مسقط روز گذشته میزبان اولین مذاکرات بین ایران و آمریکا بعد از حملات به تاسیسات هسته ای و بالا گرفتن تنش ها بین دو کشور بود. تا این لحظه خروجی مشخصی از مذاکرات منتشر نشده و تنها دو طرف بر مثبت بودن مذاکرات تاکید کرده اند. اما آیا این مذاکرات سایه جنگ را از ایران دور خواهد کرد؟ آیا ایران و آمریکا در پرونده هسته ای و دو بحث دیگر در حوزه موشکی و نیابتی ها به توافقی خواهند رسید؟

به گزارش اقتصادنیوز، در همین رابطه، قاسم محبعلی، مدیرکل پیشین خاورمیانه در وزارت امور خارجه و دیپلمات پیشین ایران، در گفت وگویی به بررسی چرایی انتخاب عمان به عنوان محل مذاکرات، ماهیت مذاکرات غیرمستقیم و نقش بازیگران منطقه ای پرداخته است.

او در این باره می گوید: مذاکرات هنوز به طور جدی و بر اساس دستور کار مشخص شروع نشده و صرفاً تبادل نظر صورت گرفته است. هرچند ترامپ اعلام آمادگی کرده، اما ایران هنوز رسماً آمادگی خود را برای بازگشت کامل به مذاکرات اعلام نکرده است.

گفتگو با قاسم محبعلی را می خوانید.

هفته گذشته پس از کش و قوس های فراوان بر سر محل مذاکرات، در نهایت عمان، مقصد نهایی مذاکرات انتخاب شد. با اینکه پیش بینی می شد مذاکرات مستقیم برگزار شود اما این مرحله از مذاکرات هم غیرمستقیم و با واسطه عمانی برگزار شد. ارزیابی شما از این دور مذاکرات و حواشی آن چیست؟

به نظر می رسد نگرانی های طرفین در خصوص محل مذاکرات و انتخاب کشوری مانند ترکیه، عمدتاً معطوف به این موضوع بود که می خواستند خروجی مذاکرات در فضایی کاملاً تحت کنترل باشد.

ترکیه دارای فضای رسانه ای بازی است و تعداد زیادی از روزنامه نگاران موافق و مخالفِ منطقه ای و بین المللی در آنجا حضور دارند؛ در حالی که مسقط یک جامعه بسته محسوب می شود و دولت عمان نظارت کاملی بر نشریات دارد.

در عمان رسانه های خارجی و منطقه ای حضور ندارند و اخبار کاملاً تحت کنترل دولت عمان است؛ به گونه ای که دولت های عمان، ایران و ایالات متحده صرفاً مواردی را که لازم بدانند منتشر می کنند، نه لزوماً آنچه در حاشیه یا درون مذاکرات می گذرد.

این انتخاب بیشتر جنبه مدیریت فضا و کنترل اخبار مذاکرات را داشت. همچنین طبیعی است که هر دو طرف ایران و آمریکا نسبت به عمان اعتماد بیشتری داشته باشند تا ترکیه و بازی هایی که ممکن است دولت ترکیه برای تأمین منافع و مقاصد خاص خود در این مذاکرات دنبال کند.

دو طرف خروجی مذاکرات را خوب ارزیابی کردند و جزییاتی مطرح نشد، برخی خبرها حکایت از آن دارد که ایران از غنی سازی عقب نشینی نکرده ولی احتمال انعطاف نشان دادن وجود دارد. از سوی دیگر ترامپ عنوان کرده که ایران پیشنهادات خوبی را ارائه کرده است. می توان حدس زد که ایران با چه پیشنهاداتی می تواند نظر مقامات آمریکایی را جلب کرده باشد یا…؟

ابعاد دقیق آنچه میان طرفین ایرانی و آمریکایی مطرح شده، هنوز روشن نیست. شواهد نشان می دهد که طرفین صرفاً نقطه نظرات خود را مطرح کرده اند و هیچ گونه تفاهم یا توافقی بر سر چارچوب یا دستور کار آینده مذاکرات صورت نگرفته است؛ تنها تمایل طرفین برای ادامه مسیر اعلام شده است.

در مورد منحصر بودن مذاکرات به بحث هسته ای، طرف ایرانی می گوید گفتگوها صرفاً در این حوزه است، اما طرف آمریکایی به روشنی این موضوع را تأیید نمی کند. در حالی که ترامپ از استقبال از توافق هسته ای سخن می گوید، وزارت امور خارجه آمریکا مباحث دیگری را نیز مطرح می کند و به دنبال توافق بر سر سایر موضوعات است.

واقعیت این است که هر طرف اهداف خود را از مذاکرات دنبال می کند. اگر طرف ایرانی تصور کند که با حل پرونده هسته ای مسائل خاتمه می یابد، باید گفت چنین نیست. حتی اگر توافقی حاصل شود و ایران توقف غنی سازی یا غنی سازی در سطوح بسیار پایین را بپذیرد و موضوع ذخایر 400 کیلوگرمی نیز حل و فصل شود، ساده انگاری است اگر فکر کنیم اختلافات پایان یافته و تحریم ها رفع می شوند.

مسائلی که میان ایران با آمریکا، اسراییل، اروپا و منطقه وجود دارد، حتی با توافق هسته ای نیز پایان نمی یابد. بنابراین ممکن است آمریکایی ها بخواهند فعلاً بخشی را که ایران در آن آمادگی بیشتری دارد پیش ببرند و سپس وارد بحث های بعدی شوند. لازم به ذکر است که همزمان با مذاکرات، آمریکایی ها تحریم ها را افزایش داده و فرمان های جدیدی برای ممنوعیت معامله با ایران و اعمال تعرفه 25 درصدی برای معامله مستقیم و غیرمستقیم کشورها با ایران صادر کرده اند؛ بنابراین آن ها برنامه ای بلندمدت دارند که شامل حضور نظامی و فشار اقتصادی همزمان از طریق تحریم است.

شاید برنامه طرف ایرانی این باشد که فعلاً احتمال وقوع جنگ را کاهش دهد و فضایی برای تنفس جدید پس از تحولات داخلی ایجاد کند تا بتواند فضا را آرام و سایر مسائل را مدیریت کند. البته بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی در پی این رویکرد، مسئله ای است که باید منتظر ماند و دید.

همچنین باید اشاره کرد که مذاکرات هنوز به طور جدی و بر اساس دستور کار مشخص شروع نشده و صرفاً تبادل نظر صورت گرفته است. هرچند ترامپ اعلام آمادگی کرده، اما ایران هنوز رسماً آمادگی خود را برای بازگشت کامل به مذاکرات اعلام نکرده است. بخشی از این دور از مذاکرات به درخواست ایران غیرمستقیم بود، اما در دورهای بعدی حتماً باید منتظر مذاکرات مستقیم بود، چرا که بدون آن رسیدن به توافق حتی در چارچوب هسته ای نیز ممکن نیست.

حتی توافق در سطح وزیر خارجه ایران و استیو ویتکاف نیز ممکن است کافی نباشد و نیاز به توافق در سطوح عالی تر احساس شود تا نتیجه بخش باشد. چنانکه در سال 2015 نیز پس از گفتگوی آقایان اوباما و روحانی، توافق برجام عملاً به جریان افتاد.

پس احتمال اینکه در مباحث موشکی یا مباحث مرتبط با گروه های نیابتی دوباره مذاکرات با دست انداز روبرو شود وجود دارد؟

این موضوع به اولویت های طرفین بستگی دارد. فعلاً به نظر می رسد اولویت اول آمریکا بحث عدم غنی سازی و خروج ذخایر اورانیوم 60 درصد از ایران است. اما به طور طبیعی بدون حل و فصل مسائل امنیتی، مذاکرات به نتیجه غایی نمی رسد؛ چرا که مسائل ایران با منطقه، اسراییل، آمریکا و اروپا همگی ماهیت امنیتی دارند.

مسئله موشکی، نیروهای متحد ایران و مناسبات ایران با کشورهای خلیج فارس، همگی پیوندهای امنیتی ناگسستنی دارند. هرچند بحث هسته ای به دلیل تهدید بزرگ تر، کلیدی ترین مسئله است، اما بدون حل مسائل موشکی، رابطه با گروه های شیعی منطقه و نوع سیاست در قبال اسراییل و کنار گذاشتن سیاست نابودی آن، برقراری روابط عادی و بدون ریسک با جهان بعید به نظر می رسد.

برخی معتقدند آمریکا با این مذاکرات در حال خرید زمان برای تقویت حضور نظامی خود در منطقه است. از سوی دیگر اظهاراتی مبنی بر حتمی بودن جنگ و تاخیر زمان آن از سوی برخی مقامات ایرانی نیز مطرح می شود. با این تفاسیر آیا مذاکره می تواند جلوی جنگ را بگیرد؟

حتماً می تواند، مشروط بر اینکه مذاکرات به نتیجه ای برسد که ایران و آمریکا به این جمع بندی برسند که تهدیدی برای یکدیگر نیستند و به یک توافق جامع یا موافقت نامه عدم تعارض دست یابند. در این صورت جلوی جنگ گرفته می شود.

در غیر این صورت، ممکن است طرفین بنا بر ملاحظاتی به دنبال خرید زمان باشند. به ویژه آمریکا که شاید نیاز داشته باشد پیش از برخورد با ایران، مسائلی نظیر بحران اوکراین و روسیه را ساماندهی کند. روس ها نیز در حال حاضر سیاست دوگانه ای دارند؛ همزمان از توافق حمایت می کنند و خواهان خروج اورانیوم از ایران هستند، اما وقتی صحبت از میانجیگری می کنند در عین حال نمی خواهند به نفع یک طرف، موضع قطعی بگیرند و شاید به دنبال معامله بر سر اوکراین با آمریکایی ها باشند.

البته تاکنون آمریکایی ها پالس مثبتی به روس ها در سطح علنی نشان نداده اند. به طور کلی اروپا، روسیه و چین را از مذاکرات کنار گذاشته اند و اعراب را وارد کرده اند.

مسائل ایران و آمریکا 47 سال پیچیده شده و گره های متعددی طی سالیان طولانی بر آن زده شده است که باز کردن آن ها به راحتی ممکن نیست، مگر اینکه طرفین برای یک توافق جامع اراده کنند. در شرایط فعلی، نه شرایط ایران اجازه می دهد و نه احتمالاً در آمریکا، آمادگی باشد یا منافع کافی برای حل کامل و یک جای مسئله ایران وجود ندارد.

شاید کشورهای عربی هم از این پارادوکسی که ایجاد شده است نفع ببرند. هم ایران فرو نپاشد هم تقویت نشود. کشورهایی مثل امارات، عربستان، ترکیه و حتی اسراییل از این شرایط سود می برند؛ چون اگر شرایط تغییر کند وضعیت منطقه به طور کامل تغییر می کند.

نقش کشورهای منطقه در این مذاکرات چیست؟ آمریکا و ایران بعد از لغو مذاکرات در چهارشنبه شب اعلام کردند که بازگشت به مذاکره در مسقط به خواست کشورهای منطقه بوده است.

کشورهای منطقه حتماً مؤثر هستند و ترامپ نیز حتما مابه ازای خود را از کشورهای منطقه طلب خواهد کرد، اما این کشورها تعیین کننده اصلی نیستند. در این میان، نقش اسراییل و لابی های یهودیان در آمریکا کاملاً متفاوت و تعیین کننده است. کشورهای عربی مانند عربستان، قطر، امارات و همچنین ترکیه از وضعیتی که در آن ایران ضعیف و نیازمند حمایت آن ها باشد، منتفع می شوند.

یک ایران قدرتمند با اقتصاد قوی و روابط گسترده با اروپا، آمریکا، روسیه و چین، وضعیت منطقه را کاملاً تغییر می دهد. برای مثال، شکوفایی اقتصادی امروز امارات تا حد زیادی محصول انزوای ایران و تخریب روابط ایران با غرب است.

بیشترین سود تجاری و حتی فرآیندهای فروش نفت ایران در حال حاضر از طریق امارات انجام می شود؛ حتی تراستی ها در امارات هستند. هر چند امارات دورترین کشور از نظر سیاست با ایران است. اگر ایران به شرایط عادی بازگردد، جایگاه فرودگاه های دبی و دوحه یا جذابیت سرمایه گذاری در آن کشورها ممکن است به شدت تحت تأثیر قرار گرفته و سرمایه ها به سمت ایران منتقل شود.

هرچند این کشورها از جنگ یا استقرار دموکراسی در ایران نگران هستند، اما از حفظ وضعیت موجود که مانع تقویت ایران شود، سود می برند. البته سیاست ها بین عربستان، امارات، قطر، عمان، مصر و ترکیه یکسان نیست و هر کدام بازی خود را دارند. اما در عین حال می خواهند این وضعیت باقی بماند و تغییری در آن ایجاد نشود. آن ها هم از دموکراسی در ایران می ترسند هم از جنگ؛ به عبارتی از هر دو وضعیت ناراضی هستند و نمی خواهند هیچ کدام در ایران اتفاق بیفتد.

برخی عنوان می کنند که لشکرکشی های اخیر به منطقه می تواند تکرار الگوی ونزوئلا برای فشار یا حمله به ایران باشد و…

همه این سناریوها محتمل است، اما شرایط ایران با ونزوئلا متفاوت است. آمریکایی ها پس از جنگ ویتنام، هرگز سیاست های نظامی خود را در کشورهای مختلف تکرار نکرده اند؛ روش آن ها در یوگسلاوی، عراق، افغانستان، لیبی، سوریه و ونزوئلا متفاوت بوده است.

در مورد ایران نیز محتمل است که آن ها از یک ابتکار عمل جدید استفاده کنند. البته قدرت نظامی حتماً به عنوان یک ابزار به کار گرفته می شود، اما احتمال درگیری نظامی مستقیم و حضور نیروی زمینی ضعیف ترین گزینه است. محتمل است که ترکیبی از جنگ هوایی، جنگ سایبری و فشارهای همزمان اقتصادی، سیاسی و اجتماعی را برای تغییر وضعیت در ایران به کار بگیرند.

تفاوت اصلی در اینجاست که آمریکا یک سیاست جهانی دارد و مسائل را از بالا و در ابعاد کلان می بیند، اما ایران عمدتاً بازیگری در سطح منطقه است. در این تقابل، ابتکار عمل معمولاً در دست طرف بزرگ تر است و ایران در موضع دفاعی قرار دارد که موفقیت آن بستگی به کیفیت این دفاع دارد تا به سرنوشت کشورهایی چون عراق یا افغانستان، سوریه، لیبی یا ونزوئلا دچار نشود.