فرارو- علی اکبر صالحی، رییس بنیاد ایران شناسی در جریان نشستی که با حضور عباس عراقچی و چند شخصیت دیپلمات در زمینه تاریخ روابط خارجی ایران برگزار شده بود اشاره ای به نماد شیر و خورشید داشت و آن را متعلق به جمهوری اسلامی و با ریشه ای مربوط به حضرت علی (ع) و خدا و دین دانست.

به گزارش فرارو، این اظهارات در حالی مطرح شد که پرچم ایران با نماد شیر و خورشید از سوی طرفداران پهلوی مورد استفاده قرار می گیرد و صالحی درواقع بر این تأکید می کرد که این نمادی متعلق به جمهوری اسلامی و با ریشه ایرانی-اسلامی است که دیگران به اشتباه آن را در دست گرفته اند. اما این نماد شیر و خورشید از کجا آمده و چطوری پایش به پرچم ایران باز شد؟ آیا این نماد از ابتدا به همین شکل شناخته شده امروز بود؟ این نماد چه ارتباطی با حضرت علی و مظاهر دینی دارد؟

نمادهای حیوانی و آسمانی در فرهنگ های مختلف جهان ریشه ای به قدمت انسان هوشمند دارند. از نقاشی های غارهای 100 هزارساله تا سفال نگاره های نخستین تمدن های بشری بین النهرین و دره رود نیل در هزاره پنجم پیش از میلاد، تصاویر حیوانات و اجرام آسمانی بخشی مهم از نمادگرایی و نماد سازی بشر بوده است. در این میان برخی از جانوران و اجرام آسمانی به علت جایگاهی که در زندگی بشر داشته اند پیش تر از همه در این نمادگرایی حضور داشته اند.

خورشید از همان ابتدا برای انسان نخستین مظهری از شکوه، روشنایی بی کران و گرمای زندگی بخش بود. انسان نخستین خیلی زود به این پی برد که خورشید او را از تاریکی هراسناک می رهاند و با گرمایش او را از سوز سرما حفظ می کند. در واقع این خورشید بود که به همه چیز زندگی می بخشید و ضامن تداوم آن بود.

تجربه انسان نخستین علاوه بر اجرام آسمانی او را با موجودات زمینی هم آشنا می کرد. حیوانات بخش جدایی ناپذیر از زندگی انسان های نخستین بودند و این را غارنگاره های چندصدهزارساله به خوبی به اثبات می رساند. انسان نخستین حیوانات را موجوداتی الهی تصور می کرد که هریک نمادی از ویژگی خدایان بر روی زمین بودند. گاو نمادی از بخشش و زندگی بود، عقاب سرعت و عروج و شیر هم قدرت و شکوه.

به مرور با شکل گیری نخستین اجتماعات انسانی این نمادسازی ها در جریان ارتباطات انسانی عمومیت یافت و کم کم برخی از این نمادها معنا و مفهوم بین تمدنی یافت. خورشید و شیر که تقریبا مفاهیمی برگرفته از تجربه زیسته بسیاری از انسان های نخستین بودند در تحول جدید بشری یعنی شکل گیری جوامع پیچیده جایگاه خود را با همان معنی قدیم خود در ساختار جدید حفظ کردند. خورشید با همان مفهوم شکوه آسمانی خود تبدیل به نمادی برای قدرت و حکومت شد. شیر نیز به همین شکل مفهوم قدرت زمینی خود را به نخستین ساختارهای حکومتگر منتقل کرد.

نماد شیر از هزاره پنجم پیش از میلاد در منطقه خاورمیانه بر روی بناها و آثار بازمانده از حکومت های این منطقه همچون سومر، اکد و عیلام دیده می شود. جالب اینجاست در همین آثار باز به صورت جداگانه شاهد بازنمایی خورشید به عنوان نمادی از شکوه و عظمت حکومت هستیم.

برای رهگیری اولین نماد شیر و خورشید در کنار هم در تاریخ بشر کار ساده ای نداریم اما از روی آثار شناخته شده بشری می توان برخی آثار را شناسایی کرد. در اثری مربوط به تمدن هیتی نو (950 -850 پیش از میلاد) که در بین النهرین و شمال آن حکومت می کرد، نگاره ای حیرت انگیز از خدایان خورشید و ماه را می بینیم که بر روی پشت یک شیر ایستاده اند.

تحقیقات باستان شناسی و نمادشناسی تأکید دارد که در منطقه کنونی خاورمیانه آثار متعددی از نگاره های شیر و خورشید در کنار هم بدست آمده که حکایت از یک پیوستگی میان این دو در باورهای مردمان باستانی منطقه دارد. خورشید نماد شکوه آسمانی و شیر نماد شکوه و قدرت زمینی بود. این دو در کنار یکدیگر نمادی از حمایت و شاید تایید آسمان و زمین بودند که می توانست مشروعیت بخش حکومت باشد.

در ایران قدیمی ترین اثری که شیر و خورشید را در کنار یک دیگر نشان می دهد مربوط به نقش مهری از دوران اردشیر دوم هخامنشی (قرن چهارم پیش از میلاد) است که ایزدبانوی آناهیتا را در برابر پادشاه و ایستاده بر روی شیر و در درون یک خورشید نشان می دهد. این نخستین حضور شناخته شده شیر و خورشید در کنار هم و در یک نگاره ایرانی محسوب می شود. این اثر به خوبی نشان می دهد که نمادگرایی هایی مردمان باستان از مصر تا ایران برای مفاهیمی چون قدرت و شکوه تقریبا یکسان بوده است.

با ورود اسلام به ایران نماد شیر و خورشید به حیات خود در باورهای ایرانی ادامه داد اما برای مدتها این تداوم بیشتر در موضوعات ستاره شناسی و طالع بینی بود. در نسخه های مصور بعضی از کتاب های ستاره شناسان قدیم ایرانی مانند ابومعشر بلخی (قرن نهم میلادی) و عبدالرحمن صوفی تصویری از شیر و خورشید (خورشید در برج حمل) دیده می شود که شباهت بسیار زیادی به نقش کنونی دارد.

در قرن 12 میلادی شیر و خورشید باز به عنوان نمادی سیاسی بر روی سکه سلاجقه دیده شد تا اینکه برای اولین بار این نقش بر روی یک پرچم در برگی از شاهنامه فردوسی مربوط به سال 1423 میلادی دیده شد. در واقع این سند قرن پانزدهمی قدیمی ترین مدرک استفاده از شیر و خورشید بر روی پرچم ایران است. اندکی بعد یعنی در سال 1460 میلادی باز این نماد بر روی پرچم تیموریان دیده شد.

وقتی شاه اسماعیل صفوی در قرن شانزدهم میلادی برای اولین بار پس از ساسانیان یک حکومت یکپارچه و متمرکز در ایران شکل داد، نمادسازی های سیاسی نیز تغییر کرد. شاه تهماسب فرزند و جانشین شاه اسماعیل، گوسفند و خورشیدی را احتمالا به نشانه تولدش در برج حمل بر بیرق سبز صفویان نهاد. اندکی بعد شیر جایگزین گوسفند شد و از زمان شاه عباس اول این نماد جایگاه خود را بر روی پرچم ایران تثبیت کرد.

در دوره صفویه نماد شیر و خورشید فاقد هرگونه سلاحی بود اما از دوره قاجار و شاید هم زندیه به این نماد شمشیری نیز اضافه شد تا بیش از پیش بر عنصر قدرت تاکید شود. شاید این اقدام مربوط به دوران قاجاریه و فتحعلیشاه (دومین پادشاه قاجار) باشد که کشور درگیر جنگ های متعدد با روسیه تزاری شد و بدین شکل شاید می خواستند بر روحیه جنگاوری ایرانیان تأکید کنند.

به هر روی نماد شیر و خورشید که از زمان شاه عباس صفوی جایگاهش بر روی پرچم ایران را یافت در دوره زندیه و سپس قاجاریه این جایگاه را ثبیت کرد. در دوران مشروطیت و شکل گیری مجلس، موضوع پرچم نیز در اصل پنجم متم قانون اساسی گنجانده شد و به طور رسمی و قانونی پرچم ایران را این گونه تعریف کرد: "الوان رسمی بیرق ایران سبز و سفید و سرخ و علامت شیر و خورشید است."

در سال های پایانی حکومت پهلوی، طرح شیر و خورشید دچار تغییرهایی شد تا با طراحی مدرن روی پرچم قرار گیرد. با پیروزی انقلاب، شیر و خورشید در سال 1359 از پرچم ایران حذف شد و جایش را به طرحی گرافیکی از کلمه الله داد. اصل 18 قانون اساسی جمهوری اسلامی، پرچم رسمی ایران را "به رنگ های سبز و سفید و سرخ با علامت مخصوص جمهوری اسلامی و شعار الله اکبر" تعریف کرده است.

همانگونه که پیشتر اشاره شد، نماد شیر و خورشید در ابتدا با باورهای انسان به مفاهیمی همچون قدرت و شکوه و عظمت گره خورده بود که باعث می شد انسان نسبت به آنها حس احترام و حتی تقدیس داشته باشد. این موضوع ریشه در زندگی روزمره انسان داشت برای همین در نگاه عامه مردم شیر و خورشید بیش از همه نمادهایی مربوط به ستاره شناسی و طالع بینی تلقی می شد.

همین باور با شکل گیری نخستین جوامع بشری و ساختارهای سیاسی کمی پیچیده تر شد و با ایده های ریشه الهی قدرت و همچنین پیوند دین و سیاست پیوند یافت. توسعه علم ستاره شناسی بشر و پیچیده تر شدن ساختارهای سیاسی نمادسازی شیر و خورشید را نیز گسترده‎ تر کرد و از جغرافیدانان تا منجمان و روحانیون و سیاسیون مفهوم سازی خود را این این نماد پیش می بردند.

ارتباط شیر و خورشید به ستاره شناسی و طالع بینی در ابتدا شایع ترین خوانش از این نماد در میان ایرانیان دوران میانه بود. اصطلاح قمر در عقرب که در فارسی رایج است، به پدیده نجومی عبور ماه از مقابل صورت فلکی عقرب اشاره و از "نحوست و بدشگونی" حکایت دارد. حالت برعکس که کمتر به آن ارجاع داده می شود، "شمس در اسد" یا "خورشید در خانه شیر" است. بر عکس قمر در عقرب که هر ماه رخ می دهد، شمس در اسد سالی یک بار است در مرداد ماه و "نویدبخش شگون و خوش یمنی". همین موضوع سبب شد تا نماد شیر و خورشید به محبوبیت زیادی در میان عامه مردم و حتی طبقه حاکمان در ایران برسد و و ریشه آن نیز بیشتر با موضوعات ستاره شناسی دانسته شود.

تا دوران صفوی که دوران جدیدی در تاریخ سیاسی و مذهبی ایران محسوب می شود، خوانش و نمادسازی از نماد شیر و خورشید تقریبا به همین منوال پیش رفت تا اینکه با رسمی شدن مذهب تشیع در ایران خوانش جدیدی هم از این نماد صورت گرفت. در خوانش شیعی دوران صفویه، شیر نمادی از حضرت علی (ع) تلقی شد. خورشید هم نماد نور، شکوه و مشروعیت یعنی همان خدا بود. اضافه شدن شمشیر نیز که بعدها صورت گرفت در پیوستگی با همان شیر یا نماد حضرت علی (ع) و نشان دادن قدرت و شجاعت و عدالت بود که از صفات بارز امام اول شیعیان بود.

روی هم رفته نماد شیر و خورشید سفری از هزاره های دور و شاید به قدمت انسان هوشمند را از جایی ناشناخته در خاورمیانه آغاز کرد اما این تنها سرزمین ایران بود که توانست آن را به خوبی با باورهای خود درآمیزد و آن را به نمادی ملی بدل سازد.