فرارو جاسم العزاوی، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در نشریه میدل ایست مانیتور.

به نقل از نشریه میدل ایست مانیتور، هم زمان با آرایش نیروهای دریایی ایالات متحده در اقیانوس هند، دیپلمات ها روز جمعه پای میز مذاکراتی در مسقط نشستند؛ گفت وگوهایی که در فضایی برگزار می شود که بیش از هر زمان دیگر به لبه پرتگاه شباهت دارد. دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، که از آنچه موفقیت چشمگیر خود در پرونده ونزوئلا می داند نیرو گرفته، با بسته ای از مطالبات وارد گفت وگو با ایران شده است که جز با صفت حداکثری نمی توان آن ها را توصیف کرد. شروطی چنان سخت گیرانه که حتی کارکشته ترین دیپلمات ها نیز از همان ابتدا آن ها را محکوم به شکست می دانند.

به گزارش روزنامه اسراییلی معاریو ، واشنگتن پنج مطالبه محوری را روی میز گذاشته است: انتقال 400 کیلوگرم اورانیوم غنی شده، نابودی تأسیسات هسته ای ایران، انهدام توان موشکی بالستیک، پایان کامل برنامه موشکی و قطع حمایت تهران از نیروهای هم پیمانش در یمن، عراق، سوریه و لبنان. این ها پیشنهادهای آغازین یک مذاکره نیستند؛ اولتیماتوم هایی اند که زیر سایه سلاح های یک ناوگان دریاییِ در حال نزدیک شدن آمریکا صادر شده اند.

دونالد ترامپ در گفت وگو با شبکه ان.بی.سی نیوز، در پاسخ به پرسشی درباره حاکمیت ایران، با لحنی بی پرده گفت: فکر می کنم باید خیلی نگران باشند. این صراحت، صراحت سیاستمداری است که خود را از پیش پیروز می بیند. دونالد ترامپ که به تازگی نیکلاس مادورو، رییس جمهور ونزوئلا، را وادار به عقب نشینی کرده، متقاعد شده است که می تواند همان نمایش را در برابر تهران نیز تکرار کند. اما ایران، ونزوئلا نیست. جمهوری اسلامی 45 سال است برای چنین رویارویی ای آماده شده و ممکن است نقشه بلندپروازانه رییس جمهور آمریکا را نقش بر آب کند. ناظران باتجربه هشدار می دهند که سناریوی قطع سر یا بیرون کشیدن نظام در ایران، بیش از آن که راهبردی عملی باشد، توهمی سیاسی است.

سرلشکر عبدالرحیم موسوی، رییس ستاد کل نیروهای مسلح ایران، این هفته هنگام بازدید از یک پایگاه موشکی سپاه پاسداران اعلام کرد: پس از جنگ 12روزه، دکترین نظامی خود را از دفاعی به تهاجمی تغییر داده ایم و سیاست جنگ نامتقارن را در پیش گرفته ایم. ما فقط به پیروزی فکر می کنیم. از قدرت ظاهری دشمن هراسی نداریم. چنین موضع سرسختانه ای می تواند نشان دهنده آمادگی ایران برای جنگ باشد.

این تغییر دکترین نظامی، پاسخ ایران به حملات ویرانگری است که ژوئن گذشته با آن روبه رو شد. ایرانی ها که دوره ای را پشت سر گذاشته اند که در آن ترامپ مدعی نابودی کامل برنامه هسته ای ایران بود، اکنون محاسبات خود را بازنگری کرده اند. آن ها به سوی دکترین نظامی ای حرکت کرده اند که بر اقدام سریع و قاطع استوار است؛ اقدامی که به گفته موسوی سریع و قاطع خواهد بود و با محاسبات آمریکا همخوانی نخواهد داشت.

جالب ترین مطالبه ترامپ، همان مطالبه ای است که ایران سخت ترین چالش را برای پذیرش آن خواهد داشت: برچیدن برنامه موشک های بالستیک ایران. برونوین مدوکس، مدیر اندیشکده چتم هاوس می گوید: موشک ها تنها سپری هستند که مانع از سرنگونی نظام ایران توسط دشمنانش می شوند. بدون آن، ایران در برابر قدرت هوایی اسراییل و بمب افکن های رادارگریز آمریکا کاملاً عریان و بی دفاع خواهد بود و هیچ دولتی در ایران نمی تواند چنین وضعی را تاب بیاورد.

بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسراییل، این واقعیت را می داند و از آن در گفت وگو با آمریکا بهره می گیرد. او این هفته در دیدار با استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا، گفت: ایران بارها و بارها ثابت کرده که نمی توان به وعده هایش اعتماد کرد. مقام های اسراییلی نیز به شبکه 14 گفتند: تهران از مذاکرات برای خریدن زمان و انتقال سلاح های تهاجمی به مخفیگاه ها استفاده می کند.

الی کوهن، وزیر انرژی اسراییل، در گفت وگو با رادیوی 103FM بی پرده گفت: بیایید حقیقت را بپذیریم؛ هیچ ارزشی در یک توافق دیپلماتیک با ایران وجود ندارد. اما این موضع صریح، صرفاً بازتاب بدبینی سنتی تل آویو به دیپلماسی با تهران نیست؛ بلکه پرده از نگرانی عمیق تری برمی دارد: این هراس که دونالد ترامپ، در نهایت به معامله ای تن دهد که بقای نظام ایران را تضمین کند.

هم زمان، بُعد منطقه ای بحران نیز لایه ای تازه از بی ثباتی به معادله افزوده است. شیخ نعیم قاسم، دبیرکل حزب الله لبنان، پیش تر به روشنی اعلام کرده که سازمانش در صورت بروز درگیری احتمالی، بی طرف نخواهد ماند. او در سخنرانی تلویزیونی 26 ژانویه تأکید کرد: ما مصمم به دفاع از خود هستیم. جنگ بعدی، جنگ همه ماست. نعیم قاسم همچنین فاش کرد که بازیگران بین المللی از حزب الله پرسیده اند آیا در صورت حمله آمریکا و اسراییل از ایران دفاع خواهد کرد یا نه؛ و پاسخ داده شده است: حزب الله در هر اقدام تجاوزکارانه احتمالی، خود نیز جزو اهداف است. ما در زمان مقتضی تصمیم خواهیم گرفت چگونه عمل کنیم. این اظهارات، به روشنی از آمادگی محور مقاومت برای گسترش دامنه درگیری حکایت دارد.

تهران بی هیچ ابهامی اعلام کرده است که برنامه موشکی اش قابل مذاکره نیست . یک مقام ارشد ایرانی در گفت وگو با رویترز گفته است ایران آمادگی دارد در سطح غنی سازی اورانیوم انعطاف نشان دهد و آن را از 60 درصد به 3٫67 درصد مطابق با برجام کاهش دهد؛ اما در مورد موشک ها، خط قرمز همچنان پابرجاست.

آلن ایر، دیپلمات آمریکایی که تجربه حضور در مذاکرات هسته ای با ایران را دارد، با تمثیلی تند و گویا به ماهیت گفت وگوهای جاری تاخت و گفت: انتخاب گفت وگوهای غیرمستقیم، معادل دیپلماتیک این است که یک جراح پیش از یک عمل دشوار، یک پُک بیهوش کننده بزند و بعد دستکش بپوشد. کنایه ای که بیش از هر چیز، از بی اعتمادی عمیق به کارآمدی این مسیر حکایت دارد.

در واشنگتن نیز، خوش بینی چندانی به سرنوشت این مذاکرات دیده نمی شود. کاخ سفید، برخلاف ظاهر دیپلماتیک ماجرا، دچار توهم موفقیت نیست. یک مقام ناشناس آمریکایی صراحتاً اذعان کرده است: ما نسبت به موفقیت این گفت وگوها بسیار بدبین هستیم، اما به احترام متحدان مان در منطقه که مصرانه از ما می خواهند این مذاکرات را زودهنگام ترک نکنیم آن را ادامه می دهیم. این اظهارنظر، بیش از آن که نشانه امید باشد، بازتاب اجبار سیاسی و فشار متحدان منطقه ای است.

این بدبینی، بر بستری عینی و ملموس استوار است. دونالد ترامپ نیرویی کم سابقه را در منطقه مستقر کرده است: ناوهای هواپیمابر، جنگنده ها و بمب افکن ها در پایگاه های پیرامونی؛ آرایشی که به روشنی پیام می دهد این بار با یک بلوف سیاسی طرف نیستیم. در داخل آمریکا نیز، محبوبیت ترامپ به پایین ترین سطح خود رسیده و تاریخ نشان داده است که هیچ چیز به اندازه بمباران یک دشمن قدیمی افکار عمومی آمریکا را بسیج نمی کند.

در سوی مقابل، ایران بازیگری است که بارها این صحنه را دیده و پشت سر گذاشته است. تهران تجربه سال ها مذاکره، تحریم، ترور، حملات سایبری و بمباران را در کارنامه دارد. ایران آموخته است چگونه راهبردی بیندیشد، چگونه دوام بیاورد و چگونه منتظر بماند تا رقیبانش فرسوده شوند. پرسش محوری اما همچنان باقی است: آیا ترامپ خواهد توانست در برابر نظامی صبر پیشه کند که در مقیاس دهه ها فکر می کند، نه در ضرباهنگ روزها و نظرسنجی ها؟

محتمل ترین سناریو همان است که هر دو طرف، بی آن که به صراحت اعتراف کنند، خود را برای آن مهیا کرده اند؛ سناریویی که شاید هیچ یک حقیقتاً طالبش نباشند، اما منطق تقابل آن را ناگزیر می کند: حملات نظامی، پاسخ تلافی جویانه ایران، گسترش دامنه بحران در منطقه و سرانجام نتیجه ای مبهم که در آن، نه واشنگتن قصد آغاز جنگی تمام عیار را داشت و نه تهران، اما هر دو در مسیری لغزنده به آن کشانده شدند. ترامپ هر آنچه رخ دهد را پیروزی خواهد نامید. ایران اعلام خواهد کرد که از حاکمیت خود دفاع کرده است و منطقه، در سکوتی سنگین، کشته هایش را خواهد شمرد. سپس، بی وقفه و بی رحم، هر دو طرف خود را برای دور سوم رویارویی در کمتر از یک سال آماده خواهند کرد.

پنج مطالبه ترامپ نه فقط غیرقابل اجرا، که اساساً برای رد شدن طراحی شده اند. در منطق فعلی بحران، رد این شروط بی درنگ به ضربه دوم منتهی می شود؛ به درگیری ای که هیچ یک از دو طرف خواهان آن نیست، اما هر دو به طرزی خطرناک باور دارند می توانند از آن سربلند بیرون بیایند. از این رو، پرسش دیگر این نیست که آیا دور تازه ای از حملات علیه ایران رخ خواهد داد یا نه؛ پرسش صرفاً زمان بندی آن است و این که آیا آتش هایی که برافروخته می شوند، پیش از آن که سراسر منطقه را در کام خود بکشند، مهار خواهند شد یا نه.