پیروز حناچی در اعتماد نوشت: در مواجهه با بحران های اجتماعی، آنچه بیش از هر چیز می تواند جامعه را از فروغلتیدن در چرخه کینه و شکاف نجات دهد، نه برخوردهای سختگیرانه، بلکه تقویت همدلی، گفت وگو و به رسمیت شناختن احساسات عمومی است.

هر جامعه ای در مقاطعی با بحران هایی روبه رو می شود که فراتر از یک حادثه یا رخداد مقطعی، به اندوه جمعی تبدیل می شوند. اندوهی که اگر به درستی مدیریت نشود، می تواند مسیر خود را از سوگواری و همدلی، به خشم، بی اعتمادی و کینه تغییر دهد. تجربه های گذشته نشان می دهد عبور از چنین وضعیت هایی، بیش از آنکه به ابزارهای قهری نیاز داشته باشد، محتاج درک اجتماعی و مدیریت هوشمندانه احساسات عمومی است.

در تجربه های پیشین، از جمله رخدادهایی که جامعه را در شوک و غم فرو برد، یک راهکار مشخص توانست از عمیق تر شدن شکاف ها جلوگیری کند و آن تبدیل اندوه فردی به غم عمومی و همدلانه است. وقتی جامعه احساس کند دیده می شود، شنیده می شود و دردش به رسمیت شناخته می شود، احتمال تبدیل غم به خشم جمعی به طور قابل توجهی کاهش می یابد. این همان نقطه ای است که نقش نهادهای عمومی، به ویژه مدیریت شهری و دولت، برجسته می شود.

همدلی اجتماعی، صرفا یک رفتار نمادین یا احساسی نیست؛ بلکه ابزاری موثر برای کاهش تنش و بازسازی سرمایه اجتماعی است. اقداماتی مانند ابراز همدردی رسمی، دیدار با خانواده های آسیب دیده یا حتی استفاده از فضاهای شهری برای بازتاب احساسات عمومی می تواند پیام روشنی به جامعه بدهد: شما تنها نیستید . این پیام، اگر صادقانه و فراگیر منتقل شود، اثر تسکین دهنده ای دارد که هیچ دستور اداری یا امنیتی قادر به جایگزینی آن نیست. در مقابل، نادیده گرفتن اندوه عمومی یا تلاش برای عبور سریع و بی توجه از آن، می تواند زمینه ساز انباشت نارضایتی شود. اندوه سرکوب شده، معمولا دیر یا زود به شکل خشم یا بی اعتمادی بروز می کند.

از همین رو است که بسیاری از جامعه شناسان معتقدند مدیریت بحران، پیش از آنکه یک مساله فنی یا سیاسی باشد، یک مساله اجتماعی و روانی است. نکته مهم دیگر، ترکیب سنی و نسلی افرادی است که در بسیاری از رخدادهای اخیر نقش داشته یا آسیب دیده اند. بخش قابل توجهی از این افراد، نوجوانان و جوانانی هستند که نخستین تجربه جدی اعتراض یا کنش اجتماعی خود را پشت سر گذاشته اند. این نسل، با نسل های پیشین تفاوت های جدی دارد؛ هم در شیوه دریافت خبر، هم در زبان، هم در انتظارات.

پاسخ دادن به پرسش های جدید با پاسخ های قدیمی، معمولا نتیجه بخش نیست و حتی می تواند فاصله ها را بیشتر کند. در چنین شرایطی، آموزش نقش کلیدی پیدا می کند؛ آموزشی دوطرفه. از یک سو، آموزش شیوه های درست اعتراض کردن، گفت وگو و مطالبه گری برای شهروندان و از سوی دیگر، آموزش مدیریت اعتراض و کنترل تنش برای نهادهای مسوول. تجربه کشورهای مختلف نشان می دهد که استفاده از روش های کم هزینه تر و غیرخشونت آمیز، نه تنها امنیت را تضعیف نمی کند، بلکه به کاهش اصطکاک و افزایش اعتماد متقابل کمک می کند.

از سوی دیگر، نباید از نقش رسانه و منابع خبری در کاهش اندوه اجتماعی غافل شد. نسل جدید، دیگر وابسته به منابع رسانه ای و خبری محدود و رسمی نیست و به طیف گسترده ای از رسانه های جهانی و شبکه های اجتماعی دسترسی دارد. اگر روایت رسمی نتواند اعتماد ایجاد کند یا با زبان این نسل سخن بگوید، روایت های غیررسمی جای آن را می گیرند؛ روایت هایی که لزوما قابل مدیریت یا اصلاح نیستند. همین مساله، ضرورت بازنگری در سیاست های ارتباطی و رسانه ای را دوچندان می کند.

نهادهایی مانند شهرداری ها، آموزش و پرورش و دولت، هر کدام ابزارهایی در اختیار دارند که می توانند در کاهش آلام اجتماعی موثر باشند. از فضاهای شهری و نمادهای بصری گرفته تا نظام آموزشی و سیاست های حمایتی، همه می توانند در خدمت ترمیم شکاف ها قرار گیرند. البته باید پذیرفت که برخی اقدامات، هر چند لازم، اما کافی نیستند و نیاز به تداوم، صداقت و هماهنگی دارند. اقدام اخیر دولت چهاردهم و شخص رییس جمهور در دیدار با آسیب دیدگان به نظرم رفتار مناسبی است که باید با همراهی صدا و سیما و سایر رسانه ها بازتاب مناسبی داده شود تا مردم بدانند مدیران و مسوولان نیز با غم و درد آن ها همراهند و تلاش می کنند آن را تسکین دهند. در نهایت، عبور از بحران های اجتماعی، نیازمند تغییر زاویه نگاه است.

اگر هدف، حفظ انسجام اجتماعی و جلوگیری از تعمیق شکاف هاست، باید اندوه را دید، شنید و به رسمیت شناخت. همدلی، نه نشانه ضعف، بلکه نشانه بلوغ اجتماعی و حکمرانی است. جامعه ای که بتواند از دل بحران، به گفت وگو و همبستگی برسد، نه تنها از آن بحران عبور می کند، بلکه برای مواجهه با چالش های آینده نیز آماده تر خواهد بود.