اعتراضات فروکش کرده اند، اما جامعه هنوز سرپانشده است؛ در وضعیتی معلق میان ترس، انتظار و فرسودگی مانده است. خیابان ها آرام تر شده اند، اما آنچه در زندگی روزمره جریان دارد، نه بازگشت به ثبات است و نه نشانه ای از آینده دارد.

به گزارش اقتصادنیوز، ایرانی ها بیش از هر زمان دیگری از بی چشم اندازی حرف می زنند؛ از ناتوانی در برنامه ریزی، از آینده ای که قابل تصور نیست و از زیستی که به روزمرگی و بقا تقلیل یافته است. نتیجه، جامعه ای است که دیگر نمی سازد، برنامه ریزی نمی کند و به جای آینده، فقط امروز را تاب می آورد.

امیرحسین جلالی ندوشن، سخنگوی انجمن علمی روانپزشکی ایران با عبور از آمارهای کلان و تکیه بر تجربه های عینی زندگی مردم، توضیح می دهد چگونه انباشت بحران ها، ایران را به وضعیت بی افقی کشانده است؛ وضعیتی که در آن تاب آوری جای خود را به فرسودگی داده، مکانیزم های بقا بر خلاقیت غلبه کرده و نادیده گرفتن زخم های اجتماعی، خطر بازتولید بحران های عمیق تر را در دل خود دارد.

گفتگو با امیرحسین جلالی ندوشن سخنگوی انجمن علمی روانپزشکی ایران را بخوانید.

این روزها بسیاری از ایرانی ها از ایران بدون چشم انداز حرف می زنند؛ وضعیتی که به نظر می رسد فقط یک علت ندارد و حاصل انباشت بحران های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی است. این چشم انداز مبهم، ترس از ناامنی و حتی نگرانی دائمی از جنگ، از نگاه شما چه تأثیری بر روزمره افراد و جامعه می گذارد؟

قاعدتاً هر جامعه ای و در معنای فردی هر شخصی و در معنای اجتماعی هر جامعه ای، برای اینکه زندگی کند و این زندگی فراتر از روزمرگی، توأم با برنامه ریزی، آینده نگری و سازندگی باشد، نیاز به چشم انداز آینده و امید دارد. چشم انداز آینده و امید، مفاهیمی هستند که البته بعضاً انتزاعی و روان شناختی اند و بعضاً عینی؛ یعنی بدون وجود مؤلفه های عینی، چشم انداز ذهنی و امید روان شناختی ایجاد نمی شود.

در عین حال، این چشم اندازهای عینی، امیدی ایجاد می کنند که امکان شکیبایی برای رسیدن به نتیجه را در طول زمان فراهم می کند. همیشه بحث آینده و چشم انداز مربوط به آینده است، اما آن چیزی که ما را از وضعیت موجود به نقطه ای دیگر می رساند نقطه ای ممکن و در بهترین حالت مطلوب نیازمند نشانه های عینی است.

این نشانه های عینی چیست؟ آدم در تجربه های روزمره، ماهانه و سالانه اش و در یک دوره زمانی مشخص، جامعه و وضعیت را در حال رشد ببیند. مردم خیلی ساده به این موضوع نگاه می کنند: آیا قدرت خریدشان بهتر شده یا بدتر؟ آیا ارزش پول ملی رشد کرده، حتی ثابت مانده یا رو به نزول است؟ آیا دسترسی آن ها به حداقل های زندگی افزایش پیدا کرده یا نه؟ حداقل هایی مثل میزان کالری و پروتیین مورد نیاز، یا امکانات اولیه ای که افراد برای تأمین آموزش کودکان، نوجوانان و جوانان خود در چرخه زندگی نیاز دارند.

برای جوان، مسئله این است که آیا امکان نوعی زیست مستقل، جدا از خانواده، از یک سنی به بعد فراهم است؟ آیا می تواند فکر کند که با کار و سرمایه ای که فراهم می کند، در یک بازه زمانی معین، منزل تهیه کند، اتومبیل بخرد یا شرایط زندگی اش را بهتر کند؟

این ها بسیار ساده اند و اصلاً نیازی به آمارهای کلان ندارند. قدرت خرید و ارزش پول ملی، امر روزمره زندگی افراد است؛ چیزی که مردم هر روز با آن زندگی می کنند. وقتی همه این ها را کنار هم می گذاریم، یک مکانیزم دیگر هم لازم است که ارتباطی تنگاتنگ و موازی با این مسئله دارد و آن پیش بینی پذیری است.

اصولاً جامعه، غیر از ملاک های عینی که نشان بدهد رشد در حال تحقق است، باید نوعی پیش بینی پذیری را در فرایندها ببیند. بخشی از این پیش بینی پذیری در ثبات اقتصادی خودش را نشان می دهد؛ نرخ ارز، ارزش پول ملی، نرخ تورم، قدرت خرید و مواردی از این دست.

اما بخش دیگر آن به پایداری قوانین و شرایط تعیین کننده برای برنامه ریزی برمی گردد. یعنی من بدانم اگر بخواهم یک کسب وکار راه بیندازم، قرار نیست یک باره اینترنت قطع شود، یا اگر قطع شد، وقتی برگشت با اما و اگر و محدودیت های جدید همراه نباشد. وقتی مدام گفته می شود ما دیگر به اینترنت قبل از آن تاریخ برنمی گردیم و یک معماری جدید برای اینترنت ایران تعریف می شود، این یعنی نااطمینانی دائمی.

همین مسئله درباره قوانین و مقررات ناظر بر اقتصاد صادق است؛ نه فقط اقتصاد کلان، بلکه به ویژه اقتصاد خرد. وقتی این ها فراهم نباشد، آنچه با آن روبه رو می شویم یک وضعیت غیرقابل پیش بینی است.

پیش بینی پذیری همچنین به ساختارهای سیاسی هم مربوط است. نظامی که پارلمانی و انتخاباتی است، یکی از کارکردهایش این است که پیش بینی های کوتاه مدت را ممکن کند؛ ترکیب سیاسی دولت، وعده های انتخاباتی. اما وقتی رؤسای جمهور، نمایندگان مجلس، استانداران و وزرا روی کار می آیند و وعده هایشان اصولاً هیچ امکان تحققی ندارد، من نمی توانم هیچ برنامه ریزی ای برای آینده بکنم. وقتی کسی با رأی مردم سر کار می آید و نمی تواند به ایده هایش پایبند باشد، طبیعتاً من نمی توانم به قانون یا بخشنامه های یک دستگاه دولتی اتکا کنم. همه این ها وقتی دست به دست هم می دهد، در کنار عوامل دیگر، وضعیت را به یک وضعیت بی افق، بی آینده، بی چشم انداز و ناتوان در ایجاد امید تبدیل می کند

این وضعیت بی افقی در زندگی روزمره و در سطح کلان چه پیامدهایی دارد؟

نتیجه این می شود که ما نمی توانیم برنامه ریزی کنیم و اصطلاحاً ابن الوقت می شویم؛ روزمره زندگی می کنیم. این روزمرگی هم در سطح فردی است و هم در سطح سازمانی. الان به وضوح می بینیم که تقریباً برای ماه های طولانی، و به طور مشخص در یک ماه گذشته، غیر از کارهای روزمره و روتین، کار دیگری در کشور انجام نمی شود. همه دست روی دست گذاشته اند وچشم به آینده دارند.

شاید در این یک ماه اخیر این وضعیت شدیدترین جلوه خود را داشته، اما این شرایط، یعنی تراکم تروماها و انباشت وضعیت ناپایدار و بی آینده، در تمام سال های گذشته یک وضعیت بلاتکلیف و الله بختکی برای کشور ایجاد کرده است. این وضعیت را اگر با دقت بیشتری نگاه کنیم، می بینیم که در نظام آموزشی چه مدارس، چه دانشگاه ها و چه بخش پژوهشی کاملاً قابل مشاهده است. در صنعت و اقتصاد هم در این مدت اخیر به شدت آشکار شده است.

شما نگاه کنید از ابتدای شروع مدارس در سال جاری، چند روز بچه ها به مدرسه نرفتند، تعطیل بودند، آنلاین بودند، ارزشیابی هایشان انجام نشده است. این یعنی از دست رفتن هم فرصت آموزش و هم فرصت اجتماعی شدن. کودکان و نوجوانان از این طریق تبدیل به آدم های اجتماعی می شوند؛ نیروهای کار و نیروهای سازنده ایران آینده. اما آن ها در کشاکش این وضعیت ناپایدار، بهترین سال ها و بهترین روزهای عمر خود را از دست می دهند؛ سال هایی که باید بذر آن کاشته شود تا در آینده به نفع تولید، بهره وری و خلاقیت ملی برداشت شود. تداوم این وضعیت، حتی اگر کشور را به صورت روزمره اداره کند، به هیچ وجه منجر به پیشرفت و توسعه نخواهد شد و در درازمدت هم قابل دوام نیست.

برخی معتقدند جامعه ایران با وجود همه فشارها تاب آور بوده و در نهایت تمام شدن این تاب آوری به اعتراضات اخیر منجر شده است. شما این مفهوم را چگونه می بینید؟

اول اجازه بدهید یک سوءتعبیر را اصلاح کنم. تصور بسیار شایع، به خصوص در ایران، این است که تاب آوری مربوط به بعد از بحران است؛ یعنی انتظار دارند جامعه بحران ها را تحمل کند، چکش بخورد، ضربه بخورد و سر جایش بماند. در حالی که تاب آوری مربوط به پیش از بحران است.

بعد از بحران، ما نیاز به بازتوانی و بازسازی داریم. این طور نیست که مثلاً جنگی دوازده روزه در کشور رخ بدهد و بعد بگوییم جامعه تاب آور باشد. جامعه باید بازسازی و بازتوانی شود تا بتواند توانایی خود را دوباره به دست بیاورد و در برابر ناملایمات معمول تاب بیاورد.

اگر جامعه در اثر جنگ، زلزله، بیماری واگیر یا هر بحران دیگری فرو نپاشد، این نشانه تاب آوری است. اما سؤال این است که بعد از این بحران ها چه اقدام مشخصی برای بازسازی جامعه انجام شده است؟ واقعیت این است که تقریباً هیچ اقدام جدی ای صورت نگرفته است.

وقتی جنگی در آن مقیاس رخ می دهد، بازسازی هم باید فراتر از اقدامات نمایشی یا کوچک باشد. حتی اگر اقداماتی انجام شود، جامعه قبل از هر چیز باید این باور را پیدا کند که متولیان دارند کار می کنند و شرایط را درک کرده اند.

در نهایت، وضعیت کنونی جامعه ایران را چگونه توصیف می کنید؟

ما مدت ها است با جامعه ای روبه رو هستیم که تاب آوری اش را از دست داده است. تاب آوری یعنی اینکه بتوانیم همچنان زندگی کنیم، برنامه ریزی کنیم، خلاقیت نشان بدهیم و احساس بن بست نداشته باشیم.

اما وقتی جامعه ای وارد مکانیزم های بقا می شود، یعنی تاب آوری اش را از دست داده است. جامعه ای که روزمره زندگی می کند، نمی تواند برنامه ریزی کند، نمی تواند خلاقیت نشان بدهد، دستش خالی است، پول ندارد، امکان خرید پروتیین یا تأمین مایحتاج اولیه را ندارد. تنها تزریق هیجانی ای که دریافت می کند، شرم است؛ شادی به سراغش نمی آید.

در چنین جامعه ای، وقتی احساس می شود هیچ راهی وجود ندارد، احساس عدم عاملیت شکل می گیرد. در این وضعیت، فرد یا جامعه ممکن است به خودکشی یا خودتخریبی روی بیاورد. گرفتن جان، ته داستان است؛ اما خودتخریبی می تواند در قالب بد خوابیدن، مصرف مواد، بی توجهی به تغذیه، نداشتن تحرک فیزیکی یاعدم رعایت بهداشت بروز کند؛ رفتارهایی که ممکن است در کوتاه مدت به چشم نیایند، اما در بلندمدت اثرات عمیقی دارند.

در هفته های اخیر، خبرهایی مانند خودکشی برخی نخبگان یا نادیده گرفتن خانواده های داغدار واکنش های زیادی برانگیخت. این روند چه پیامدی برای اعتماد عمومی دارد؟

در مورد مواردی مثل خودکشی، باید ملاحظات اخلاقی را رعایت کرد و بدون بررسی دقیق وضعیت افراد، نباید اظهارنظر تخصصی کرد. اما این گونه موقعیت ها می توانند پیام مهمی به جامعه بدهند؛ پیامی درباره نبود راه حل پیش روی مردم ایران.

همچنین باید توجه داشت که فقط فقط خانواده های داغدار نیستند که دچار بحرانند علاوه بر آن ها این روزها تعداد زیادی مجروح داریم؛ افرادی که یک یا دو چشم خود را از دست داده اند، یا دچار آسیب های جدی شده اند و برخی هنوز در بخش های مراقبت ویژه اند. احتمالاً افرادی هستند که حتی در صورت زنده ماندن، دچار ناتوانی های مادام العمر می شوند.

این وضعیت پیامدهای روانی بسیار عمیق و درازمدتی برای بازداشتی ها، خانواده ها، مجروحان و حتی شاهدان این رویدادها دارد. اما آنچه جامعه می بیند، نوعی عدم مسئولیت پذیری است؛ چه در به رسمیت شناختن همه قربانیان، چه در پاسخ گویی نهادهایی که وظیفه پیشگیری و حفاظت داشته اند.

نادیده گرفتن این زخم ها می تواند به خشم عمومی دامن بزند و در نهایت به آسیبی جدی به پیکره وحدت ملی منجر شود؛ زخمی که اگر درمان نشود، می تواند عفونی شود.

خطر اصلی این است که این زخم های عمیق، دیده نشوند و درمان نشوند. جامعه ای که احساس کند کسی مسئول نیست، کسی پاسخ گو نیست و کسی صدای او را نمی شنود، دیر یا زود واکنش های شدیدتر و مخرب تری نشان خواهد داد. اگر قرار است آینده ای ساخته شود، این کار بدون بازسازی اعتماد، بدون پذیرش مسئولیت و بدون ایجاد چشم انداز عینی و قابل پیش بینی ممکن نیست.