در آستانه سومین سالروز زمین لرزه های ویرانگر شش فوریه 2023 در جنوب ترکیه، بازخوانی تجربه زمین لرزه های بزرگ و مخرب، صرفاً یادآوری یک فاجعه طبیعی نیست؛ بلکه تلاشی برای فهم پیوند میان علم زلزله شناسی، میزان تلفات انسانی، کیفیت ساخت وساز و حتی روابط بین الملل است.

دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشکده بین المللی زلزله شناسی، در گفت وگو با خبرآنلاین، با مرور آمارهای جهانی و داخلی، به بزرگ ترین زمین لرزه های تاریخ و میزان خسارات و تلفات آنها اشاره می کند و می گوید: در آستانه سومین سالروز زمین لرزه های 6 فوریه 2023 جنوب ترکیه با بزرگاهای 7.8 و 7.5 مرور درس های زمین لرزه های بزرگ و مخرب لازم است.

از 11 بهمن 1403 تا 11 بهمن 1404 حدود 17500 زمین لزه با بزرگای بیش از 4 در سطح جهان ثبت شد (حدودا 48 رخداد در روز) که 12 تا از آنها بزرگای بیش از 7 داشتند.

وضعیت ثبت زمین لرزه ها در ایران در همین بازه زمانی چگونه بوده است؟

در همین مدت 185 زمین لرزه با بزرگای بیش از 4 در ایران ثبت و گزارش شد که 12 تا بزرگای بیش از 5 داشتند ولی هیچ یک بزرگای بیش از 6 نداشتند.

اگر دهه اخیر را بررسی کنیم، تصویر لرزه خیزی ایران چگونه است؟

در دهه اخیر تعداد رخداد های بیش از 5 در ایران 195 زلزله ثبت شده است که فقط یک رخداد بزرگای بیش از 7.0 داشته (زلزله ازگله سرپل ذهاب با بزرگای 7.3 در 21 آبان 1396).

پرتلفات ترین زمین لرزه تاریخ معاصر ایران کدام است؟

در پنجم دی ماه 132 زلزله بم 2003 پرتلفات ترین زمین لرزه های تاریخ معاصر ایران با بزرگای 6.5 و در ژرفای 8.5 کیلومتر در شهر بم کرمان با دوام دوازده دقیقه رخ داد.

آمار تلفات و خسارات زلزله بم چگونه گزارش شد؟

تلفات این زلزله 26 هزار و 271 نفر و مجروحان: بیش از 30 هزار نفر، بی خانمان شدگان: حدود 75 هزار نفر (بیشتر جمعیت شهر و روستاهای اطراف) گزارش شد. بیش از 85 درصد ساختمان های مسکونی و غیرمسکونی شهر بم کاملاً ویران شدند. ارگ تاریخی بم -بزرگترین بنای خشتی جهان در فهرست میراث جهانی یونسکو- نیز حدود 60 تا 90 درصد تخریب شد.

چه عواملی موجب تلفات گسترده در زلزله بم شد؟

وقوع زلزله در ساعات اولیه بامداد، استفاده از مصالح بنایی غیرمسلح و فاقد استانداردهای ضدزلزله در ساختمان سازی شهری و مجاورت کانون زلزله در مجاورت شهر 100 هزار نفری بم باعث شد انرژی زلزله به طور مستقیم و قوی تر به سطح زمین برسد.

واکنش های بین المللی به زلزله بم چگونه بود؟

این زلزله با پاسخ گسترده بین المللی مواجه شد و بیش از 60 کشور تیم های امداد و نجات، تجهیزات و کمک های بشردوستانه به منطقه فرستادند. یونسکو نیز بلافاصله برنامه ای برای حفاظت و مرمت ارگ بم آغاز کرد که سال ها ادامه داشت.

از معدود کمک های بشردوستانه دولت آمریکا به ایران پس از انقلاب 1357، کمک رسانی پس از همین زلزله بود.

تحریم ها چه نقشی در روند کمک های بشردوستانه داشته اند؟

تحریم های گسترده ایالات متحده علیه ایران همواره شامل معافیت هایی برای تجارت بشردوستانه (غذا، دارو، تجهیزات پزشکی) بوده است. با این حال، در عمل، "رعایت بیش از حد" توسط بانک ها و شرکت ها اغلب مانع جریان کالاهای بشردوستانه مشروع شده است.

تجربه زلزله منجیل 1369 چه تأثیری بر روابط دو کشور داشت؟

پس از زمین لرزه 31 خرداد 1369 منجیل با بزرگای 7.3، دولت بوش پدر کمک های بشردوستانه مستقیم را پیشنهاد داد. ایران در ابتدا امتناع کرد اما بعداً برخی از کمک های ارسالی از طریق صلیب سرخ را پذیرفت. این یکی از اولین تعاملات پس از انقلاب در زمینه سوانح طبیعی بود.

زلزله بم 1382 چه تغییری در این روند ایجاد کرد؟

پس از زمین لرزه 1382 بم، آمریکا کمک های بیشتری ارائه داد و برخی از تحریم ها را موقتاً کاهش داد. هیئتی از صلیب سرخ آمریکا و کارشناسان سوانح طبیعی را به ایران فرستاد. یک هیئت از کنگره ایالات متحده نیز از بم بازدید کرد. این دوره شاهد یک بهبود دیپلماتیک کوتاه مدت بود که صرفاً بر اساس دلایل بشردوستانه متمرکز بود.

منظور از دیپلماسی زلزله چیست؟

دیپلماسی زلزله یک جنبه بسیار واقعی از روابط بین الملل است. ایده اصلی این است که یک فاجعه طبیعی بزرگ، یک ضرورت بشردوستانه ایجاد می کند که می تواند به طور موقت از خصومت های سیاسی عبور کند، کانال های ارتباطی را باز کند و گاهی اوقات منجر به گرم شدن پایدار روابط شود.

پس از زلزله بم 2003 در عین وجود شکاف سیاسی بین ایران و آمریکا، این رویداد لحظه ای نادر از تعامل مثبت ایجاد کرد و نشان داد که نگرانی بشردوستانه می تواند به طور موقت بر خصومت غلبه کند.

نمونه های دیگر دیپلماسی زلزله در جهان کدام اند؟

در زمین لرزه هشتم اکتبر 2005 بالاکوت پاکستان تلفات بیش از 70 هزار نفر بزرگترین فاجعه طبیعی پس از استقلال پاکستان است. پاکستان متحدی حیاتی اما گاهی دشوار در "جنگ علیه تروریسم" ایالات متحده بود. ایالات متحده یک تلاش امدادی عظیم به رهبری ارتش را آغاز کرد و کمک های مالی هنگفتی ارائه داد. این امر سبب بهبود افکار عمومی پاکستان نسبت به ایالات متحده و تقویت روابط دو دولت در یک زمان بحرانی شد.

در زمین لرزه های 6 فوریه 2023 ترکیه و سوریه چه اتفاقی افتاد؟

در زمین لرزه های 6 فوریه 2023 با بزرگای 7.8 و 7.5 در جنوب ترکیه، فاجعه ای در کشوری عضو ناتو رخ داد، در حالی که سوریه در آن زمان دشمن ایالات متحده و تحت تحریم های شدید آمریکا بود. ایالات متحده، ضمن وعده 100 میلیون دلار کمک مالی، بلافاصله تیم های جست وجو و نجات شهری و نیروهای نظامی خود را مستقر کرد.

در مورد سوریه هم امریکا بیش از 200 میلیون دلار کمک بشردوستانه ارائه کرد، اما صرفاً از طریق سازمان های غیردولتی و آژانس های سازمان ملل؛ تا از تقویت رژیم اسد جلوگیری شود. همچنین برخی از تحریم های مرتبط با امدادرسانی به طور موقت کاهش یافت، در حالی که موضع سیاسی حفظ شد.

محرک های اصلی این نوع دیپلماسی چیست؟

محرک اصلی همیشه نجات جان انسان ها و کاهش رنج است. از سوی دیگر جلوگیری از فروپاشی دولت، مهاجرت گسترده یا ناآرامی های مدنی ناشی از یک فاجعه در یک منطقه راهبردی است. پوشش شدید رسانه های جهانی نیز فشار عمومی را بر دولت ها برای اقدام ایجاد می کند.

قوی ترین زمین لرزه قاره ای ثبت شده در سده اخیر کدام بوده است؟

25 آگوست 1950 قوی ترین زلزله با بزرگای 8.6 در خشکی بین آسام در هند و تبت در مرز برخورد دو ورقه قاره ای هند و صفحه اوراسیا رخ داد؛ که با تلفات تقریبی 4800 کشته همراه بود.

مرگبارترین زلزله تاریخ بشر کدام است؟

چهارصد و هفتاد سال پس از پر تلفات ترین زلزله تاریخ، زمین لرزه ای در 23 ژانویه 1556 در شانزی چین رخ داد که در دوره سلسله مینگ و هم زمان با سلطنت شاه طهماسب صفوی، حدود 830 هزار کشته برجا گذاشت و تا امروز مرگبارترین زلزله ثبت شده تاریخ محسوب می شود.

زلزله شانزی 1556 چه ابعاد و پیامدهایی داشت؟

این رویداد که به زلزله بزرگ جیاجینگ نیز معروف است، در دره رودخانه وی و نزدیکی شهرهای هواشیان، وینان و هواین رخ داد، ساختمان ها و خانه ها را ویران کرد و بیش از نیمی از جمعیت (در برخی مناطق تا 60) جان باختند و شکاف هایی بیش از 20 متر در زمین ایجاد شد.

زمین لغزش ها، آتش سوزی ها و ریزش ها ویرانی را تا شعاع حدود 500 کیلومتر گسترش داد و 10 استان پرجمعیت آن زمان را تحت تأثیر قرار داد. خانه ها فرو ریختند و بازماندگان با آتش سوزی، غارت و ناامنی روبه رو شدند و دهه ها طول کشید تا منطقه بهبود یابد.

برآوردهای بعدی بزرگای زلزله را حدود 8 و شدت آن را حدود 11 مرکالی نشان می دهد و زمین لغزش، آتش سوزی و قحطی های پس از آن عامل اصلی گسترش آسیب ها بود.

دوره بازگشت چنین زمین لرزه ای چگونه برآورد می شود؟

کاتالوگ لرزه ای تاریخی 3000 ساله چین، هیچ زلزله دیگری با اندازه و موقعیت مشابه را در حدود 2500 سال قبل از 1556 نشان نمی دهد. گسل های این پهنه نرخ لغزش بلندمدت حدود 1-3 میلی متر در سال یا کمتر دارند.

قرن ها تا هزاره ها طول می کشد تا فشار کافی برای ایجاد یک رویداد با بزرگای 8 جمع شود. دوره بازگشت 2000 تا 5000 ساله به این معنی نیست که زلزله هر 4000 رخ می دهد بلکه این بدان معناست که در مقیاس های زمانی بسیار طولانی، میانگین فراوانی رخداد به این متوسط بازگشت می رسد.