فرارو- جمال قاسم، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در وب سایت الجزیره نت.

به نقل از الجزیره نت، هنوز آتش جنگ در غزه به طور کامل فروکش نکرده بود که نگاه تحلیل گران و ناظران بین المللی بار دیگر به خاورمیانه معطوف شد؛ منطقه ای که طی روزهای اخیر، در پی تشدید فشارهای نظامی پیاپی ایالات متحده علیه ایران و بلندتر شدن طنین طبل های جنگ، دوباره به کانون اصلی تحولات جهانی بازگشته است.

در چنین فضایی، یک پرسش اساسی بیش از هر زمان دیگری خودنمایی می کند: آیا ایالات متحده در آستانه ورود به جنگی فراگیر با هدف تغییر نظام ایران قرار دارد یا آن که این تحرکات و صف آرایی های نظامی، صرفاً ابزاری برای اعمال فشار سیاسی بر تهران است تا آن را به پذیرش توافقی وادار کند که در چارچوب آن، از برنامه هسته ای، توان موشکی بالستیک و حمایت از متحدان منطقه ای خود عقب نشینی کند؟

پاسخ به این پرسش کلیدی، مستلزم بررسی مجموعه ای از متغیرهای سیاسی است؛ از جمله ارزیابی رویکردهای جدید دونالد ترامپ به ویژه پس از موفقیت او در پرونده بازداشت نیکلاس مادورو. هم زمان، تحلیل جایگاه ایران و شرایط کلی خاورمیانه و همچنین پیامدهای این تحولات بر ثبات اقتصاد جهانی ــ به خصوص در ارتباط با تضمین جریان امن حیاتی ترین منابع انرژی جهان، اهمیتی انکارناپذیر دارد. در کنار این عوامل، نباید از نقش احتمالی چین و روسیه در صورت بروز رویارویی نظامی میان آمریکا و ایران غافل شد؛ تقابلی که هر دو کشور طی نزدیک به پنج دهه گذشته، همواره تلاش کرده اند از وقوع آن پرهیز کنند.

دونالد ترامپ به مهارتی کم سابقه در برهم زدن محاسبات رقبای سیاسی خود شهرت دارد؛ رقبایی که همواره تلاش می کنند مسیر بعدی او را چه در سیاست داخلی آمریکا و چه در عرصه سیاست خارجی پیش بینی کنند، اما اغلب به بن بست می خورند. این توانایی ویژه، محصول سال ها حضور ترامپ در دنیای تجارت و رسانه است؛ تجربه ای که نمود آشکار آن در قالب یک برنامه تلویزیونی پرمخاطب شکل گرفت، جایی که او آگاهانه عنصر غافلگیری و هیجان رسانه ای را در بیشتر قسمت ها زنده نگه می داشت. همین رویکرد، ده ها میلیون بیننده در آمریکا و خارج از این کشور را مجذوب خود کرد.

در عرصه سیاست نیز، اظهارات و تصمیم های نظامی ترامپ بارها با رنگ وبوی درام و نمایش رسانه ای همراه بوده است؛ از ترور قاسم سلیمانی گرفته تا بازداشت نیکلاس مادورو. آنچه این صحنه آرایی سیاسی رسانه ای را بیش از پیش چشمگیر و کم سابقه می کند، نوسان ها و گاه تناقض های آشکار در مواضع و سخنان خود ترامپ است؛ تناقض هایی که افکار عمومی جهانی را به شدت درگیر و حساس کرده است.

برای نمونه، ترامپ در نخستین دوره ریاست جمهوری اش با لحنی تند و آتشین علیه رهبر کره شمالی موضع گرفت، او را مرد موشکی خواند و تهدید کرد پیونگ یانگ را با آتشی بی مانند در تاریخ جهان هدف قرار خواهد داد. اما این ادبیات خشن و غیردیپلماتیک، خیلی زود جای خود را به دیداری کم سابقه با کیم جونگ اون داد؛ دیداری که حتی به تبادل پیام هایی با عنوان عشق برادرانه میان دو طرف انجامید. با این همه، کره شمالی نه از برنامه هسته ای خود عقب نشست و نه به خواسته های سیاسی دولت ترامپ تن داد. با وجود این واقعیت، رییس جمهور آمریکا به سرعت از موضع سخت گیرانه پیشین فاصله گرفت و اکنون نام کره شمالی به ندرت در سخنان سیاسی او شنیده می شود.

از دیگر تناقض های قابل توجه در سیاست آمریکا آن است که این روزها، اظهارات جنجالی ترامپ متوجه دانمارک و کانادا شده است؛ از تلاش برای ترغیب دانمارک به فروش جزیره گرینلند به ایالات متحده گرفته تا تشویق کانادا برای پیوستن به اتحادیه آمریکا و تبدیل شدن به پنجاه ویکمین ایالت نظام فدرالی این کشور. در قبال ایران نیز الگویی مشابه دیده می شود. ترامپ گاه با لحنی تهدیدآمیز از تغییر نظام ایران و هدف قرار دادن رهبری سیاسی آن سخن می گوید و گاه از تمایل خود برای دستیابی به توافقی هسته ای با تهران خبر می دهد؛ توافقی که به گفته او می تواند ایران را از سرنوشتی ویرانگر دور نگه دارد.

بر همین اساس، پیش بینی ناپذیری تصمیم های ترامپ به واقع سلاحی دو لبه است: از یک سو، این ابهام به او امکان می دهد ابتکار عمل سیاسی و نظامی را در دست بگیرد و برای تحقق حداکثری اهدافش فشار وارد کند؛ اما از سوی دیگر، این خطر نیز وجود دارد که دشمنانش با بزرگ نمایی یا تفسیر نادرست اقدامات او، شرایطی را رقم بزنند که ایالات متحده ناخواسته درگیر جنگ یا منازعه ای شود که اساساً تمایلی به ورود به آن ندارد.

بی تردید، اعتمادبه نفس فزاینده رییس جمهور آمریکا نسبت به توانایی های شخصی خود، پس از موفقیت پرونده ونزوئلا، او را در حرکت به سوی ایران جسورتر کرده است؛ مسیری که هدف آن، رهایی ایالات متحده از دشمنی دیرپا است که خصومت با آن نزدیک به پنج دهه ادامه داشته است. آنچه این بار بیش از گذشته برجسته می شود، افزایش قابل توجه سطح مطالبات سیاسی ترامپ از تهران است؛ مطالباتی که اکنون توقف کامل برنامه هسته ای، قطع پیوند با متحدان منطقه ای و کنارگذاشتن توان موشکی را در بر می گیرد.

با این حال، ترامپ ناگزیر است به این واقعیت توجه کند که ایران، ونزوئلا نیست و خاورمیانه را نمی توان با آمریکای جنوبی مقایسه کرد. ایران از یک دکترین نظامی تثبیت شده، ظرفیت های گسترده دفاعی و تجربه ای طولانی در جنگ ها و مداخلات منطقه ای برخوردار است؛ تجربه ای که با وجود تحریم های سنگین اقتصادی، از زمان شکل گیری جمهوری اسلامی در اواخر دهه هفتاد قرن گذشته تاکنون تداوم یافته است.

ایران به سادگی می تواند دامنه درگیری را به تنگه هرمز بکشاند و تجارت جهانی نفت را هدف قرار دهد؛ گذرگاهی راهبردی که حدود 20 درصد از نفت دریابرد جهان از آن عبور می کند. هرگونه اختلال در این مسیر حیاتی، می تواند اقتصاد جهانی را با شوکی فلج کننده مواجه سازد. در حالی که دولت ونزوئلا برای اجتناب از تقابل مستقیم نظامی با ایالات متحده، تقریباً به طور کامل در برابر مطالبات ترامپ عقب نشست و به سیاست تحمیل شده تن داد، تاریخ سیاسی ایران و حس نیرومند ملی گرایی حاکم بر جامعه آن، نشان نمی دهد که تهران در صورت هدف قرار گرفتن رهبران عالی رتبه سیاسی خود، واکنشی مشابه از خود بروز دهد.

در سطح منطقه ای نیز نشانه هایی از تمایل جدی برای پرهیز از فاجعه جنگ دیده می شود. کشورهای حوزه خلیج فارس در مواضع رسمی خود به صراحت اعلام کرده اند که اجازه نخواهند داد از خاک آن ها برای هیچ گونه حمله نظامی آمریکا علیه ایران استفاده شود. هم زمان، ترکیه تلاش می کند با جدیت سطح تنش میان واشنگتن و تهران را کاهش دهد تا مسیر ادامه مذاکرات هسته ای هموار بماند؛ هرچند موفقیت این میانجی گری به میزان انعطاف پذیری طرف ایرانی و نیز روشن شدن اهداف واقعی ترامپ از این تشدید فشار نظامی وابسته است.

تحرکات دیپلماتیک رفت وبرگشتی اخیر شاید بتواند به کاهش تنش میان ایران و ایالات متحده کمک کند و زمینه توافقی کلی درباره برنامه هسته ای و توان موشکی ایران را فراهم آورد؛ توافقی که به ترامپ امکان دهد در برابر افکار عمومی آمریکا ادعا کند فشار نظامی و تهدید به استفاده از زور، تنها ابزار مؤثر برای واداشتن دشمنان واشنگتن به پذیرش مطالبات سیاسی آن است. با این حال، آنچه بیش از همه به چشم می آید، ورود درام پرتنش روابط ایران و آمریکا به مرحله ای حساس و سرنوشت ساز است؛ مرحله ای که اکنون مهار آن در دستان رییس جمهور آمریکا قرار دارد، هرچند در نهایت، تنها تقدیر الهی است که پایان این نمایش پیچیده و پرمخاطره را رقم خواهد زد.