با وقوع بارش های قابل توجه در هفته ها و ماه های اخیر، این پرسش در حوزه آب کشور مطرح شده است که آیا ایران وارد دوره ای از ترسالی شده یا این بارش ها صرفاً یک نوسان کوتاه مدت اقلیمی هستند؟ از سوی دیگر، تجربه خشکسالی های پی درپی و کاهش سطح آب های زیرزمینی در سال های اخیر، نگرانی ها را درباره مدیریت منابع آبی کشور افزایش داده است.

به گزارش خبرآنلاین، در همین راستا، احد وظیفه، رییس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی، ضمن بررسی وضعیت بارش ها و تأثیر آن بر منابع آبی کشور، می گوید: در پنج سال گذشته، میانگین بارش کشور کمتر از متوسط بلندمدت بوده است. از ابتدای امسال نیز تا نیمه آذر، بیش از 20 استان کشور هیچ بارشی دریافت نکرده بودند؛ که همین شرایط ایجاب کرد مناطقی مانند تهران، مشهد، تبریز، اراک و بندرعباس در وضعیت بحرانی قرار بگیرند.

به گفته وظیفه، بارش ها در همه سال ها یکسان نیستند و کشور ایران با میانگین بارش حدود یک سوم میانگین جهانی، نوسانات قابل توجهی را تجربه می کند: به طور کلی، میزان بارندگی همواره نوسان قابل توجهی دارد، به ویژه در کشوری مانند ایران که میانگین بارش آن نسبت به میانگین جهانی بسیار کمتر است. به عنوان نمونه، در برخی سال ها میانگین بارش کشور بسیار بالاتر از حد متوسط است؛ مانند سال های 1371 و 1372 که بیش از 300 میلی متر بارش داشتیم، همانطور که در سال های 1397 و 1398 نیز میانگین بارش کشور به همین میزان رسید. اما سال گذشته، میانگین بارش کشور تنها حدود 140 میلی متر بود؛ که این نشان دهنده نوسان شدید بارش ها است.

او با اشاره به تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی اضافه می کند: الگوهای جوی به گونه ای تغییر یافته اند که میانگین بارش کشور کاهش یافته و در مقابل با افزایش دما مواجه بوده ایم. هم چنین تحت تأثیر افزایش گرمایش جهانی، میزان تبخیر هم در کشور ما بیشتر شده است؛ در نتیجه، مقدار بارشی که دریافت می کنیم، سریع تر از دسترس خارج می شود و دسترسی به آب کاهش می یابد.

رییس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی با بیان اینکه کشور، ششمین سال پیاپی را با بارش کمتر از نرمال تجربه می کند، می گوید: در پنج سال گذشته، میانگین بارش کشور کمتر از متوسط بلندمدت (میانگین 30 ساله) بوده است. البته همه استان ها وضعیت یکسان نداشتند، اما اغلب مناطق کشور بارش کمتر از نرمال تجربه کردند. از ابتدای امسال نیز تا نیمه آذر، بیش از 20 استان کشور هیچ بارشی دریافت نکرده بودند؛ که همین شرایط ایجاب کرد مناطقی چون تهران، مشهد، تبریز، اراک و بندرعباس در وضعیت بحرانی قرار بگیرند.

او ادامه می دهد: خوشبختانه از نیمه آذر به بعد، بارش ها در جنوب و نیمه شرقی کشور بسیار خوب بوده و انتظار داریم شرایط نرمال ادامه یابد. چند بارش سنگین توانست تا حدی کمبود آب سطحی در سدها و رودخانه ها را جبران کند، اما سفره های آب زیرزمینی در این مناطق کاهش قابل توجهی داشته اند.

رییس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی، با اشاره به شرایط استان های غربی و فلات مرکزی، خاطرنشان می کند: در استان های تهران، قزوین، قم، استان مرکزی و همدان، بارش ها هنوز شدیداً زیر نرمال است. به عنوان مثال، در تهران باید تا کنون حدود 115 میلی متر بارش دریافت می شد، اما تنها حدود 31 میلی متر ثبت شده است؛ یعنی تقریباً یک چهارم. هم چنین سدهای استان تهران، شامل چهار سد اصلی و سد طالقان -که برای تأمین آب در تابستان استفاده شد- در وضعیت نامطلوبی قرار دارند.

او تأکید می کند: این کمبود بارش تا کنون بسیار نگران کننده است، زیرا حتی اگر در باقی مانده سال آبی بارش نرمال داشته باشیم، با توجه به کمبود بارش های گذشته، کل بارش سالانه همچنان حدود 25 درصد کمتر از حد نرمال خواهد بود. اگر روند فعلی ادامه یابد، امسال هم ممکن است تنها حدود 50 درصد از بارش سالانه دریافت شود. این وضعیت، در پی کمبود آب قابل دسترس برای شرب و سایر فعالیت ها، شرایط استان های مرکزی، البرز و تهران را -حتی از سال قبل- نگران کننده تر خواهد کرد.

وظیفه در پاسخ به این پرسش که آیا بارش ها نشان دهنده ورود کشور به ترسالی است، خاطرنشان می کند: به هیچ عنوان وارد ترسالی نشده ایم. ترسالی با یکی-دو بارش یا چند بارش سنگین محقق نمی شود و نیازمند استمرار بارش در تمامِ سال آبی است. حتی اگر مقدار بارش به حد نرمال برسد، برداشت زیاد از دشت ها و پایین رفتن سطح آب های زیرزمینی، وضعیت منابع زیرزمینی را نگران کننده کرده است. به طور مثال، در تهران برای تأمین آب شرب، از برخی چاه ها تا چند صد متر عمق برداشت می کنند.

بنابراین، حتی در صورت بارش های مناسب، وضعیت منابع زیرزمینی ما بحرانی است و صحبت از ترسالی در این شرایط بی معنی است.

وظیفه در خصوص مدیریت مصرف آب و پیشگیری از وخامت اوضاع آبی کشور می گوید: بحران آب یک موضوع منطقه ای است؛ ممکن است در یک منطقه آب کافی باشد اما منطقه مجاور شرایط مناسبی نداشته باشد. بنابراین برای مدیریت کارآمد، اقدامات زیرساختی و برنامه ریزی بلندمدت اهمیت دارد؛ از جمله اصلاح شبکه های فرسوده، به ویژه در تهران، که مانع هدررفت آب از طریق شبکه فرسوده شود. هم چنین، اصلاح الگوی مصرف در کوتاه مدت بسیار اهمیت دارد، زیرا منابع جایگزین جدید در دسترس نیستند.

او با اشاره به اثربخشی راهکارهای فردی اضافه می کند: اگر زمان دوش گرفتن و میزان مصرف آب روزانه کاهش یابد و همه مشارکت کنند، می توان تغییر معناداری ایجاد کرد. استفاده از لوازم کاهنده مصرف آب در شیرها و به کارگیری سایر تجهیزات کم مصرف نیز تأثیر قابل توجهی دارد. هم چنین، استفاده از کولرهای سلولزی جدید -برای تابستان آینده- که مصرف آب و برق کمتری دارند می تواند کاهش چشمگیری در مصرف ایجاد کند.