای خود را به منطق نمایشی می دهد - معمولا در گروه های مجازی، مخاطب واقعی بحث طرف مقابل نیست؛ بلکه تماشاگران منفعل و خاموشی هستند که به خوانش پست های دیگران بسنده کرده و جز در موارد بسیار خاصی هیچ گونه اظهارنظر سوگیرانه ای نمی کنند؛ لذا فرد هیجانی تر حرف می زند، جملات شعاری و احساسی تری می گوید تا یحتمل لایک و تایید دیگران را دریافت کند. لذا در چنین فضایی نمی توان انتظار داشت مخاطب مان اقناع شود.

فقدان سرمایه اعتماد - در ابتدا باید خاطرنشان کرد که اقناع بدون اعتماد تقریبا ناممکن است و لذا در بسیاری از گروه های مجازی به ویژه سیاسی سابقه برچسب زنی یا انگ زنی وجود داشته و لذا نیت طرف مقابل بدبینانه تعبیر می شود. (این آقا / خانم از اول همین طوری بوده و سفسطه گر ماهری است). شواهد نشان می دهد که در بسیاری از گروه های سیاسی سابقه برچسب زنی وجود داشته و لذا نیت طرف مقابل معمولا بدبینانه تفسیر می شود. (این آقا / خانم از اول همین طوری بوده) بنابراین وقتی اعتماد لازم وجود ندارد، هر گونه استدلال هم فاقد حسن نیت تلقی شده و حتی به توطئه تعبیر می شود.

غلبه هیجان بر عقلانیت - موضوعات سیاسی معمولا با بروز حالاتی چون خشم، ترس، تحقیر و حس بی عدالتی همراهند و در حالت برانگیختگی هیجانی بالا، مغز تحلیلی عقب می نشیند و واکنش سریع جای تأمل را می گیرد و در نهایت اقناع عقلانی عملا قفل می شود.

عدم تناسب زبان با سطح مخاطب - برخی فعالان سیاسی اغلب با زبان نخبگی و فاخر صحبت کرده و مفروضات مشترک را بدیهی گرفته و از واژگان ثقیل یا کلیشه های جناحی استفاده می کنند و لذا مخاطب احساس می کند تحقیر شده یا فهمیده نمی شود و در نتیجه به مقاومت روانی روی می آورد.

ساختار پلتفرم ها ضد اقناع است - فضای مجازی سریع است، نه تأملی؛ قطعه قطعه است، نه روایی؛ رقابتی است، نه گفت وگویی پیوسته و لذا اقناع نیاز دارد به صرف زمان، تداوم، روایت تدریجی که گروه های مجازی به شدت با آن ناسازگارند.

نبود هدف مشترک از بحث - اغلب اختلافات از اینجا نشأت می گیرد که یک گفت وگوکننده دنبال حقیقت است؛ یکی دنبال تخلیه هیجانی؛ یکی دنبال غلبه؛ یکی دنبال برساخت هویت؛ یکی دنبال سرگرمی و گذران اوقات؛ لذا وقتی تعریف مشترکی نداریم از اینکه چرا داریم بحث می کنیم؟ توافقی هم شکل نمی گیرد. در کل مباحثات سیاسی در گروه های تخصصی و اندیشه ورزی در پیام رسان های اجتماعی معمولا به اقناع مطلوبی منجر نمی شود؛ چون هویت کاربران و کنشگران فعال تر از استدلال ها هستند؛ اعتماد کمتر از هیجان است؛ فضا نمایشی تر از تحقق گفت وگویی سازنده است و هدف گفت وگوکنندگان نیز اغلب هم راستا نیستند.