یکی از بحث برانگیزترین نشست های چند ماه اخیر، همایشی با عنوان عدالت، معیشت، ایران بود؛ نشستی که بیش از محتوای مطرح شده، ترکیب سخنرانان آن جلب توجه می کرد. هرچند بخش عمده مباحث ارائه شده در این همایش، تکرار گزاره ها و تحلیل هایی بود که طی سال های گذشته بارها شنیده و آزموده شده اند، اما آنچه کمتر مورد توجه قرار گرفت، اتحاد فکری و ایدئولوژیک افرادی بود که در شرایط عادی دور یک میز نمی نشینند.

به گزارش سازندگی، ازجمله سخنرانان این برنامه می توان به فرشاد مومنی، بیژن عبدالکریمی، محمدرضا یزدی زاده، حسین صمصامی، حسین راغفر، سیدیاسر جبراییلی، احسان فرزانه، علیرضا میرغفاری، مجیدرضا حریری، حسن سبحانی و سیدمحمد بحرینیان اشاره کرد. چهره هایی که با وجود تفاوت در پیشینه های فردی و حرفه ای، همگی را می توان ذیل گرایش های مختلف جریان چپ دسته بندی کرد.

فرشاد مومنی از چپ های سابق است که امروز خود را نهادگرا معرفی می کند و در دولت میرحسین موسوی مشاور بوده است. بیژن عبدالکریمی روشنفکری با گرایش آشکار چپ گرایانه است که اظهارنظرهای اخیرش به شدت جنجالی بوده. حسین صمصامی را می توان در زمره چپ های اسلامی قرار داد که زمانی در دولت محمود احمدی نژاد، سرپرست وزارت اقتصاد بوده است.

سیدیاسر جبراییلی نیز که به تازگی حزبی تأسیس کرده، از منظر فکری به جریان چپ پوپولیست نزدیک است. حسن سبحانی، نماینده سابق مجلس، همواره به عنوان یکی از اقتصاددانان چپ گرا شناخته شده و در موضوعاتی چون تثبیت قیمت ها و مخالفت با استراتژی توسعه صنعتی، نقش پررنگی داشته است.

مجیدرضا حریری که در سال های اخیر در رقابت های انتخاباتی اتاق تهران ناکام مانده به واسطه فعالیت در اتاق ایران و چین، مدافع گسترش روابط اقتصادی با این کشور است.

سیدمحمد بحرینیان، دیگر چهره حاضر در همایش به کارخانه دار کمونیست شهرت دارد و محمدرضا یزدی زاده که در حوزه واردات لوازم آرایشی فعالیت می کند، همواره از سیاست نرخ پایین ارز دفاع کرده است. مخرج مشترک همه این افراد این است که در سال های گذشته بارها علیه علم اقتصاد موضع گرفته اند، اقتصاددانان طرفدار اقتصاد آزاد را آماج حمله قرار داده اند، در ترویج شبه علم نقش داشته اند و از سیاست هایی دفاع کرده اند که در تعارض آشکار با اصول پذیرفته شده علم اقتصاد قرار دارد.

نکته قابل تأمل آن است که با وجود تفاوت های ظاهری در سوابق سیاسی و حرفه ای این چهره ها، خروجی فکری آن ها در بزنگاه های سیاستگذاری اقتصادی همواره به نسخه هایی مشابه ختم شده است. به دولت بزرگ تر، قیمت گذاری دستوری، سرکوب نرخ ارز، بی اعتمادی به سازوکار بازار و نادیده گرفتن تجربه های موفق جهانی. نسخه هایی که نه تنها طی دهه های گذشته بارها آزموده و شکست خورده اند بلکه سهم قابل توجهی در شکل گیری وضعیت کنونی اقتصاد ایران داشته اند.

این افراد درحالی خود را مدافع عدالت و معیشت معرفی می کنند که نشانی روشن از پذیرش مسئولیت نتایج سیاست های مورد حمایت شان در گذشته دیده نمی شود. تورم مزمن، کاهش قدرت خرید، فرار سرمایه، تضعیف تولید رقابت پذیر و گسترش رانت همگی پیامد سیاست هایی است که همین جریان فکری سال ها از آن ها حمایت کرده و منتقدانش را با برچسب های ایدئولوژیک از میدان به در کرده است.

به طور مشخص، عدالت یکی از مفاهیمی است که این گروه در سال های مختلف با استفاده از آن علیه آزادی و رقابت فعالیت کرده اند. این مفهوم که در کشور ما همواره بار ارزشی بالایی داشته، به راحتی می تواند به دستاویزی برای گروه های سیاسی تبدیل شود. تقریباً هیچ جریان سیاسی را نمی توان یافت که آشکارا با عدالت مخالفت کند؛ اختلاف ها نه بر سر اصل عدالت بلکه بر سر تعریف، مصداق و شیوه تحقق آن شکل می گیرد.

همین ابهام مفهومی، امکان سوءاستفاده سیاسی از عدالت را فراهم می کند. گروه های سیاسی معمولاً عدالت را نه به عنوان یک مفهوم دقیق و قابل سنجش بلکه به مثابه شعاری کلی و احساسی به کار می گیرند. در چنین رویکردی، عدالت به ابزاری برای بسیج افکار عمومی بدل می شود که می تواند، نارضایتی های اقتصادی و اجتماعی را به نفع یک گفتمان خاص کانالیزه کند، بدون آنکه الزامی برای ارائه راه حل های مشخص و مبتنی بر شواهد وجود داشته باشد.

به عنوان مثال، یکی از رایج ترین شیوه های دستاویز قرار دادن عدالت، تقلیل آن به توزیع فوری منابع یا تثبیت دستوری قیمت هاست. در این چارچوب، سیاست هایی که در ظاهر به نفع اقشار ضعیف معرفی می شوند، بدون توجه به پیامدهای بلندمدت اقتصادی و اجتماعی اجرا یا تبلیغ می شوند. عدالت در اینجا نه به معنای برابری فرصت ها یا ایجاد سازوکارهای پایدار بلکه به عنوان پوششی برای تصمیم های کوتاه مدت و پوپولیستی عمل می کند.

از سوی دیگر، برخی جریان ها با مصادره مفهوم عدالت، هرگونه نقد کارشناسی را به مخالفت با عدالت تعبیر می کنند. منتقدان سیاست های اقتصادی یا اجتماعی به جای آنکه وارد گفت وگوی علمی شوند با برچسب هایی چون ضدعدالت ، حامی سرمایه داری یا بی توجه به محرومان از میدان بحث خارج می شوند. در چنین فضایی، عدالت از یک معیار ارزیابی سیاست ها به ابزاری برای حذف رقیب فکری تبدیل می شود.

به عقیده اقتصاددانان، زمانی که عدالت به شعار سیاسی تقلیل می یابد، خود این مفهوم نیز قربانی می شود. بی اعتنایی به کارنامه گذشته سیاست ها، نادیده گرفتن هزینه ها و فقدان پاسخگویی، باعث می شود عدالت به مفهومی تهی و مصرف شده بدل شود؛ مفهومی که بیش از آنکه به بهبود واقعی زندگی مردم کمک کند، در خدمت رقابت های سیاسی و تثبیت قدرت قرار می گیرد.

از سوی دیگر وقتی معیشت مردم به طور مستمر دچار فشار می شود و سطح زندگی کاهش می یابد، جامعه وارد وضعیتی از ناامنی اقتصادی می شود که در آن آینده نامطمئن، ترس از فقر و احساس بی عدالتی گسترش می یابد. در چنین فضایی، افراد بیش از آنکه به تحلیل های پیچیده و راه حل های بلندمدت توجه کنند به دنبال پاسخ های فوری و ساده برای مشکلات روزمره خود هستند؛ وضعیتی که بستر مناسبی برای ظهور پوپولیسم فراهم می کند.

جریان های پوپولیستی معمولاً با ارائه روایت های ساده شده از مسائل پیچیده اقتصادی شکل می گیرد. تورم، بیکاری یا کاهش قدرت خرید نه به عنوان پدیده هایی چندعلتی بلکه به عنوان نتیجه مستقیم عملکرد یک گروه خاص، یک سیاست مشخص یا حتی یک دشمن معرفی می شوند. این روایت ها در شرایط فشار معیشتی جذاب تر می شوند زیرا خشم و نارضایتی انباشته شده را به سمت مقصران مشخص هدایت می کنند و احساس کنترل و فهم وضعیت را به مخاطب بازمی گردانند.

از سوی دیگر، وضعیت بد معیشت مردم، اعتماد عمومی به نهادهای رسمی و کارشناسی را تضعیف می کند. وقتی وعده های گذشته تحقق نیافته و سیاست های اقتصادی نتیجه ملموسی در زندگی مردم نداشته اند، فضا برای بی اعتبار کردن تخصص و علم فراهم می شود. در این شرایط، پوپولیست ها با حمله به نخبگان ، کارشناسان یا ساختارها و وعده راه حل های سریع و بدون هزینه، خود را صدای مردم معرفی می کنند.

فشار اقتصادی همچنین تمایل به پذیرش سیاست های کوتاه مدت و پرهزینه را افزایش می دهد. در شرایط معیشتی دشوار، وعده هایی مانند تثبیت قیمت ها، توزیع مستقیم منابع یا افزایش فوری درآمد، حتی اگر پایدار نباشند، جذابیت پیدا می کنند. پوپولیسم دقیقاً از همین نقطه تغذیه می کند. ترجیح تسکین موقت بر اصلاحات ساختاری، و جایگزین کردن امید کوتاه مدت به جای چشم انداز بلندمدت. به این ترتیب تداوم معیشت نامطلوب چرخه ای معیوب ایجاد می کند؛ سیاست های پوپولیستی که در واکنش به فشار اقتصادی شکل می گیرند، خود به تشدید بحران های اقتصادی منجر می شوند و دوباره زمینه را برای ظهور پوپولیسم بیشتر فراهم می کنند. به این ترتیب، معیشت بد نه تنها پیامد سیاست های نادرست است بلکه به یکی از مهم ترین عوامل بازتولید آن ها نیز تبدیل می شود.

همایش عدالت، معیشت، ایران بیش از آنکه نویددهنده راه حل های تازه باشد، یادآور یک واقعیت قدیمی است. اینکه بحران اقتصادی ایران پیش از آنکه ناشی از کمبود ایده باشد، محصول اصرار بر ایده های نادرست است. ایده هایی که هزینه های سنگین آن ها بارها از جیب مردم پرداخت شده اما طراحان و مروجان شان همچنان بدون پاسخگویی در جایگاه نسخه پیچ باقی مانده اند.

اگر قرار است گفت وگویی جدی درباره عدالت و معیشت شکل بگیرد، این گفت وگو بدون پذیرش علم اقتصاد، بدون شفافیت درباره کارنامه گذشته و بدون حضور دیدگاه های متنوع، چیزی جز تکرار دور باطل سیاستگذاری اقتصادی در ایران نخواهد بود.