فرارو مهند سلوم، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در شبکه الجزیره

به نقل از شبکه الجزیره، در پایان نخستین دور گفت وگوهای ایران و ایالات متحده در مسقط، نه نشانه ای از گشایش دیده شد و نه دستاوردی ملموس به ثبت رسید. اکنون این هفته های پیشِ رو هستند که مشخص خواهند کرد آیا این مذاکرات توانسته اند زمینه ای برای تداوم دیپلماسی فراهم کنند یا صرفاً فرصتی زمانی خریده اند پیش از آن که مسیر روابط بار دیگر به سوی تشدید تنش ها بازگردد.

زمانی که مذاکره کنندگان ایرانی و آمریکایی در ششم فوریه، پس از چند ساعت گفت وگو، میز مذاکرات در مسقط را ترک کردند، در فضای عمومی هیچ یک از دو طرف کوچک ترین علامتی از عقب نشینی از مواضع اولیه خود بروز نداد. تهران با صراحت تأکید داشت که گفت وگوها باید منحصراً بر پرونده هسته ای متمرکز بماند. در مقابل، واشنگتن با هدف رسیدن به چارچوبی جامع وارد مذاکرات شده بود؛ چارچوبی که علاوه بر موضوع هسته ای، برنامه موشک های بالستیک ایران، نقش گروه های مسلح منطقه ای و به طور کلی مجموعه ای از مسائل مورد انتقاد آمریکا از جمله موضوع حقوق بشررا نیز در بر گیرد. هیچ یک از طرفین نتوانست خواسته خود را به دیگری تحمیل کند. با این همه، توافق بر سر ادامه گفت وگوها حاصل شد.

در نگاه نخست، این نتیجه ممکن است چیزی شبیه به یک عدم رویداد به نظر برسد؛ اما چنین برداشتی، تصویر کاملی از واقعیت ارائه نمی دهد. دور مسقط، نخستین تعامل دیپلماتیک سطح بالا میان تهران و واشنگتن از زمان حملات مشترک آمریکا و اسراییل به تأسیسات هسته ای ایران در ژوئن 2025 به شمار می آید؛ حملاتی که به گفته مقام های ایرانی بیش از هزار کشته بر جای گذاشت و سه سایت هسته ای را هدف قرار داد. بازگشت دو طرف به همان ساختمان نزدیک فرودگاه مسقط(محل برگزاری دورهای پیشین مذاکرات در سال 2025) و توافق برای ازسرگیری دوباره گفت وگوها، از منظر نمادین و سیاسی واجد اهمیت است. با این حال، تداوم مذاکرات الزاماً به معنای پیشرفت نیست. شکاف میان آنچه در مسقط رخ داد و آنچه برای رسیدن به یک توافق واقعی و پایدار لازم است، همچنان عمیق و حل نشده باقی مانده است.

شاخص ترین مؤلفه دور مسقط نه در محتوای گفته ها، بلکه در ترکیب حاضران پشت میز مذاکرات خود را نشان داد. هیئت آمریکایی زیر نظر استیو ویتکاف، فرستاده ویژه و جرد کوشنر، داماد رییس جمهور دونالد ترامپ هدایت می شد؛ اما آنچه این ترکیب را بی سابقه کرد، حضور دریاسالار برد کوپر، فرمانده ستاد فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام)، با لباس رسمی نظامی در اتاق مذاکرات بود؛ حضوری که برای نخستین بار چنین آشکار و علنی رقم می خورد. این حضور نه تصادفی بود و نه خالی از معنا.

هم زمان با برگزاری گفت وگوها، ناوگروه ضربتی هواپیمابر یواس اس آبراهام لینکلن در دریای عرب در حال فعالیت بود و تنها چند روز پیش از آن نیز نیروهای آمریکایی یک پهپاد ایرانی را که به این ناو نزدیک شده بود، سرنگون کرده بودند. مجموعه این نشانه ها، پیام واحدی را منتقل می کرد. یک منبع دیپلماتیک ایرانی در گفت وگو با خبرگزاری رویترز، حضور کوپر را عاملی دانست که مذاکرات را به خطر انداخت . منبع دیگری که با شبکه العربی صحبت کرده بود، هشدار داد مذاکراتی که زیر سایه تهدید انجام شود، ممکن است هزینه های راهبردی به همراه داشته باشد، نه آن که به پیشرفت منجر شود . برای تهران، پیام چندان پیچیده نبود: این گفت وگوها در چارچوب دیپلماسیِ مبتنی بر زور پیش می رود نه به عنوان جایگزینی برای آن.

در سوی دیگر میز، واشنگتن همین وضعیت را به مثابه اهرم فشار می بیند. ترامپ پس از پایان مذاکرات و در هواپیمای ایرفورس وان، گفت وگوها را بسیار خوب توصیف کرد و مدعی شد ایران به شدت خواهان دستیابی به توافق است. او در ادامه تاکید کرد: آنها می دانند اگر توافقی در کار نباشد، پیامدها بسیار سنگین خواهد بود . این رویکرد، شکل خاصی از دیپلماسی مبتنی بر اولتیماتوم را ترسیم می کند؛ دیپلماسی ای که شاید حس فوریت ایجاد کند، اما بعید است اعتماد بسازد. و دقیقاً همان عنصری که این روند بیش از هر چیز به آن نیاز دارد، اعتماد است.

ایالات متحده در سال 2018 از برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) خارج شد؛ آن هم در شرایطی که سازوکارهای راستی آزمایی بین المللی پایبندی ایران به تعهداتش را تأیید می کردند. این تصمیم، ضربه ای اساسی به اعتماد تهران نسبت به پایداری و اعتبار تعهدات واشنگتن وارد کرد. در سوی دیگر، نقض های تدریجی ایران از توافق از سال 2019 به بعد و افزایش مداوم سطح غنی سازی، به تدریج اعتبار ایران را نیز فرسایش داد.

بی اعتمادی متقابل شکل گرفته میان دو طرف، مانعی نیست که با ابتکارهای صرفاً خلاقانه دیپلماتیک از میان برداشته شود؛ بلکه واقعیتی بنیادین است که هر توافقی ناگزیر باید بر شالوده آن بنا شود. ایالات متحده توان تحمیل هزینه های اقتصادی و نظامی عظیم به ایران را دارد، اما قدرت، لزوماً به اطاعت منتهی نمی شود. برای آن که تعهدات پایدار بمانند، ایران باید به این باور برسد که امتیازدهی به کاهش فشار می انجامد، نه به طرح مطالبات تازه. این باور، اکنون به شدت آسیب دیده است.

توالی رویدادهای پیرامون دور مسقط، این واقعیت را به روشنی نشان می دهد. تنها ساعاتی پس از پایان مذاکرات، وزارت خارجه آمریکا از اعمال تحریم های جدید علیه 14 کشتی موسوم به ناوگان سایه مرتبط با حمل نفت ایران خبر داد و هم زمان 15 نهاد و دو فرد دیگر را نیز در فهرست تحریم ها قرار داد. وزارت خزانه داری ایالات متحده این اقدام را بخشی از کارزار فشار حداکثری دولت توصیف کرد. چه این تصمیم از پیش برنامه ریزی شده باشد و چه با هدف اثرگذاری زمانی اتخاذ شده باشد، پیام آن روشن بود: واشنگتن هم زمان مذاکره می کند و فشار می آورد.

برای تهران، که همواره تأکید کرده رفع تحریم ها باید نقطه آغاز هرگونه پیشرفت واقعی باشد، این توالی دقیقاً همان الگویی را تأیید می کند که از آن بیم دارد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، این وضعیت را بی پرده بیان کرد و در گفت وگو با تلویزیون دولتی ایران گفت: بی اعتمادی شکل گرفته، چالشی جدی پیش روی مذاکرات است.

فراتر از روایت های متضاد دو طرف، خطوط کلی بحث های محتوایی به تدریج خود را نشان داده است. گزارش ها حکایت از آن دارد که ایران درخواست ایالات متحده برای غنی سازی صفر را رد کرده؛ موضعی حداکثری که از همان ابتدا نیز روشن بود در نخستین نشست پذیرفته نخواهد شد. در مقابل، دو طرف درباره رقیق سازی ذخایر موجود اورانیوم ایران وارد گفت وگو شده اند؛ مسیری فنی تر که می تواند ظرفیت سازنده تری برای پیشبرد مذاکرات داشته باشد.

هم زمان، شبکه الجزیره گزارش داد دیپلمات هایی از مصر، ترکیه و قطر به طور جداگانه چارچوبی پیشنهادی را به تهران ارائه کرده اند: توقف غنی سازی برای مدت سه سال، انتقال اورانیوم با غنای بالا به خارج از کشور و تعهد به عدم آغاز استفاده از موشک های بالستیک. بنا بر این گزارش، روسیه آمادگی خود را برای پذیرش اورانیوم اعلام کرده است. با این حال، تهران نشانه هایی بروز داده که هم توقف غنی سازی و هم انتقال اورانیوم را غیرقابل پذیرش می داند.

شاید مهم ترین تحول این دور، کم سر و صداترین آن بوده باشد. به گزارش آکسیوس، استیو ویتکاف و جرد کوشنر در جریان مذاکرات به طور مستقیم با عباس عراقچی دیدار کردند و از قالب کاملاً غیرمستقیمی فاصله گرفتند که ایران در بیشتر دورهای مذاکرات سال گذشته بر آن پافشاری داشت. تهران پیش تر تأکید کرده بود که ارتباط با آمریکا تنها از طریق میانجی های عمانی انجام خواهد شد. عبور حتی محدود از این خط قرمز، نشان می دهد هر دو طرف به محدودیت های گفت وگوهای غیرمستقیم در مرحله چانه زنی های فنی واقف شده اند. ارزیابی عمان شاید صادقانه ترین توصیف از آن روز باشد. بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، گفت هدف این مذاکرات ایجاد شرایط مناسب برای ازسرگیری گفت وگوهای دیپلماتیک و فنی بوده است.

دونالد ترامپ اعلام کرده است که دور دوم مذاکرات به زودی برگزار خواهد شد؛ ادعایی که هر دو طرف نیز در گفت وگو با آکسیوس آن را تأیید کرده اند و گفته اند دیدارهای بعدی طی چند روز آینده محتمل است. این فشردگی زمانی معنادار است. در دورهای سال گذشته، فاصله میان هر نشست گاه به هفته ها می رسید. این شتاب نشان می دهد واشنگتن بر این باور است که پنجره دیپلماسی در حال بسته شدن است و تهران، دست کم، مایل است این ارزیابی را در عمل بیازماید.

با این حال، چند آزمون مشخص روشن خواهد کرد که آیا این فوریت به محتوای واقعی می انجامد یا صرفاً بر سرعت رویدادها می افزاید.

نخست، دامنه مذاکرات؛ اختلاف بنیادین بر سر اینکه گفت وگوها اساساً درباره چه موضوعاتی است، همچنان حل نشده باقی مانده است. ایران نخستین نبرد رویه ای را به سود خود پایان داد: محل مذاکرات از ترکیه به عمان منتقل شد، ناظران منطقه ای کنار گذاشته شدند و عباس عراقچی مدعی است تنها مسائل هسته ای روی میز قرار داشته است. در مقابل، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، پیش از آغاز مذاکرات گفته بود دستور کار باید همه آن مسائل را در بر گیرد. اگر دور دوم نیز با همان جدال بر سر دامنه آغاز شود، معنایش آن است که حتی بر سر بدیهی ترین مبانی گفت وگو نیز توافقی شکل نگرفته است.

دوم، وضعیت غنی سازی ایران؛ پیش از جنگ ژوئن 2025، ایران اورانیوم را تا خلوص 60 درصد غنی سازی می کرد؛ سطحی که تنها یک گام فنی کوتاه با آستانه تسلیحاتی فاصله دارد. تهران اعلام کرده است که پس از حملات، غنی سازی متوقف شده، اما هم زمان بازرسی های آژانس بین المللی انرژی اتمی از سایت های بمباران شده را به ترتیبات جدید مشروط کرده است؛ اقدامی که نگرانی کارشناسان عدم اشاعه را برانگیخته است. در چنین فضایی، هر گزارش از ازسرگیری یا تسریع غنی سازی می تواند مسیر دیپلماسی را به سرعت مسدود کند.

سوم، محیط نظامی؛ آرایش نیروی دریایی آمریکا در دریای عرب صرفاً جنبه نمایشی ندارد. سرنگونی پهپادی که به ناو آبراهام لینکلن نزدیک شده بود و تلاش ایران برای توقیف یک کشتی با پرچم آمریکا در تنگه هرمز، آن هم در روزهای منتهی به مذاکرات، نشان داد که پیام دهی نظامی چگونه می تواند به سرعت به سوءمحاسبه بدل شود. اینکه این ناوگروه تقویت شود، در همان سطح باقی بماند یا به تدریج کاهش یابد، بیش از هر بیانیه مطبوعاتی، برداشت واقعی واشنگتن از مسیر دیپلماسی را آشکار خواهد کرد.

چهارم، ریتم تحریم ها؛ اعلام هم زمان تحریم های مرتبط با ناوگان سایه الگویی را تثبیت کرده است. اگر واشنگتن همچنان در فاصله میان دورهای مذاکرات بر شدت فشار اقتصادی بیفزاید، تهران این رفتار را نشانه ای خواهد دانست از اینکه دیپلماسی بیش از آنکه یک روند واقعی باشد، صرفاً نمایشی تاکتیکی است.

پنجم، کانال های پشت پرده؛ مهم ترین تحرکات دیپلماتیک در هفته های آینده شاید نه در قالب نشست های رسمی، بلکه در پشت صحنه رقم بخورد. عمان، قطر، مصر و ترکیه تاکنون برای حفظ خطوط ارتباطی تلاش کرده اند. اگر این تماس های میانجی گرانه فعال بماند، فضای تنش زدایی حفظ خواهد شد؛ اما اگر این کانال ها خاموش شود، حاشیه خطا به شدت کاهش می یابد.

محتمل ترین سناریوی کوتاه مدت نه دستیابی به توافق است و نه لغزش به سوی جنگ، بلکه نوعی بن بست مدیریت شده؛ وضعیتی که در آن هر دو طرف مواضع حداکثری خود را در عرصه عمومی حفظ می کنند و در عین حال تلاش می کنند از اقداماتی که مذاکرات آینده را ناممکن کند، پرهیز کنند. در عمل، این وضعیت بیشتر به یک توقف محتاطانه شباهت دارد تا سازشی مبتنی بر اعتماد.

برای منطقه، این تمایز حیاتی است. کشورهای خلیج فارس تمایلی ندارند به میدان درگیری بدل شوند و مواضع علنی در سراسر منطقه به طور مداوم بر تنش زدایی، خویشتن داری و پرهیز از تقابل تأکید کرده است. با این حال، بازیگران منطقه ای می توانند تسهیل گر باشند، میزبانی کنند و مشوق گفت وگو باشند؛ اما قادر نیستند شروط خود را بر واشنگتن یا تهران تحمیل کنند. مذاکرات مسقط شکست نخورد، اما موفق هم نبود. این گفت وگوها نشان داد که یک کانال ارتباطی وجود دارد، هر دو طرف مایل به استفاده از آن هستند و حتی تماس مستقیم میان مقام های ارشد نیز ممکن است.

اما کانال، جایگزین برنامه نیست. نبود جنگ به معنای وجود توافق نیست. فاصله میان مسقط و آنچه در ادامه رخ خواهد داد، پنجره ای است که در آن سوءمحاسبه همچنان در سطحی خطرناک نزدیک باقی می ماند و تنها با این فرض دوام می آورد که هر دو طرف پیام های یکدیگر را به درستی می خوانند. دور بعدی مذاکرات به توافق نخواهد انجامید. اما می تواند روشن کند آیا دو طرف در حال ساختن کف محکمی زیر این تقابل هستند یا صرفاً لحظه ای را به تعویق می اندازند که این کف، ناگهان فرو می ریزد.