فرارو فرید زکریا، مجری شبکه سی.ان.ان و ستون نویس روزنامه واشنگتن پست

به نقل از روزنامه واشنگتن پست، جهان، بی سروصدا اما پیوسته، در حال لغزیدن به قلمرویی ناآشناتر و ناامن تر است. اتحادهایی که زمانی ستون های نظم بین المللی بودند، امروز ترک برداشته اند؛ تجارت جهانی نشانه های آشکار تکه تکه شدن را بروز می دهد و قدرت های بزرگ، بی پرده تر از هر زمان دیگر، زبان تقابل را جایگزین ملاحظه کرده اند. با این حال، زیر این تحولات عیان، خطری عمیق تر و کم سر و صداتر در حال شکل گیری است و آن فرسایش تدریجی ثبات هسته ای می باشد.

در بخش بزرگی از جنگ سرد، این هراس وجود داشت که جهانی مملو از سلاح های هسته ای ناگزیر به اشاعه افسارگسیخته و در نهایت به جنگی فاجعه بار ختم شود. تاریخ نیز به ندرت شاهد آن بوده که سلاحی ساخته شود و برای مدتی طولانی بلااستفاده بماند. اما در مورد سلاح های هسته ای، استثنایی کم سابقه رقم خورد. زرادخانه ها انباشته شدند، اما هم زمان، شبکه ای از معاهدات و هنجارها آن ها را مهار کرد. توافق های کنترل تسلیحات، شمار کلاهک ها را محدود می ساختند؛ منطق بازدارندگی، هرچند هراس آور، شفاف و قابل پیش بینی بود؛ و اشاعه، اگرچه هرگز به طور کامل متوقف نشد، با فشارهای بین المللی و قواعد نانوشته مهار می شد. این جهان عاری از خطر نبود، اما از نوعی ثبات ناپایدار برخوردار بود. اکنون، نشانه ها حاکی از آن است که آن نظم شکننده به پایان راه خود نزدیک می شود.

نماد روشن این دگرگونی، انقضای پیمان نیو استارت در همین روزهاست که آخرین ستون باقی مانده از معماری کنترل تسلیحات هسته ای میان دو دارنده بزرگ این سلاح ها می باشد. برای نخستین بار در بیش از نیم قرن، هیچ محدودیت الزام آور حقوقی بر بزرگ ترین زرادخانه های هسته ای جهان سایه نیفکنده است. خوش بینان امیدوارند این خلأ صرفاً دوره ای گذرا باشد و تلاش ها برای دستیابی به توافقی جایگزین آغاز شود. اما فضای کلی حاکم بر روابط قدرت های بزرگ، چندان نویدبخش نیست. جهان ممکن است در آستانه ورود به عصری باشد که نه با انفجار ناگهانی، بلکه با فرسایش آرام قواعد بازدارندگی، به مراتب خطرناک تر از گذشته شود.

وقتی پیمان نیو استارت در سال 2010 امضا شد، بازتاب دهنده جهانی بود که امروز دیگر شباهت چندانی به آن ندارد. در آن زمان، تسلیحات راهبردی روسیه نشانه های فرسودگی داشت، زرادخانه هسته ای چین کوچک بود و بر منطق بازدارندگی حداقلی استوار بود؛ اما به تعبیر اریک ادلمن و فرانکلین میلر در نشریه فارین افرز، آن جهان اکنون دیگر وجود ندارد.

روسیه امروز در جایگاهی کاملاً متفاوت ایستاده است. ولادیمیر پوتین می گوید حدود 95 درصد از نیروهای هسته ای راهبردی این کشور نوسازی شده اند. نگران کننده تر از آن، شکل گیری یک زرادخانه گسترده هسته ای منطقه ای است؛ مجموعه ای متشکل از حدود 1500 سلاح تاکتیکی که قابلیت استفاده از زمین، هوا و دریا را دارند و اساساً خارج از شمول نیو استارت قرار می گرفتند. در جریان جنگ اوکراین، پوتین بارها با ارجاع مستقیم یا ضمنی به این توانمندی ها، به بازی خطرناک تهدید و باج گیری هسته ای متوسل شده است.

اما شاید مسیر چین، پیامدهایی حتی ژرف تر برای ثبات جهانی داشته باشد. زمانی که شی جین پینگ در سال 2012 قدرت را در دست گرفت، چین حدود 240 کلاهک هسته ای داشت. امروز این رقم از 600 فراتر رفته و برآوردهای آمریکا نشان می دهد پکن تا سال 2030 در مسیر دستیابی به حدود هزار کلاهک قرار دارد. هم زمان، چین در حال تکمیل یک سه گانه هسته ای تمام عیار است: موشک های بالستیک زمینی، زیردریایی های حامل موشک و سامانه های پرتاب شونده از هوا. از همه نگران کننده تر، حرکت تدریجی پکن به سمت سطوح بالاتر آماده باش است؛ از جمله قابلیت شلیک در هشدار ، یعنی پرتاب موشک ها پیش از آن که حمله دشمن به هدف اصابت کند.

دولت جو بایدن تلاش کرد با اتکا به گفت وگو، این مسیر را کند کرده و چین را به میز مذاکرات کنترل تسلیحات بکشاند. پاسخ پکن اما صریح و بی پرده بود: تنها زمانی وارد گفت وگوی جدی خواهد شد که اندازه زرادخانه اش به سطح آمریکا و روسیه نزدیک تر شود. به تعبیر ادلمن و میلر، چین شفافیت و راستی آزمایی را نه ابزار اعتمادسازی، بلکه نوعی آسیب پذیری می بیند. از منظر پکن، کنترل تسلیحات نه سپری برای ثبات، بلکه قیدی است که باید تا حد امکان از آن گریخت.

تصویری که از دل این تحولات بیرون می آید، جهانی است که قواعد بازدارندگی هسته ای در آن نه با یک فروپاشی ناگهانی، بلکه با تغییر آرام موازنه ها و ذهنیت ها، در حال فرسایش است؛ جهانی که خطرش دقیقاً در همین تدریجی بودن نهفته است.

حاصل این دگرگونی، شکل گیری رقابتی هسته ای سه جانبه است؛ رقابتی به مراتب پیچیده تر، ناپایدارتر و مبهم تر از رویارویی دوقطبی دوران جنگ سرد. نشریه اکونومیست برای توضیح این وضعیت به استعاره ای ماندگار متوسل می شود: آنچه رابرت اوپنهایمر زمانی دو عقرب در یک بطری می نامید، اکنون به سه عقرب بدل شده است؛ بطری شلوغ تر شده و رفتار عقرب ها پیش بینی ناپذیرتر.

اهمیت این تحول دقیقاً در همین جاست: هرچه سامانه پیچیده تر می شود، بازدارندگی شکننده تر می گردد. جهان هسته ای دوقطبی خطرناک بود، اما منطق آن قابل فهم بود. جهان سه قطبی یا چندقطبی چنین مزیتی ندارد. روسیه و چین به همکاری های نزدیک تر روی آورده اند، فناوری های نظامی مبادله می کنند و رزمایش های مشترکی برگزار می کنند که گاه نیروهای دارای قابلیت هسته ای را نیز در بر می گیرد. کمیسیون دوحزبی وضعیت راهبردی آمریکا در سال 2023 هشدار داد که ایالات متحده ممکن است با سناریوی تهاجم فرصت طلبانه یا حتی فشار هماهنگ در چند جبهه روبه رو شود؛ در حالی که نیروهای هسته ای این کشور به جای بازدارندگی هم زمان دو رقیب هم تراز، اساسا برای رقابتی عمدتاً دوجانبه طراحی شده اند.

مسابقه های تسلیحاتی، ذاتاً خطرناک اند. اعداد آرام آرام بالا می روند، دکترین ها مبهم تر می شوند و احتمال سوءمحاسبه افزایش می یابد؛ نه فقط در میدان جنگ، بلکه در دل بحران ها، رزمایش ها یا حتی لحظات هراس ناگهانی. سامانه های هسته ای مدرن بیش از هر زمان دیگر با شبکه های سایبری، حسگرهای فضایی و چرخه های تصمیم گیری فشرده گره خورده اند. یک هشدار اشتباه یا یک برداشت نادرست می تواند بسیار سریع تر از گذشته به تشدید بحران منجر شود.

این خطر، به قدرت های بزرگ محدود نمی ماند. بنا بر گزارش نیویورک تایمز، حدود 40 کشور از توان فنی لازم برای تولید سلاح هسته ای برخوردارند. برای دهه ها، رژیم عدم اشاعه بر نوعی معامله نانوشته استوار بود: بیشتر کشورها از دستیابی به سلاح هسته ای صرف نظر می کردند، در برابر تضمین های امنیتی و این وعده که قدرت های هسته ای زرادخانه های خود را مسئولانه و محدود مدیریت خواهند کرد. امروز، هر دو ستون این معامله زیر فشار قرار گرفته اند.

با افزایش تردیدها نسبت به تعهد پایدار آمریکا به دفاع از متحدانش، برخی کشورها در سکوت در حال بازنگری گزینه های خود هستند. در کرهٔ جنوبی، بحث درباره دستیابی به بازدارندگی هسته ای مستقل از حاشیه به متن آمده است. در ژاپن، گفت وگوهایی که زمانی تابو و غیرقابل تصور بود، اکنون در میان استراتژیست ها به شکل زمزمه های جدی شنیده می شود. اگر چنین روندی در شمال شرق آسیا آغاز شود، به سختی می توان انتظار داشت که به همان منطقه محدود بماند.

جهان، آرام و بی سروصدا، در حال لغزش از بازدارندگی مدیریت شده به سوی تسلیح مجدد رقابتی است؛ از محدودیت به سوی انباشت، و از پیش بینی پذیری به سوی بداهه پردازی. دهه ها زیر سایه ویرانگرترین سلاح های تاریخ زیسته ایم و آموخته ایمکه چگونه از به کارگیری آن ها پرهیز کنیم. این دستاورد، یکی از بزرگ ترین نقاط عطف تاریخ بشر بود؛ اما اکنون بیش از هر زمان دیگر، شکننده و شاید موقتی به نظر می رسد.