در حالی که طی 48 ساعت گذشته نشانه های روشنی از تغییر فضای سیاسی و دیپلماتیک پیرامون ایران مخابره شده، گمانه زنی ها درباره آغاز دور تازه ای از مذاکرات ایران و امریکا، پررنگ تر از همیشه مطرح است. فضایی که به گفته تحلیلگران، محصول ایستادگی مدبرانه ایران در برابر فشارها و تهدیدات خارجی و عبور کشور از مقطع پرتنش داخلی است.

به گزارش اعتماد، ابتدا ترامپ با تغییر لحنی آشکار اعلام کرد تنها مطالبه اش در مذاکرات با ایران بحث هسته ای وعدم اعدام معترضان داخلی است! سپس عباس عراقچی هم در گفت وگو با سی ان ان اعلام کرد ایران در عین آمادگی برای رویارویی با هر نوع تنشی، آماده انجام مذاکره بر سر برنامه هسته ای و اعتمادسازی دوباره است.

در کنار این بده بستان رسانه ای ترامپ و عراقچی، نباید از توییت علی لاریجانی هم غافل شد، زمانی که نوشت: برخلاف فضاسازی جنگ رسانه ای تصنعی، شکل گیری ساختاری برای مذاکرات در حال پیشرفت است. مجموعه این فکت ها، باعث شد برای نخستین بار پس از ماه ها تنش، نسیمی از دیپلماسی و گفت وگو در مناسبات ارتباطی ایران و امریکا وزیدن بگیرد. تحولاتی که به گفته علی باقری و منصور حقیقت پور، دو فعال سیاسی اصلاح طلب و اصولگرا تنها در صورتی می تواند به نتیجه برسد که بر پایه منافع ملی و از موضع قدرت دنبال شود.

علی باقری، فعال سیاسی اصلاح طلب با اشاره به تحولات اخیر می گوید: فضای عمومی کشور و همچنین بازتاب های بین المللی در دو روز گذشته نشان می دهد که تلقی غالب از یک فضای جنگی، جای خود را به امیدواری نسبت به مسیر دیپلماسی داده است. مجموعه اخبار غیررسمی که از داخل و خارج کشور به گوش می رسد، حکایت از آن دارد که افق مذاکرات روشن تر از گذشته شده و همین موضوع توانسته جو روانی حاکم بر کشور و منطقه را به شکل محسوسی تغییر بدهد. این تغییر فضا در شرایطی رخ داده که کشور همزمان با تنش ها و بحران های داخلی، تحت شدیدترین تهدیدات خارجی، ازجمله تهدید به جنگ از سوی امریکا، قرار داشت؛ شرایطی که معمولا کشورها را به سمت انفعال سوق می دهد.

باقری با اشاره به حوادث داخلی ماه های گذشته تصریح می کند: کشور هزینه های سنگینی را پشت سر گذاشت و متأسفانه بیش از سه هزار نفر از فرزندان این ملت جان خود را از دست دادند، اما با وجود این فشارها، ایران توانست از این مقطع حساس با حفظ انسجام و اقتدار عبور کند. در اوج تهدیدات و لشکرکشی های تبلیغاتی امریکا و در حالی که بسیاری از کشورها در چنین شرایطی دچار سردرگمی استراتژیک می شوند، ایران توانست با ترکیبی از اقتدار و تدبیر، مسیر خود را حفظ کند و اجازه ندهد تهدید خارجی، تصمیم سازی های کلان کشور را مختل کند.

به نظر من، پایه اصلی شرایطی که امروز امکان مذاکره را فراهم کرده، همین نوع مواجهه مقتدرانه و در عین حال مدبرانه ایران بوده است؛ مواجهه ای که نقش هدایت ها و مواضع قاطع رهبر انقلاب در آن غیرقابل انکار است. مذاکره ای که امروز از آن صحبت می شود، نه از سر ضعف، بلکه بر مبنای منافع ملی و حاصل مقاومت مرحله قبل است؛ مقاومتی که کشور را از موضع انفعال خارج کرد و دست مذاکره کنندگان را پر نگه داشت.

او در پاسخ به این پرسش که اصول حاکم بر این دور از مذاکرات با توجه به تجربه قبلی گفت وگوها چه خواهد بود، می گوید: مبنای مذاکره، ذاتا بدبینانه است و هیچ مذاکره ای با فرض حسن نیت کامل طرف مقابل شکل نمی گیرد. قرار نیست مذاکره مبتنی بر حاصل جمع برد - باخت شکل بگیرد. چرا که باید شرایط برد - برد و پایدار شکل بگیرد که تداوم داشته باشد. توافق پایدار زمانی شکل می گیرد که توازن منافع و قدرت در آن لحاظ شود. خط قرمز اصلی ایران در هر گفت وگویی، حفظ قدرت بازدارندگی کشور است. ما همچنان با تهدیدات بالفعل خارجی مواجه هستیم و تا اطلاع ثانوی، نمی توان این واقعیت را نادیده گرفت. در شرایطی که اسراییل، نه یک دشمن بالقوه بلکه یک دشمن بالفعل در منطقه محسوب می شود و نقش آن در آشوب های اخیر کشور آشکار شده، بدیهی است که ایران حاضر به معامله بر سر توان دفاعی و امنیت ملی خود نخواهد بود. تجربه نشان داده که نمی توان برنامه ریزی راهبردی را بر اساس اظهارات مقطعی رییس جمهور امریکا بنا کرد، اما مجموعه قرائن و اخبار غیررسمی می تواند مبنایی برای نوعی خوشبینی محتاطانه نسبت به روند مذاکرات باشد.

باقری یادآور می شود: در حوزه مسائل داخلی، اظهاراتی که از سوی امریکا درباره نحوه مواجهه ایران با معترضان مطرح می شود، فاقد اثرگذاری واقعی است؛ چرا که تنظیم سیاست های داخلی، امری کاملا درون زا و مبتنی بر اراده ملت و حاکمیت ایران است. این گونه مواضع بیش از آنکه بخشی از دستورکار واقعی مذاکرات باشد، جنبه تبلیغاتی دارد و نباید آن را تعیین کننده دانست.

این کارشناس درخصوص محور هسته ای مذاکرات نیز می گوید: همان طور که آقای عراقچی در گفت وگوی اخیر خود با سی ان ان اشاره کردند، اگر مذاکرات در این مرحله بر مبنای منافع متقابل و بدون نگاه تحمیلی و تحقیرآمیز پیش برود، دستیابی به توافق دور از دسترس نخواهد بود. دیپلماسی کارآمد، دیپلماسی هنرمندانه است؛ دیپلماسی ای که ضمن درک واقعیت های ژئوپلیتیک و تداوم برخی اختلافات ساختاری با امریکا، بتواند موازنه ای عقلانی میان مقاومت و گفت وگو ایجاد کند. ایران امروز نشان داده که هم برای مقاومت آماده است و هم برای مذاکره؛ و این آمادگی دوگانه، مهم ترین پشتوانه هر گفت وگوی احتمالی در آینده خواهد بود.

منصور حقیقت پور، فعال سیاسی اصولگرا با اشاره به تحولات اخیر در فضای سیاسی و دیپلماتیک، می گوید: آنچه امروز شاهد آن هستیم، تغییر فضا از یک وضعیت تهدیدآمیز و جنگی به سمت یک فضای سیاسی و قابل گفت وگو است.

تغییری که به گفته او، نتیجه ایستادگی و منطق ایران در برابر فشارهای خارجی است. حقیقت پور یادآور می شود: در ماه های گذشته، قرائن متعددی از عقب نشینی طرف امریکایی، چه در حوزه مطالبات سیاسی و چه در نشانه های نظامی، قابل مشاهده بوده و همین موضوع باعث شده فضا از حالت تقابل سخت به سمت تعامل سیاسی حرکت کند. این تغییر مسیر، تصادفی نیست و ریشه در هزینه هایی دارد که طرف مقابل از سیاست فشار متحمل شده است. ایران همواره نشان داده که هم آمادگی دفاع و مقاومت دارد و هم اهل گفت وگو و مذاکره است. اگر عقلانیت در طرف مقابل وجود داشته باشد، بدیهی است که مسیر مذاکره را انتخاب می کند، چرا که مذاکره هزینه ای کمتر از تقابل دارد و می تواند منافع دو طرف را تأمین کند.

او با تأکید بر اینکه ایران از موضع ضعف وارد هیچ مذاکره ای نمی شود، می گوید: مطالبه اصلی ما در هر گفت وگویی روشن است؛ اینکه چرا ایران تحریم شد و چرا توافقی که با هزینه و تعهد دوطرفه شکل گرفت، به صورت یک جانبه نقض شد. طرفی که باید پاسخگو باشد، امریکا است، نه ایران. توافقی به نام برجام امضا شد، اما بعد از آن، امریکا مدعی شد که با آن ضرر کرده است. این منطق قابل پذیرش نیست. اگر قراردادی امضا می شود، نمی توان به بهانه پشیمانی، آن را زیر پا گذاشت. خطاکار اصلی در این ماجرا، طرفی است که از تعهدات خود خارج شد. ایران نه آغازگر تنش بوده و نه به دنبال تحمیل هزینه به دیگران است، اما در عین حال، اجازه نمی دهد حقوقش نادیده گرفته شود. ما منطق بلندی داریم و همین منطق را به دنیا منتقل کرده ایم. امروز همه می دانند که ایران کشوری نیست که بتوان با فشار یا نمایش قدرت، آن را وادار به عقب نشینی کرد. دنیا فهمیده که ایران یک ویترین سیاسی نیست که با فشار خارجی بتوان برای آن نسخه پیچید یا تصمیم سازی کرد. ایران در دو وضعیت کاملا آماده است. هم برای دفاع از خود و هم برای حل مسائل از مسیر گفت وگو. انتخاب این مسیر، به رفتار و عقلانیت طرف مقابل بستگی دارد.

وی در پاسخ به این پرسش که هدف اصلی مذاکرات احتمالی ایران و امریکا چه باید باشد، می گوید: هدف اصلی مذاکرات، باید کوتاه کردن سایه تحریم از سر کشور باشد. تحریم ها نه تنها به اقتصاد، بلکه به معیشت مردم آسیب زده و تداوم آن، هزینه های اجتماعی و سیاسی سنگینی به کشور تحمیل کرده است. اگر گفت وگو بتواند این مسیر را اصلاح کند، باید از آن استقبال کرد. ایران بارها اعلام کرده که به دنبال سلاح هسته ای نبوده و نیست. بازرسی های گسترده و بی سابقه ای در ایران انجام شده و هیچ گاه سندی مبنی بر حرکت ایران به سمت سلاح ارائه نشده است. بنابراین ادامه فشارها، هیچ توجیه منطقی یا حقوقی ندارد.

حقیقت پور در بخش دیگری از صحبت هایش با اشاره به اینکه یکی از آسیب های جدی در مقاطع مذاکره، رفتار برخی تندروهای داخلی است یادآور می شود: هر صدایی که در داخل کشور بخواهد مسیر گفت وگو را تخریب کند، ناخواسته در زمین دشمن بازی می کند. مذاکره کنندگان، افراد بی مسوولیت یا خودسر نیستند. آن ها با پشتوانه نظام و با هزینه کردن اعتبار سیاسی خود وارد میدان می شوند. مخالفت های هیجانی و غیرمسوولانه با مذاکرات، نه تنها کمکی به کشور نمی کند، بلکه هزینه های سنگینی به مردم تحمیل کرده است. با یک حساب سرانگشتی به این نتیجه رسیده ام که تندروهای داخلی حداقل هر روز 500 میلیون دلار و هر دو روز یک بار یک میلیارد دلار خسارت به ایران زده اند. مذاکره، اگر از موضع اقتدار و بر اساس منافع ملی باشد، نه تهدید بلکه فرصت است؛ فرصتی برای کاهش فشارها و بازگرداندن ثبات به اقتصاد و جامعه.