فرارو- آنا ماتویوا پژوهشگر و تحلیل گر برجسته در حوزه سیاست خارجی روسیه در اندیشکده کویینسی

به نقل از نشریه ریسپانسیبل استیت کرفت، اواخر ماه گذشته، احمد الشرع، رییس جمهور سوریه، برای دومین بار از زمان به دست گرفتن قدرت راهی مسکو شد؛ سفری که بیش از آن که تشریفاتی باشد، حامل پیام های سیاسی معنادار بود. او در دیدار با ولادیمیر پوتین در کرملین، با اشاره ای نمادین گفت: در مسیر، برف زیادی دیدم و یاد داستانی افتادم؛ این که چگونه قدرت های نظامی بسیاری تلاش کردند به مسکو برسند، اما به واسطه شجاعت سربازان روس و حتی همراهی طبیعت، ناکام ماندند.

چنین سخنانی از زبان فرمانده ای که نیروهایش در جریان جنگ داخلی سوریه بارها هدف بمباران جنگنده های روسی قرار گرفته بودند، در نگاه نخست غافلگیرکننده بود؛ هرچند لحن و قرائن نشان می داد که این جملات نه از سر تعارف، بلکه با نوعی محاسبه و صداقت سیاسی بیان شده است.

سقوط بشار اسد، بی تردید ضربه ای جدی برای کرملین به شمار می رفت، اما مسکو این واقعیت را پذیرفت و اکنون به دنبال بازتعریف رابطه ای تازه با دمشق است؛ رابطه ای که دیگر بر الگوی حامی و تابع استوار نباشد، بلکه بر پایه برابری و منافع متقابل شکل بگیرد. در این چارچوب، روسیه به بخشی از راهبرد تنوع بخشی دولت جدید سوریه تبدیل شده است: کشوری که به دوستان متعدد نیاز دارد، اما نمی خواهد بار دیگر به مهره ای در بازی های ژئوپلیتیکی قدرت های بزرگ فروکاسته شود. دست کم در مقطع کنونی، مسکو نیز آمادگی دارد در همین چارچوب نقش آفرینی کند.

از منظر دمشق، منطق این انتخاب کاملاً عمل گرایانه است. روسیه شریک نظامی دیرینه سوریه محسوب می شود؛ بخش قابل توجهی از تسلیحات ارتش سوریه ساخت روسیه است و نیروهای این کشور نیز سال ها برای استفاده از آن ها آموزش دیده اند. سوریه برای تثبیت صلح به پشتیبانی میدانی نیاز دارد و در این میان، افسران پلیس نظامی روسیه که پیش تر کارآمدی خود را نشان داده و از مقبولیت نسبی در میان جامعه محلی برخوردار بوده اند اکنون هشت پست دیده بانی در فاصله میان قنیطره و بلندی های جولان را اداره می کنند. علاوه بر این، دمشق و مسکو درباره استقرار نیروهای نظارتی روسیه برای تثبیت جنوب سوریه در حال گفت وگو هستند؛ رایزنی هایی که هم زمان و در سایه مذاکرات حساس با اسراییل پیش می رود.

دمشق در پی گشودن درهای کشور به روی جهان است، اما پیشنهادهای آماده چندانی در اختیار ندارد. در حالی که کرملین هم زمان با ادامه مذاکرات بر سر پایگاه های نظامی روسیه در سوریه ، آمادگی دارد با ارائه کمک های اقتصادی و ارسال محموله های غلات، حسن نیت خود را نشان دهد،. قابل توجه آن که روسیه حدود 20 میلیارد دلار سرمایه گذاری در بخش های مولد سوریه از انرژی و زیرساخت گرفته تا تأسیسات صنعتی در اختیار دارد؛ سرمایه گذاری هایی که نیازهای بلندمدت این کشور را پوشش می دهد.

معادله بین المللی نیز به نفع مسکو است. کرسی دائمی روسیه در شورای امنیت سازمان ملل، اهرم مهمی برای حمایت از دولت جدید سوریه به شمار می رود و این کشور همچنان بازیگری تأثیرگذار در معادلات منطقه ای است. آمریکا و روسیه دیگر در برابر یکدیگر بازی نمی کنند و منافعشان در سوریه تا حد زیادی هم پوشان شده است؛ ضمن آن که پایان حضور ایران در سوریه، برای هر دو طرف مایه آسودگی خاطر بوده است.

واشنگتن و مسکو برای دولت جدید سوریه در مسیر بازگرداندن ثبات و تمامیت ارضی آرزوی موفقیت دارند؛ امری که خروج حمایت آمریکا از نیروهای دموکراتیک سوریه به رهبری کردها آن را تأیید کرد. این تحول باعث شد روسیه پایگاه خود در قامشلی را ترک کند، اما این پایگاه مأموریت خود را انجام داده بود و شرایط تغییر کرده است. نیروها اکنون به جایی منتقل می شوند که بیش از همه به آن ها نیاز است: اوکراین.

دلایل دیگری نیز وجود دارد که کمتر آشکارند. در نخستین سفر الشرع به مسکو در سال 2025، یکی از اعضای هیأت همراه او ـبرخلاف عرف دولت اسلام گرای تازه تشکیل شده ریش نداشت. او ماهر الشرع، برادر بزرگ تر رییس جمهور بود که سمت بسیار حساس دبیرکلی نهاد ریاست جمهوری سوریه (رییس دفتر ریاست جمهوری) را بر عهده دارد. ماهر تا سال 2022، زمانی که احمد در خاورمیانه درگیر جهاد بود، به عنوان پزشک در شهر ورونژ روسیه کار می کرد و همسرش نیز روس بود.

همین پیوندهای شخصی عمیق بود که مسیر ارتباط با رهبری جدید سوریه را هموار کرد و در نهایت، ماهر الشرع مأمور شد مسئولیت پیشبرد و سامان دهی روابط دمشق با مسکو را بر عهده بگیرد؛ نقشی کلیدی که بر اعتماد متقابل و شناختی فراتر از مناسبات رسمی استوار است.

علاوه بر این، غرایز و محاسبات سیاسی دو رهبر نیز به طرز معناداری به یکدیگر نزدیک است. سوریه امروز در وضعیت ایده آلی قرار ندارد، اما احمد الشرع به خوبی می داند که مسکو قصد ندارد با زبان نصیحت درباره دموکراسی یا حقوق بشر با او سخن بگوید. از نگاه کرملین، آنچه اهمیت دارد، وجود دولتی باثبات است که کنترل سرزمینی را در دست داشته باشد، با داعش بجنگد و تصمیم هایش بر پایه منافع ملی اتخاذ شود.

اظهارات خود ولادیمیر پوتین نیز نشان می دهد که او برای رییس جمهور جدید سوریه احترام قائل است. الشرع رهبری خودساخته به شمار می رود که در دل آزمون های سخت جنگ به قدرت رسیده و از نگاه مسکو، این احتمال وجود دارد که در عمل کارآمدتر از بشار اسدی باشد که سال ها در شبکه ای از فساد، رانت و بده بستان های خانوادگی گرفتار شده بود.

در عین حال، دمشق و مسکو نگرانی های امنیتی مشترکی دارند که ریشه در خاک یکدیگر می زند. در حالی که بشار اسد که اکنون در مسکو در تبعید به سر می برد به تعهدات خود پایبند مانده و زندگی کم سروصدای یک بازنشسته را پیش گرفته است، گزارش هایی منتشر شده که از فعالیت چهره هایی از حلقه علویان نزدیک به او در روسیه برای تضعیف حاکمان جدید دمشق حکایت دارد. احمد الشرع از پوتین انتظار دارد این تحرکات پنهانی را مهار کند و هم زمان، برای بازگرداندن منابع مالی سوریه که در سال های گذشته از کشور خارج شده اند، اعمال فشار صورت گیرد.

در سوی دیگر، مسکو نیز با دغدغه های امنیتی خاص خود روبه روست. در دهه 2010، دست کم 5500 جنگجوی مسلمان از روسیه راهی سوریه شدند تا به گروه های سلفی جهادی بپیوندند. یگان های قفقاز شمالی، نقشی چشمگیر در پیروزی هیأت تحریر الشام به رهبری الشرع ایفا کردند و برخی فرماندهان آن ها نیز به عنوان پاداش، به مناصب ارشد در وزارت دفاع جدید سوریه راه یافتند.

با ورود نیروهای قفقاز شمالی به دمشق، پرچم امارت قفقاز ، سازمانی تروریستی برخاسته از چچن که پیش تر گمان می رفت به تاریخ سپرده شده باشد بار دیگر برافراشته شد؛ رخدادی نمادین که زنگ های هشدار امنیتی را در مسکو به صدا درآورد.

کرملین ترجیح می دهد این جنگجویان روس تبار در چارچوب نظم جدید سوریه ادغام شوند، نه آن که راه بازگشت به روسیه را در پیش گیرند، به داعش بپیوندند یا در جبهه های دیگر به ویژه جنگ اوکراین، وارد میدان شوند. پیوند میان بازیگران چچنی و اوکراین از سال 2022 به طور محسوسی تقویت شد؛ زمانی که آن ها میدان نبرد را از سوریه به باخموت و سپس کورسک منتقل کردند و حتی شمال قفقاز را در معرض تهدید قرار دادند. حضور این نیروها در سوریه، مدیریت فوق العاده حساسی از سوی احمد الشرع می طلبد؛ چرا که همرزمان سابق چچنی او پیش تر نشانه هایی از نارضایتی بروز داده اند و رییس جمهور جدید سوریه توان و امکان تبدیل آن ها به دشمن را ندارد.

در کنار ملاحظات امنیتی، سرمایه گذاری بلندمدت در سرمایه انسانی نیز به همگرایی اجتماعی میان دو کشور یاری رسانده است. در دوران حکومت اسد، دست کم 35 هزار فارغ التحصیل دانشگاه های شوروی و روسیه به طبقه حرفه ای سوریه راه یافتند و پس از یک وقفه کوتاه، مسکو در سال 2025 بار دیگر روند اعطای بورس های تحصیلی به دانشجویان سوری را از سر گرفت.

فرهنگ برای هر دو ملت جایگاهی ویژه دارد، به ویژه آن که سوری ها به خوبی از حجم میراث فرهنگی از دست رفته در سال های جنگ آگاه اند. در همین راستا، تلاش ها برای احیای پالمیرا با مشارکت موزه دولتی آرمیتاژ سن پترزبورگ و مؤسسه تاریخ فرهنگ مادی روسیه با استقبال روبه رو شده است. نماد روشن تر این پیوند فرهنگی، بازگشایی خانه اپرای دمشق در ژانویه 2025 بود؛ رویدادی که با اجرای آثار چایکوفسکی همراه شد. هرچند موسیقی کلاسیک سلیقه همگان نیست، اما برای جمعی قابل توجه، کنسرت های نوازندگان سوری آموزش دیده در مسکو و سن پترزبورگ، نمایشگاه های هنری و اجراهای هنرمندان تحصیل کرده در روسیه، بخشی جدایی ناپذیر از حیات فرهنگی دمشق به شمار می رود.

در این میان، افراد و شبکه های فراملی نیز نقشی تعیین کننده در نفوذ اجتماعی ایفا کرده اند. سیاستمداران و بازرگانان هم تبار با پیوندهایی میان روسیه و سوریه از جمله زیاد صبصبی، سیاستمدار چچنی متولد حلب که به سناتوری از چچن در مجلس فدرال روسیه رسید و لؤی الیوسف، تاجر سوری نمونه هایی از این پیوندها هستند. نتیجه این تعاملات، شکل گیری شبکه ای متراکم از روابط تجاری، کاری و دیاسپورایی با واسطه های غیررسمی قدرت در سوریه بوده است؛ شبکه ای که تا حد زیادی مستقل از قدرت های مرکزی عمل می کند.

در مجموع، مجموعه ای از دارایی ها، پیوندهای انسانی و منافع مشترک در سوریه، برای مسکو زمینه ای فراهم کرده است تا سیاستی تازه و واقع گرایانه را دنبال کند؛ سیاستی که نه بر رابطه ای یک سویه و وابسته، بلکه بر شراکت و هم افزایی استوار است. هرچند اجزای این معادله پیچیده و چندلایه اند، اما در صورت موفقیت، این چارچوب می تواند به الگویی پایدارتر و سودمندتر از ترتیبات دوران اسد تبدیل شود.