فرارو استیون ارلانگر، ستون نویس روزنامه نیویورک تایمز

به نقل از روزنامه نیویورک تایمز، حتی در سایه استقرار ناوگان زیبای دونالد ترامپ در آب های پیرامونی اش، ایران بار دیگر به راهبردی آزموده بازگشته است: عقب راندن زمان در پرونده هسته ای و سوق دادن این قوطی رادیواکتیو به امتداد مذاکراتی فرسایشی تر؛ راهبردی که پیش تر نیز بارها به کار گرفته شده، اما این بار نشانه ها حاکی از آن است که مسیر، کوتاه تر و پرمخاطره تر از آن چیزی است که تهران در محاسبات خود فرض می کند.

اختلافات ساختاری میان دو طرف، شتاب بی سابقه در تقویت حضور نظامی آمریکا در منطقه و نگرانی فزاینده اسراییل از توان موشکی بالستیک ایران، همگی عواملی اند که زمان را از عنصر تعلیق به متغیری محدود و فشرده تبدیل کرده اند.

گفت وگوهای هسته ای میان ایران و ایالات متحده که روز جمعه در عمان برگزار شد، دست کم از یک منظر موفق تلقی شد: نه به جدال لفظی انجامید و نه به حمله نظامی . قرار است این مذاکرات به زودی ادامه یابد؛ گفت وگوهایی که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، از آن به عنوان تلاشی برای دستیابی به چارچوبی جهت مذاکرات آینده یاد کرده است. عباس عراقچی در گفت وگو با رسانه های ایرانی این نشست را آغازی خوب توصیف کرد و گفت: توافق کردیم مذاکرات ادامه پیدا کند، اما در پایتخت ها درباره نحوه ادامه مسیر مشورت خواهیم کرد. اگر این روند حفظ شود، می توان در جلسات بعدی به چارچوبی مستحکم برای گفت وگوهای آینده دست یافت.

او یک روز بعد، در پیامی در تلگرام، بار دیگر بر خطوط قرمز تهران تأکید کرد: ایران بر حق غنی سازی پافشاری دارد و برنامه موشک های بالستیک را خارج از هرگونه دستورکار مذاکره می داند. او تاکید کرد که اگرچه هیچ گفت وگوی مستقیمی میان تهران و واشنگتن انجام نشده، اما فرصتی برای دست دادن با هیأت آمریکایی وجود داشت ؛ نکته ای که به نقل از او در گفت وگویی با شبکه الجزیره مطرح شده است. اشاره ای کوتاه اما معنادار، که بیش از هر چیز از تداوم تماس های کنترل شده در حاشیه یک مذاکره حساس حکایت دارد.

دونالد ترامپ نیز شامگاه جمعه، در گفت وگو با خبرنگاران، مذاکرات را آغازی خوب توصیف کرد و گفت برای رسیدن به توافق عجله ای ندارد. او تأکید کرد که ایران باید به عدم دستیابی به سلاح هسته ای متعهد شود؛ عبارتی که در عین سادگی، حامل لایه هایی از ابهام است. همین ابهام، بلافاصله پرسش برانگیز شد. ایران پیش تر بارها اعلام کرده که هرگز در پی ساخت سلاح هسته ای نخواهد بود؛ ادعایی که دولت های غربی آن را با تردید می نگرند. در مقابل، مذاکره کنندگان آمریکا تصریح کرده اند که خط قرمز واشنگتن، نه صرفاً سلاح هسته ای، بلکه توقف کامل هرگونه غنی سازی اورانیوم در ایران است.

مطالبات آمریکا، آن گونه که در بسته اولیه مطرح شده اند، دامنه ای گسترده و سخت گیرانه دارند: تحویل تمامی ذخایر اورانیوم غنی شده ایران به ویژه حدود 440 کیلوگرم اورانیوم نزدیک به درجه تسلیحاتی که برای ساخت نزدیک به ده کلاهک هسته ای کفایت می کند؛ محدودسازی برد موشک های بالستیک به گونه ای که خاک اسراییل در تیررس نباشد؛ و قطع کامل حمایت تهران از نیروهای مقاومت منطقه ای همچون حماس، حزب الله و حوثی ها. در این میان، اسراییل تمرکز ویژه ای بر یک نگرانی مشخص دارد: بازسازی شتابان تأسیسات تولید موشک های بالستیک ایران؛ زیرساخت هایی که در صورت آغاز هرگونه درگیری نظامی، در فهرست نخستین اهداف حمله قرار خواهند گرفت.

دونالد ترامپ که پیش تر بارها تمایل خود را به اقدام های نظامی سریع و محدود نشان داده، این بار ظاهراً در پی توافقی است که بتواند آن را به عنوان پیروزی عرضه کند، بدون آن که به باتلاق یک جنگ طولانی و منطقه ای فرو رود؛ جنگی که تهران در صورت حمله، صریحاً به آن هشدار داده است. چنین درگیری ای می تواند به کشته شدن صدها آمریکایی بینجامد، ضربه ای سنگین به اسراییل وارد کند، بازارهای جهانی انرژی را دچار آشفتگی سازد و در نهایت، پایگاه سیاسی جنبش ماگا را که از منتقدان سرسخت جنگ های فرسایشی آمریکا در خاورمیانه و افغانستان بوده اند علیه او بشوراند.

در سوی دیگر، ایران و عباس عراقچی، مذاکره کننده ای آزموده و کهنه کار، سابقه ای طولانی در کش دادن مذاکرات و فرسایش طرف های غربی دارند. نظامی که خود را در معرض تهدیدی وجودی ببیند، به مراتب کمتر به خویشتن داری در پاسخ های تلافی جویانه تن می دهد؛ واقعیتی که یکی از دلایل اصلی فشار متحدان آمریکا در خلیج فارس از جمله عربستان سعودی، مصر و عمان برای یافتن راه حلی دیپلماتیک به شمار می رود.

صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده چتم هاوس می گوید: آنچه واقعاً جلب توجه می کند این است که ایران همچنان بر یک چارچوب ثابت برای مذاکره پافشاری دارد؛ گویی نه تهدید داخلی و نه ناوگان ترامپ و هشدارهای او تغییری در معادله ایجاد کرده اند. شروط و شرایط مذاکره، دقیقاً همان هایی است که پاییز گذشته و پیش از جنگ 12روزه ژوئن مطرح بود. به گفته او، پرسش کلیدی این است که آیا ترامپ صبر لازم برای عبور از مسیر پرپیچ وخم یک توافق مذاکره شده را دارد یا نه؛ پرسشی که تهران، به وضوح، در حال آزمودن صبر آن است.

همان گونه که پیش تر در پرونده ونزوئلا دیده شد، تقویت حضور نظامی آمریکا در مجاورت ایران با هدف تشدید فشار و واداشتن تهران به امتیازدهی صورت گرفته است؛ اما در عین حال، نیروهای آمریکایی برای آمادگی در برابر یک درگیری گسترده و منطقه ای، به زمان بیشتری نیاز دارند. همین فاصله زمانی، پنجره ای محدود برای گفت وگو می گشاید؛ پنجره ای که مشخص نیست تا چه زمانی باز خواهد ماند.

تریتا پارسی، پژوهشگر مسائل ایران در مؤسسه کویینسی در واشنگتن می گوید: در میان تصمیم گیران ایرانی این باور نیرومند وجود دارد که ترامپ تصویری اغراق آمیز و نادرست از ضعف ایران در ذهن دارد. به گفته او، اگر قرار باشد دیپلماسی به نتیجه برسد، از نگاه تهران، شاید یک جنگ کوتاه اما شدید برای اصلاح این برداشت و واداشتن ترامپ به پذیرش مطالبات واقع بینانه تر، اجتناب ناپذیر باشد . حتی اگر ایران در چنین رویارویی ای متحمل تلفات سنگینی شود، آمریکا و اسراییل نیز هزینه های قابل توجهی خواهند پرداخت؛ و همان گونه که تریتا پارسی تأکید می کند، ترامپ تحمل چندانی برای تلفات انسانی یا جنگی فرسایشی ندارد.

خط قرمز اولیه دونالد ترامپ که شاید همچنان خط قرمز واقعی او باقی مانده باشد مجموعه ای از مطالبات حداکثری است: غنی سازی صفر، محدودسازی توان موشکی و قطع حمایت ایران از نیروهای مقاومت منطقه ای. به گفته تریتا پارسی، این شروط در حکم تسلیم کامل است؛ آن هم در شرایطی که ایران از منظر نظامی شکست نخورده است . از همین رو، بسیاری از تحلیلگران معتقدند چنین مطالباتی، دیر یا زود، مسیر مذاکرات را به بن بست و نهایتاً فروپاشی خواهد کشاند.

در سوی دیگر، حتی دستیابی سریع به توافقی که صرفاً بر مهار غنی سازی هسته ای متمرکز باشد نیز می تواند برای ترامپ هزینه ساز شود. او توافق هسته ای 2015 با ایران را زمانی بدترین توافق تاریخ نامیده بود و اکنون هر توافقی که شباهتی معنادار به آن داشته باشد، به سختی قابل عرضه به عنوان پیروزی سیاسی خواهد بود. در مذاکرات جاری، ایران حاضر به توقف کامل غنی سازی نیست، اما بنا بر گزارش ها آمادگی دارد سطح آن را به حدود 3 درصد کاهش دهد؛ رقمی به مراتب پایین تر از 60 درصدی که پس از خروج ترامپ از توافق 2015 در سال 2018 به آن دست یافت.

با این حال، توافق 2015 نیز سقف غنی سازی را روی 3٫67 درصد تثبیت کرده بود؛ و از این رو، بازگشت به ترتیبی مشابه، به سختی می تواند به عنوان دستاوردی تازه معرفی شود. علاوه بر این، آن توافق شامل بندهای غروب و محدودیت های زمانی بود؛ عناصری که ترامپ از منتقدان سرسخت آن ها به شمار می رفت. از این منظر، تنها توافقی جدید که فاقد محدودیت زمانی باشد می تواند دست کم در سطح نظری توافقی بهتر تلقی شود؛ حتی اگر به لغو بخش قابل توجهی از تحریم های اقتصادی بینجامد.