یک کانو (Canoe) که نزدیک به 8000 سال پیش از میلاد از تنه ی یک درخت کاج تراشیده شده بود در هلند امروزی کشف شد (تصویر بالا). این قایقِ کمابیش 3 متری را در سال 1955 یک گروه راه سازی از یک مرداب نزدیک روستای پِسّه بیرون آورد. این شیء باستانی که اکنون کانوی پِسّه نام گرفته، قدیمی ترین نمونه ی فیزیکی قایق در جهان است.

با این حال، شواهد غیرمستقیم چشمگیری وجود دارند که نشان می دهند انسان ها بسیار پیش از 10هزار سال پیش از قایق استفاده می کرده اند. پرسش ما هم اینست که چه زمانی انسان ها قایق را اختراع کردند؟

به گفته ی میکائل فاول، دانشیار و پژوهشگر دپارتمان باستان شناسی و تاریخ باستان دانشگاه لوند سوئد، اکثریت معتقدند که انسان ها دست کم از زمانی که هوموساپینس ها به استرالیا رسیدند از قایق استفاده می کرده اند.

به گفته فاول: ما شواهد محکمی داریم که نشان می دهند انسان ها بین 50 هزار تا 65 هزار سال پیش در استرالیای امروزی حضور داشته اند. این موضوع مستلزم دریانوردی در آب های آزاد بین سرزمین اصلی آسیا و اَبَرقاره ی باستانی ساهول (که استرالیا در آن زمان بخشی از آن بود) بوده است. بنابراین، نوعی شناور باید دست کم از حدود 50 هزار سال پیش مورد استفاده بوده باشد.

در این مورد، شواهدی از بقایای فیزیکی یک قایق باستانی به دست نیامده، بلکه از DNA حاصل شده است. یک مطالعه ی جدید کمابیش 2500 ژنوم از بومیان باستانی و امروزی استرالیا و کشورهای پیرامون را تحلیل و بررسی کرد که جمعیت های استرالیایی چه زمانی از جمعیت های سایر قاره ها جدا شده اند. مدل های آماری آن ها نشان داد شمال استرالیا نخستین بار حدود 60 هزار سال پیش مسکونی شده است. این یافته ها همچنین با ابزارها و رنگ دانه های هم دوره که در محوطه های باستانی استرالیا کشف شده اند هم خوانی دارد.

دیگر شواهد باستان شناسی که بحث برانگیزتر هستند، این احتمال را مطرح می کنند که انسان ها بسیار زودتر دریانوردی می کرده اند.

فاول می گوید: شواهدی وسوسه کننده از یونان وجود دارد. قدمت ابزارهای سنگی پارینه سنگی که در کرت پیدا شده اند برپایه بستر کشفشان دست کم 130 هزار سال پیش تخمین زده شده اند. برخی باستان شناسان این تاریخ ها را زیر سؤال برده اند، اما اگر درست باشند، به این معناست که انسان های باستانی در دوره ی هولوسن میانی با قایق به آنجا سفر کرده اند. کرت ده ها مایل از سرزمین اصلی یونان فاصله دارد و حدود 5 میلیون سال است که یک جزیره بوده است.

برخی کارشناسان زمانِ آغازِ سفرهای دریایی را صدها هزار سال، اگر نه بیش از یک میلیون سال، عقب تر برده اند که در این صورت قایق ها پیش از گونه ی ما پدید آمده اند.

یک مطالعه در سال 1998 به سرپرستی باستان شناس مایکل مُروود ابزارهای سنگی کشف شده در جزیره ی فلورس اندونزی را کمابیش800 هزارساله دانست و نتیجه گرفت ممکن است هومو ارکتوس برای رسیدن به آنجا از شناور استفاده کرده باشد. مِروود بعداً نویسنده مشترک مطالعه ای در سال 2010 شد که نشان داد ابزارهای یک محوطه ی دیگر در فلورس ممکن است 1٫02 میلیون سال قدمت داشته باشند، اگر نه بیشتر. همچنین در پژوهشی که سال گذشته در نشریه ی Nature منتشر شد، گروهی دیگر پیشنهاد کردند قطعات ابزار سنگی یافت شده در جزیره ی سولاوسی اندونزی گواه اینست که خویشاوندان باستانی انسان دست کم 1٫04 میلیون سال پیش آنجا ابزار می ساخته اند.

با این حال، درباره ی چگونگی و زمان رسیدن خویشاوندان باستانی انسان به این جزایر هنوز بحث های زیادی وجود دارد. جان چِری، استاد بازنشسته ی باستان شناسی معتقد است یکی از مشکلات ابزارهای سنگی کرت اینست که یافته های سطحی هستند؛ یعنی روی سطح زمین و در معرض دید قرار دارند، نه لایه دار که در لایه های مشخص خاک کشف می شوند. این اشیاء همچنین فاقد تاریخ گذاری مطلق پرتوزا هستند که می تواند زمان ساخت آن ها را دقیق تر مشخص کند. اگر داده های کرت در بررسی های بیشتر پابرجا بمانند یا بتوان آن ها را بهتر تاریخ گذاری کرد ، می توان نتیجه گیری های دقیق تری انجام داد.

چری می گوید مطالعات اندونزی همگی بسیار مستحکم هستند، اما او فرض می کند که هومینین ها تصادفی به فلورس و سولاوسی رسیده اند و نه لزوما با قایق. او به مطالعه ای در سال 2025 اشاره می کند که نشان داد برخی ایگوآناها ممکن است با توده های گیاهی شناور 8000 کیلومتر از آمریکای شمالی تا فیجی جابه جا شده باشند.

چری می گوید: می دانیم این اتفاق برای هزاران گونه ی دیگر از جمله نخستی هایی مانند میمون ها و لمورها رخ داده، پس چرا فرض نکنیم برای انسان ها هم رخ داده؟ افزون بر این، هومینین های فلورس و سولاوسی به احتمال زیاد هومو ارکتوس بوده اند و در برداشت رایج از تکامل انسان، بعید است هومو ارکتوس ساختارهای اجتماعی، توانایی های ارتباطی یا فناوری های ترکیبی پیچیده ی لازم برای انجام گذر از دریا را داشته باشد.

فارغ از اینکه انسان های باستان به راستی چه زمانی راهی دریا شدند، هنوز این پرسش باقیست که چه چیزی آن ها را به این کار واداشت. فاول چند ایده دارد. یکی از آن ها جست وجوی غذا است.

محیط های آبی سرشار از منابع غذایی غنی هستند. فاول توضیح می دهد: بسیار محتمل است که بسیاری از آزمایش های اولیه با شناورها در دریاچه ها و رودخانه ها با هدف ماهیگیری یا گردآوری دیگر منابع غذایی آبزی انجام شده باشد. قایق ها بهترین ابزارهای موجود برای جابه جایی آسان مقادیر زیاد مواد هم بوده اند؛ مانند انتقال لاشه های بزرگ حیوانات از محل شکار به خانه یا حمل چخماق یا ابسیدین از معادن سنگ.