فرارو الدار مامدوف، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در اندیشکده کویینسی

به نقل از نشریه ریسپانسیبل استیت کرفت، این جمعه، تازه ترین فصل از تاریخ طولانی و پرتنش مناسبات ایران و ایالات متحده در مسقط گشوده می شود؛ جایی که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران و استیو ویتکاف، نماینده ویژه دونالد ترامپ، روبه روی یکدیگر خواهند نشست؛ دیداری که هدف اصلی آن، جلوگیری از لغزش دو کشور به سوی رویارویی نظامی عنوان می شود.

این گفت وگوها در ابتدا قرار بود در قالب نشستی چندجانبه در استانبول برگزار شود؛ چارچوبی که علاوه بر تهران و واشنگتن، مجموعه ای از بازیگران مهم عربی و اسلامی منطقه از جمله ترکیه، قطر، عمان و عربستان سعودی را نیز در بر می گرفت. اما ایران با اصرار بر تغییر زمین بازی، موفق شد مسیر مذاکرات را به گفت وگویی دوجانبه با آمریکا در عمان منتقل کند؛ گفت وگویی محدود و متمرکز بر پرونده هسته ای، بدون ورود به سایر اختلافات عمیق و گسترده میان دو طرف. واشنگتن در گام نخست با این تغییر مخالفت کرد، اما در نهایت، زیر فشار و میانجی گری ترکیه و متحدان عرب حاشیه خلیج فارس، کشورهایی که به شدت نگران پیامدهای منطقه ای هرگونه جنگ هستند عقب نشینی کرد و با برگزاری مذاکرات موافقت نشان داد.

پذیرش گفت وگو پس از لغو نشست استانبول، نشانه ای روشن از میزان نفوذ و اهرم فشار کشورهایی چون ترکیه، عربستان سعودی و قطر بر سیاست آمریکا است. ایالات متحده شاید تهدیدهای ایران درباره واکنش منطقه ای در صورت حمله را جدی نگیرد، اما شرکای منطقه ای واشنگتن به خوبی می دانند که بهای چنین سناریویی را پیش از همه خودشان خواهند پرداخت؛ از انسداد تنگه هرمز گرفته تا حملات تلافی جویانه به خاک کشورهایی که میزبان پایگاه ها و نیروهای آمریکایی هستند و حتی پیامدهای بی ثبات کننده فروپاشی احتمالی ایران در نتیجه یک جنگ طولانی مدت.

تهران با درک دقیق همین هراس ها، تلاش کرده است به صورت حساب شده از نگرانی همسایگانش بهره ببرد و در مقطعی که فشارهای خارجی رو به افزایش گذاشته، فرصتی تازه برای گریز از جنگی که خواهان آن نیست، دست وپا کند. با این حال، این اهرم منطقه ای حد و مرز دارد. نفوذ بازیگران پیرامونی می تواند ترامپ را به پای میز مذاکره بکشاند، اما قادر نیست واشنگتن و تهران را به توافقی وادار کند که هیچ یک نه خواهان آن هستند و نه امکان پذیرش هزینه هایش را دارند.

اصرار تهران بر در دست گرفتن ابتکار عمل در تعیین محل، قالب و دستورکار مذاکرات، خود به روشنی از یک واقعیت بنیادین پرده برمی دارد: ایران حتی زیر سنگین ترین فشارهای خارجی، نه برای تسلیم، بلکه برای چانه زنی از موضع مقاومت پای میز گفت وگو آمده است.

همین واقعیت، بذر یک تقابل ساختاری را در دل مذاکرات می کارد. دونالد ترامپ، پس از آن که با افتخار از استقرار یک ناوگان عظیم در خلیج فارس سخن گفت، عملاً خود را در تنگنای سیاسی قرار داده است؛ جایی که یا باید به پیروزی ای سریع، پر سر و صدا و قابل عرضه در افکار عمومی چه در میدان دیپلماسی و چه در صحنه نظامی دست یابد، یا با هزینه از دست رفتن اعتبار و اقتدارش روبه رو شود. اما ایران هیچ نشانه ای از آمادگی برای ارائه تسلیم بی قیدوشرطی که بتوان آن را به عنوان چنین پیروزی ای قاب گرفت، بروز نمی دهد.

در مقابل، گزینه نظامی نیز برای واشنگتن سرشار از ریسک است: اقدامی پرهزینه، غیرقابل پیش بینی و بالقوه طولانی مدت که به احتمال زیاد تلفات انسانی برای آمریکا به همراه خواهد داشت. چنین سناریویی، نه یک عملیات نمایشی کوتاه مدت و کم هزینه، بلکه بحرانی فرسایشی خواهد بود؛ بحرانی که هیچ شباهتی به ماجراجویی های تبلیغاتی و نافرجامی چون تلاش برای ربودن نیکلاس مادورو، رییس جمهور ونزوئلا نخواهد داشت.

با همه این ها، ریشه های این بحران بیش از هر چیز به تصمیم ها و محاسبات خود دونالد ترامپ بازمی گردد. دولت او به طور مداوم بر یک گزاره واحد پافشاری کرده است: ایران نباید هرگز به سلاح هسته ای دست یابد؛ خط قرمزی که جی دی ونس، معاون رییس جمهور، نیز اخیراً بار دیگر بر آن تأکید کرده است. اما اگر این واقعاً خط قرمز واشنگتن است، آمریکا در عمل در حال اعمال فشاری بی حاصل بر مسیری است که پیشاپیش بسته نشده است. مقام های ایرانی بارها و به صراحت اعلام کرده اند که به دنبال ساخت سلاح هسته ای نیستند؛ مبنایی که در نیمه نخست سال 2025 نیز شالوده گفت وگوهای عباس عراقچی و استیو ویتکاف را شکل می داد، تا زمانی که حمله اسراییل به ایران و سپس ورود مستقیم آمریکا، روند مذاکرات را از مسیر خارج کرد.

نکته قابل تأمل آن که حتی پس از این حملات، تهران همچنان بر گزینه مذاکره اصرار دارد و عراقچی با اختیارات کامل، مأمور نمایندگی موضع رسمی ایران است. درست است که ایران همچنان بر حق غنی سازی داخلی اورانیوم تأکید می کند، اما در عین حال، خودِ مقام های ایرانی نیز اذعان دارند که پس از حملات آمریکا به تأسیسات فردو و نطنز در ژوئن 2025، عملاً هیچ فعالیتی در زمینه غنی سازی انجام نمی شود.

اگر هدف واقعی واشنگتن تثبیت همین وضعیت نهایی است یعنی عبور از منطق عدم تسلیحاتی سازی و حرکت به سوی عدم غنی سازی ــ آنگاه ناگزیر است بهای آن را نیز بپردازد. این بها چیزی جز لغو فوری، واقعی و قابل اجرای تحریم ها از جمله برداشتن تحریم های اولیه و ثانویه بر تجارت و سرمایه گذاری نیست. چنین پیشنهادی، معادله ای شفاف پیش روی رهبران ایران می گذارد: انتخاب میان گشایش اقتصادی در مقطعی که کشور با بحرانی بی سابقه در داخل دست وپنجه نرم می کند یا پافشاری بر حقی که در شرایط کنونی، بیش از آن که کارکرد عملی داشته باشد، جنبه ای نظری و نمادین یافته است.

مسئله اصلی نه فقدان راه حل فنی، بلکه انکار پیش فرض سیاسی آن است. اگر پرونده هسته ای ایران از منظر فنی قابل حل است، پس چرا جهان تا آستانه یک درگیری تمام عیار پیش رفته؟ پاسخ را باید نه در سانتریفیوژها، بلکه در محاسبات راهبردی متحد کلیدی آمریکا یعنی اسراییل جست وجو کرد؛ جایی که مسئله ایران اساساً یک پرونده هسته ای نیست. در تل آویو و بخشی از واشنگتن، صداهایی بلندتر می شوند که دونالد ترامپ را به سمت پروژه ای پرریسک تر سوق می دهند.

نگرانی اسراییل تنها به برنامه هسته ای محدود نمی شود. از نگاه تل آویو، برنامه موشکی ایران، آخرین ابزار بازدارندگی واقعی تهران در برابر اسراییل در منطقه است؛ سدی در برابر سناریویی که ایران را به سوریه ای دیگر تبدیل کند؛ کشوری چنان فرسوده و تهی شده که بتوان آن را هر زمان و بی هزینه بمباران کرد. از همین روست که برای تهران، موشک ها نه برگ چانه زنی، بلکه ستون های غیرقابل مذاکره امنیت و دفاع ملی به شمار می روند.

اما آیا این به معنای آن است که ایران باید هرگونه گفت وگو درباره موضوع موشکی با واشنگتن را خط قرمز مطلق بداند؟ لزوماً نه. گفت وگو الزاماً معادل امتیازدهی نیست. دست کم، مذاکره می تواند به سکویی تبدیل شود برای انتقال مستقیم برداشت ها، دغدغه ها و محاسبات راهبردی ایران به طرف آمریکایی؛ امری که در فضای پرواسطه و امنیتی کنونی، خود ارزشی مستقل دارد.

ترامپ آشکارا در پی آن است که پرونده ایران را یک بار برای همیشه ببندد. رویکرد معامله گرانه و تا حد زیادی غیرایدئولوژیک او، می تواند حتی به نفع تهران عمل کند. اما در عمل، رییس جمهور آمریکا علاقه ای به مذاکرات طولانی و فرسایشی ندارد؛ واقعیتی که دامنه مانور دیپلماسی را محدود می کند.

در این میان، دلیل اصلی اصرار تهران بر محدود کردن مذاکرات به پرونده هسته ای، بی اعتمادی عمیق به واشنگتن است؛ بی اعتمادی ای که با توجه به سابقه خروج آمریکا از برجام، بمباران ایران در میانه روند گفت وگوها و همراهی تقریباً بی قیدوشرط با خواسته های اسراییل، چندان هم غیرمنطقی به نظر نمی رسد.

اگر قرار است گفت وگوهای عمان واقعاً از بروز جنگی فاجعه بار در منطقه جلوگیری کند؛ جنگی که هم جان آمریکایی ها را به خطر می اندازد و هم شریان های اقتصاد جهانی را از هم می گسلد ترامپ ناگزیر است گوش خود را از زمزمه های تل آویو دور کند و به توصیه بازیگران منطقه ای یعنی قطر، عمان، عربستان سعودی، ترکیه و مصر گوش بسپارد: کشورهایی که همگی یک پیام مشترک دارند: دیپلماسی واقعی با ایران، نه مذاکره به مثابه پیش درآمد جنگ.