در جریان فیلم برداری یک مجموعه از نشنال جئوگرافیک با همراهی ویل اسمیت (بازیگر مشهو هالیوود)، پژوهشگرانی که با گروه تولید همکاری می کردند به کشفی غیرمنتظره دست یافتند.

این تیم با یک آناکوندای عظیم روبه رو شد که نه تنها گروه فیلم برداری را شگفت زده کرد، بلکه درک علمی از این مارها و فشارهای محیطی که در آمازون با آن روبه رو هستند دگرگون کرد.

این لحظه در جریان تولید برنامه ی از قطب تا قطب با ویل اسمیت رخ داد. این گروه سینمایی همراه پروفسور برایان فرای، متخصص زهر و خزندگان دانشگاه کویینزلند بود که درباره اثرات بلندمدت استخراج نفت بر اکوسیستم های آمازون تحقیق میکند.

این گروه با راهنمایی کارشناسان بومی وائورانی، از جویبارهای باریک و جنگل های آب گرفته عبور می کرد. شرایط بسیار سخت بود: آب تا سینه می رسید، گل ولای غلیظ بود و کمابیش هیچ دیدی وجود نداشت. ناگهان شکل یک مار عظیم زیر سطح کدر آب ظاهر شد و درست مقابل غواصان بالا آمد.

آناکونداهای سبز هم اکنون نیز از سنگین ترین مارهای کره زمین هستند. نمونه ای با این طول، شکارچی رده بالا در اوج توان بدنی محسوب می شود که قادر است کایمن ها، برگچه خوارها و پرندگان بزرگ آبچر را از پای درآورد.

ویل اسمیت که برای اجرای برنامه حضور داشت و نه کار مستقیم با حیات وحش، نظاره گر بود در حالی که دانشمندان با دقت اطراف مار کار می کردند. آنچه با یک صحنه دراماتیک مقابل دوربین آغاز شد، به زودی به پایه ای برای پژوهش هایی با پیامدهای گسترده تبدیل شد.

تیم فرای در حال جمع آوری داده هایی درباره آناکونداها بود، از جمله اندازه گیری های بدنی، نمونه های خون و بافت پوست برای آزمایش های ژنتیکی. هدف، ارتباط دادن سلامت مارها با سطح آلودگی در رودخانه هایی بود که تحت تأثیر فعالیت های نفتی مجاور قرار دارند.

یکی از کشفیات مهم به تفاوت های چشمگیر اندازه میان دو جنس مربوط می شد. در حالی که تصاویر رایج اغلب بر ماده های عظیم تمرکز دارند، یافته ها واقعیتی ظریف تر را نشان دادند.

ماده ها همواره تا حدود پنج متر رشد می کنند، اما در برخی مناطق، نرها می توانند بلندتر و حجیم تر شوند که بر راهبردهای شکار و انتخاب رژیم غذایی آن ها اثر می گذارد.

این تفاوت های فیزیکی به تفاوت های رفتاری مشخصی منجر می شود:

به عنوان شکارچیان رأس هرم غذایی، آناکونداها به شاخص های طبیعی آلودگی محیطی تبدیل می شوند. سموم موجود در آب، ماهی ها، پرندگان و پستانداران به تدریج در بدن آن ها انباشته می شود.

تیم پژوهشی از این خزندگان قدرتمند به عنوان نشانگرهای زیستی استفاده کرد و نمونه های بافتی را از نظر فلزات سنگین مانند سرب و کادمیم (موادی که معمولاً با استخراج نفت، نشت ها و رواناب های صنعتی مرتبط هستند) بررسی کرد.

نتایج نشان داد آناکونداهای نر تا 1000 درصد غلظت بالاتری از سرب و کادمیم نسبت به ماده هایی دارند که در همان محیط ها زندگی می کنند.

این اختلاف تا حد زیادی ناشی از رژیم غذایی است. پرندگان آبچر فلزات را از طریق ماهی های آلوده، بی مهرگان و رسوبات جذب می کنند. وقتی مارها این پرندگان را می خورند، سموم بیشتر متراکم می شود.

قرارگیری در معرض سطوح بالای فلزات سنگین با موارد زیر مرتبط است:

فرای هشدار داده که آلودگی هیدروکربنی در ظاهر باروری نرهای آناکوندای آمازونی را مختل می کند و خطرات جدی برای جمعیت هایی ایجاد می کند که پیش تر هم به دلیل از دست رفتن زیستگاه تهدید شده اند.

فراتر از مطالعات آلودگی، آزمایش های ژنتیکی کشف مهم دیگری هم به همراه داشت. نمونه ها از سامانه های رودخانه ای مختلف نشان دادند آنچه مدت ها یک گونه واحد آناکوندای سبز تصور می شد، در واقع دست کم از دو گونه متمایز تشکیل شده است. مشخص شد آناکونداهای اکوآدور و برزیل از نظر ژنتیکی جدا هستند، با وجود اینکه از نظر ظاهر و رفتار شباهت دارند.

مارهای اکوآدوری همواره بزرگ تر بودند و بزرگ ترین ماده ها حدود یک متر از همتایان برزیلی خود بلندتر بودند. مار عظیمی که در پروژه ویل اسمیت فیلم برداری شد، با الگوی اکوآدوری همخوانی دارد. گونه برزیلی گستره پراکندگی محدودتری دارد. فشارهای هم زمان ناشی از استخراج نفت، جنگل زدایی و کوچک شدن تالاب ها آینده آن را نامطمئن تر کرده است.

به رسمیت شناختن دو گونه ی جداگانه، چشم انداز حفاظتی آن ها را به طور اساسی تغییر می دهد. جانوری که پیش تر گسترده تصور می شد، اکنون به این صورت دیده می شود:

تأمین مالی حفاظت، حمایت های قانونی و برنامه ریزی زیستگاه اغلب بر طبقه بندی در سطح گونه متکی است. گونه ای تازه شناخته شده با پراکندگی محدود می تواند به سرعت به موردی با اولویت حفاظتی بالا تبدیل شود، به ویژه زمانی که آلودگی، تواناییِ تولیدمثل آن را تهدید می کند.

آناکونداها در رأس شبکه غذایی قرار دارند. این موقعیت به آن ها قدرت می دهد، اما در عین حال آسیب پذیرشان می کند. آن ها به تالاب های سالم، طعمه فراوان و آب پاک وابسته هستند. وقتی خطوطِ لوله ی نفت نشت می کنند یا حفاری رودخانه ها را آلوده می کند، اثرات آن به سطوح بالاتر سرایت می کند.

جوامع وائورانی که به تیم فرای کمک می کردند این تغییرات را از نزدیک مشاهده می کنند. آبراهه های آلوده یعنی ماهی کمتر، دام های ناسالم و مناطق شکارِ مختل شده. وضعیت مارها، از جمله غول فیلم برداری شده، بازتاب سلامت کل اکوسیستم است.

آناکوندای 7.5 متری چیزی فراتر از یک لحظه تماشایی تلویزیونی است. این مار گواه زنده ای است از اینکه فعالیت صنعتی تا چه اندازه می تواند به اعماق جنگل بارانی دست نخورده نفوذ کند.

اگر آلودگی بدونِ کنترل ادامه یابد، چنین غول هایی ممکن است به تدریج نادرتر شوند؛ نه به دلیل شکار، بلکه چون بنیان های اکولوژیکی پشتیبان آن ها شروع به فروپاشی می کند.

دو مفهوم علمی پایه این پژوهش را تشکیل می دهند: فلزات سنگین و تجمع زیستی. فلزات سنگین از جمله سرب و کادمیم، حتی در سطوح پایین هم سمی هستند. در مناطق نفت خیز، آن ها می توانند وارد خاک و آبراهه ها شوند و به رسوبات و حیات میکروسکوپی بچسبند.

تجمع زیستی توضیح می دهد که سموم چگونه در طول زمان انباشته می شوند. جانداران کوچک مقادیر ناچیزی را جذب می کنند. جانوران بزرگ تر تعداد زیادی از آن ها را می خورند و فلزات را در بافت های خود متمرکز می کنند. شکارچیان رأس هرم غذایی مانند آناکونداها در نهایت بالاترین بار سمی را حمل می کنند.

فرایندهای مشابهی جوامع انسانی وابسته به رودخانه های آلوده برای تأمین غذا را هم تحت تأثیر قرار می دهد. علائم اغلب به کندی ظاهر می شوند و همین امر مطالعات علمی بلندمدت را برای شناسایی علت ضروری می سازد.

مأموریت های مستندسازی اغلب بر ثبت تصاویر دراماتیک تمرکز می کنند و سپس پایان می یابند. این پروژه رویکردی متفاوت را نشان داد. با ادغام دانشمندان در یک گروه تولید با محوریت چهره مشهور، تیم با داده هایی بازگشت که هم علم و هم سیاست های حفاظتی را دگرگون می کند.

مأموریت های آینده می توانند بودجه های فیلم سازی را با پایش بلندمدت محیطی ترکیب کنند، از جمله نمونه برداری منظم از آب، ماهی ها و شکارچیان رأس هرم غذایی. همچنین می توان جوامع محلی را آموزش داد تا بین بازدیدها بررسی های پایه را انجام دهند.

برای هر کسی که در رودخانه های آمازون کاوش می کند، پیام روشن است: شاخص ترین جانوران (مارهای عظیم، کایمن ها و حواصیل ها) آخرین دریافت کنندگان هر آن چیزی هستند که در بالادست رخ می دهد. سلامت، تعداد و رفتار آن ها هشدارهای زودهنگامی درباره فشارهای وارد بر جنگل بارانی ارائه می دهد، مدت ها پیش از آنکه این تأثیرات به تیترهای جهانی راه یابد.